Tại sao một số người bị đau dạ dày, chóng mặt khi mới uống Black Cohosh?

Phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh thường đối mặt với bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, khô âm đạo và dễ cáu gắt ^[1]. Nhiều người tìm đến thực phẩm bổ sung thảo dược Black Cohosh (thiên ma) bán không kê đơn để kiểm soát triệu chứng mãn kinh, rối loạn kinh nguyệt và viêm khớp ^[2]. Không ít người mới bắt đầu uống lại gặp tình trạng khó chịu dạ dày, buồn nôn hoặc chóng mặt, gây tâm lý hoang mang.

Tình trạng đau dạ dày, buồn nôn, nôn mửa, đau đầu và chóng mặt thực chất là các tác dụng phụ nhẹ thường gặp nhất khi sử dụng Black Cohosh ^{[3] [4]}. Phần lớn phản ứng trên hệ tiêu hóa và thần kinh ở mức độ nhẹ, song người dùng cần theo dõi sát để phân biệt với dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan hiếm gặp hoặc tương tác thuốc ^{[3] [1]}.

Tác dụng phụ tiêