Tác dụng kháng viêm của rễ trọng đũa: Đã có thử nghiệm trên người chưa?

Cây trọng đũa và kinh nghiệm dân gian trị đau nhức

Trong y học cổ truyền ở nhiều nước châu Á, rễ cây trọng đũa (tên khoa học gồm các loài như Ardisia crispa, Ardisia crenata) từ lâu đã được xem là vị thuốc trị các chứng bệnh liên quan đến sưng viêm ^[1], ^[2]. Người dân thường dùng rễ cây này sắc nước uống để giảm đau khớp, thấp khớp hoặc các bệnh đường hô hấp ^[1], ^[3]. Nhờ những ứng dụng lâu đời này, nhiều người tin rằng thảo dược này hoàn toàn lành tính và có tác dụng chống viêm mạnh mẽ.

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian trên đã được khoa học hiện đại kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng trên người hay chưa? Câu trả lời thẳng thắn là: Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người được ghi nhận. Mọi bằng chứng khoa học hiện tại mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên mô hình động vật thí nghiệm ^[4], ^[1], ^[5], ^[2], ^[6].

Chính vì vậy, việc hiểu đúng giá trị và giới hạn của các nghiên cứu hiện tại là điều vô cùng cần thiết trước khi người tiêu dùng vội vã tin dùng dược liệu này như một phương thuốc thay thế điều trị y khoa.

Cơ chế chống viêm của rễ trọng đũa dưới kính hiển vi

Các nhà nghiên cứu đã phân lập và phát hiện rễ cây trọng đũa chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học giá trị. Trong đó nổi bật là các saponin triterpenoid (như ardisiacrispin A, ardisiacrispin B) và các dẫn xuất benzoquinone ^[4], ^[7], ^[2]. Những hoạt chất này có khả năng can thiệp vào nhiều khâu trung gian của quá trình sinh viêm.

Cụ thể, tình trạng sưng tấy và đau nhức thường đi kèm với hiện tượng tăng tính thấm thành mạch và tăng sinh mạch máu mới để nuôi dưỡng vùng viêm ^[1], ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các phân đoạn chiết xuất từ rễ trọng đũa có khả năng ức chế sự tăng tính thấm thành mạch do yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) gây ra ^[1]. Khi thành mạch không bị giãn nở quá mức, dịch viêm sẽ bớt tràn vào các mô xung quanh, giúp giảm sưng nề ^[1].

Ngoài ra, các hoạt chất từ rễ trọng đũa còn tác động trực tiếp lên các cytokine gây viêm – những tín hiệu hóa học kích hoạt phản ứng đau và hủy hoại mô. Điển hình, nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận khả năng làm giảm nồng độ các chất trung gian tiền viêm như IL-1beta và TNF-alpha ^[5]. Ở mức độ phân tử, một nghiên cứu mô phỏng và tế bào năm 2023 chỉ ra rằng chất ardisiacrispin B cùng các chất chuyển hóa của nó có thể làm giảm phản ứng viêm do nội độc tố vi khuẩn (LPS) kích hoạt thông qua việc tác động lên con đường truyền tín hiệu sinh học PI3K-AKT ^[4].

Chi tiết các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật

Các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều công trình để kiểm tra đặc tính của rễ cây trọng đũa. Dưới đây là những ghi nhận cụ thể từ các thử nghiệm:

Nghiên cứu trên tế bào nội mô mạch máu và mô hình cá ngựa vằn (2019): Nghiên cứu thực hiện đánh giá phân đoạn chiết xuất hexane từ rễ Ardisia crispa (ACRH) trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs) và phôi cá ngựa vằn ^[6]. Kết quả thử nghiệm MTT cho thấy ACRH ức chế sự tăng sinh của tế bào HUVEC phụ thuộc vào nồng độ với giá trị IC50 là 2,49 +- 0,04 microgam/mL ^[6]. Ở nồng độ 10 microgam/mL, dịch chiết kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) mà không làm biến đổi chu kỳ tế bào ^[6]. Các đặc tính hình thành mạch máu bao gồm di chuyển, xâm lấn và tạo ống đều bị ức chế rõ rệt ngay cả ở nồng độ thấp nhất là 0,1 microgam/mL ^[6]. Đồng thời, chiết xuất làm giảm biểu hiện của nhiều protein kích hoạt tân mạch như proMMP-2, VEGF-C, VEGF-D, Angiopoietin-2, FGF-1, FGF-2, Follistatin và HGF ^[6]. Trên phôi cá ngựa vằn, việc hình thành mạch máu gian đốt (ISV) bị ức chế đáng kể ở nồng độ 5 microgam/mL ^[6]. Giới hạn lớn nhất là thử nghiệm này chỉ thực hiện trên tế bào cô lập và cá thể cá, chưa phản ánh môi trường phức tạp ở cơ thể người.

Nghiên cứu trên tế bào màng hoạt dịch khớp (2021): Nghiên cứu in vitro năm 2021 sử dụng tế bào nội mô mạch rốn người (HUVECs) được kích thích bởi VEGF và tế bào nguyên bào sợi hoạt dịch khớp của người bệnh viêm khớp dạng thấp (HFLS-RA) được kích thích bởi IL-1beta ^[2]. Các mẫu thử gồm phân đoạn hexane (ACRH), phân đoạn giàu quinone (QRF) và hợp chất benzoquinonoid (BQ) tinh khiết ^[2]. Các nồng độ trị liệu thử nghiệm là 0,05; 0,5 và 5 microgam/mL ^[2]. Kết quả ghi nhận ACRH, QRF và BQ ức chế sự phát triển tế bào không phụ thuộc nồng độ ^[2]. Giá trị IC50 lần lượt trên tế bào HUVECs là 1,09 +- 0,18 microgam/mL (ACRH); 3,85 +- 0,26 microgam/mL (QRF); 1,34 +- 0,16 microgam/mL (BQ) ^[2]. Đối với tế bào bao hoạt dịch khớp HFLS-RA, IC50 lần lượt là 3,60 +- 1,38 microgam/mL (ACRH); 4,47 +- 0,34 microgam/mL (QRF) và 1,09 +- 0,09 microgam/mL (BQ) ^[2]. Thử nghiệm cho thấy tiềm năng ức chế tăng sinh và xâm lấn của các tế bào bệnh khớp trong đĩa nuôi cấy nhân tạo ^[2].

Nghiên cứu trên mô hình động vật bị viêm mạch máu và u hạt (2013): Nghiên cứu trên động vật gặm nhấm sử dụng phân đoạn ACRH và QRF (chiếm 38,38% khối lượng trong ACRH) đường uống ^[1]. Thử nghiệm tính thấm thành mạch Miles trên chuột cho thấy liều thấp nhất của ACRH là 10 mg/kg cân nặng cùng toàn bộ các liều của QRF đều làm giảm đáng kể tình trạng tăng tính thấm thành mạch do VEGF tạo ra so với nhóm đối chứng ^[1]. Ở mô hình túi khí tạo mô hạt viêm (murine air pouch granuloma), cả ACRH và QRF làm giảm chỉ số mạch máu một cách có ý nghĩa theo liều dùng, dù không làm giảm khối lượng mô hạt u viêm ^[1]. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống của phân đoạn ACRH ở mức 617,02 mg/kg ^[1].

Nghiên cứu trên chuột bị viêm khớp và loét dạ dày (2017): Nghiên cứu khảo sát tác dụng trên mô hình chuột bị viêm khớp do tiêm tá chất Freund (CFA) và chuột bị loét dạ dày do cồn ethanol ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất hexane ACRH ở dải liều thấp làm giảm đáng kể các chất trung gian tiền viêm là IL-1beta và TNF-alpha ở chuột bị viêm khớp ^[5]. Đồng thời, ACRH bảo vệ tế bào niêm mạc chống lại vết loét dạ dày do cồn thông qua việc can thiệp vào các nhóm nonprotein sulfhydryl (NP-SH) ^[5]. Lượng polyphenol và flavonoid tổng số cũng như hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết ACRH được chứng minh cao hơn so với phân đoạn QRF ^[5].

Nghiên cứu phân tích chất chuyển hóa và dược lý mạng (2023): Thực nghiệm phân tích chất ardisiacrispin B tách chiết từ rễ cây Ardisia crenata (chiếm tỷ lệ lên tới 16,27% dịch chiết) ^[4]. Sau khi đưa vào chuột cống trắng để phân tích quá trình chuyển hóa in vivo, các nhà khoa học phát hiện 26 chất chuyển hóa, chủ yếu qua phản ứng oxy hóa, mất nước và liên hợp glucuronide ^[4]. Mô hình tính toán sinh học và tế bào in vitro cho thấy phân tử nguyên bản và các chất chuyển hóa này tác động lên con đường dẫn truyền PI3K-AKT, thể hiện tính ức chế viêm trước phản ứng gây bởi LPS ^[4].

Bằng chứng khoa học: Tiềm năng lớn nhưng khoảng cách còn xa

Nhìn nhận một cách khách quan, các kết quả trên chứng minh rễ trọng đũa có chứa nhiều nhóm hoạt chất quý, sở hữu tiềm năng sinh học đa dạng từ ức chế viêm mạch máu, ức chế các tế bào tổn thương ở khớp đến bảo vệ niêm mạc ^[1], ^[5], ^[2]. Việc có chứa các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp rễ cây trung hòa bớt các gốc tự do phát sinh trong phản ứng viêm ^[5].

Dẫu vậy, rào cản lớn nhất hiện nay là "lỗ hổng" thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên cơ thể con người. Sự khác biệt giữa môi trường nuôi cấy tế bào hoặc cơ thể động vật gặm nhấm với hệ thống sinh học phức tạp của con người là rất lớn. Các nghiên cứu in vitro được tiến hành trong môi trường nhân tạo, nơi hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với tế bào ở nồng độ được kiểm soát gắt gao ^[2], ^[6]. Khi đi vào cơ thể người, thuốc phải chịu sự tác động của enzym tiêu hóa, dịch dạ dày, sự hấp thu qua ruột và sự phân hủy ở gan.

Hơn nữa, một hợp chất thể hiện tính kháng viêm trong ống nghiệm hoàn toàn có thể không đạt nồng độ khả dụng sinh học khi uống, hoặc tiềm ẩn các độc tính chưa được lường trước. Cho đến nay, chưa có dữ liệu nào về liều lượng an toàn tối ưu, nồng độ dung nạp hay hiệu quả giảm đau thực sự của rễ trọng đũa ở các bệnh nhân mắc bệnh viêm khớp mạn tính.

Những hiểu lầm thường gặp về rễ cây trọng đũa

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn an toàn, uống nhiều chỉ "bổ chứ không hại". Đây là suy nghĩ sai lầm nghiêm trọng. Nghiên cứu độc tính cấp trên động vật cho thấy liều gây chết 50% số cá thể (LD50) của dịch chiết hexane rễ trọng đũa là 617,02 mg/kg cân nặng ^[1]. Con số này cảnh báo dược liệu có ngưỡng độc hại nhất định chứ không phải hoàn toàn vô hại nếu dùng quá liều ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là xem rễ trọng đũa như vị thuốc có thể "thay thế hoàn toàn" các loại thuốc chống viêm tây y hoặc "chữa dứt điểm" bệnh xương khớp. Các dữ liệu khoa học chỉ mới ghi nhận khả năng làm giảm bớt các chỉ số viêm thực nghiệm trên chuột hoặc ức chế tế bào nuôi cấy ^[5], ^[2]. Thảo dược này tuyệt đối không thể xem là thuốc chữa khỏi bệnh khớp, cũng như không có cơ sở khoa học để tự ý thay thế phác đồ điều trị được chỉ định bởi bác sĩ chuyên khoa.

Thêm vào đó, việc tự ý thu hái thân, rễ hoặc quả cây ngoài tự nhiên để ngâm rượu hay sắc uống cũng tiềm ẩn rủi ro nhầm lẫn chủng loại thực vật hoặc không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất. Chẳng hạn, các bộ phận khác nhau như quả và rễ có hàm lượng saponin chênh lệch nhau rất lớn ^[7].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên người, các nhóm đối tượng sau cần tránh dùng hoặc phải tham vấn y khoa nghiêm ngặt:

• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng nhạy cảm này. Bất kỳ tác động nào lên quá trình phân bào hoặc tân mạch đều có thể gây ảnh hưởng khôn lường tới thai nhi hoặc trẻ nhỏ ^[6].
• Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Nhóm đối tượng này có chức năng chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận suy giảm, việc tự ý dùng dược liệu có thể làm tăng độc tính nội tạng.
• Bệnh nhân đang sử dụng thuốc tim mạch, chống đông máu, hoặc ức chế miễn dịch: Dược liệu có thể gây tương tác phức tạp làm tăng hoặc mất tác dụng của các thuốc điều trị nền.
• Người mắc bệnh gan, thận: Cần tuyệt đối không tự ý dùng các loại rễ cây không rõ liều lượng chuẩn hóa để tránh làm tăng gánh nặng giải độc cho cơ thể.

Lời khuyên áp dụng trong thực tế đời sống

Trước khi có những kết luận chính thức từ các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người, người tiêu dùng không nên tự ý tìm mua và sử dụng rễ cây trọng đũa như một biện pháp giảm đau, chống viêm thường quy.

Nếu bạn có nhu cầu hỗ trợ sức khỏe xương khớp hoặc điều trị các chứng đau nhức mạn tính, giải pháp an toàn và khoa học nhất là thăm khám trực tiếp tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Chỉ sử dụng các chế phẩm thảo dược đã qua kiểm duyệt lưu hành của cơ quan y tế và có hướng dẫn rõ ràng về hàm lượng. Trong trường hợp đang điều trị bệnh lý sẵn có, hãy luôn trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên môn trước khi đưa thêm bất kỳ loại cây cỏ thảo dược nào vào cơ thể để bảo vệ sức khỏe của chính mình một cách an toàn và bền vững nhất.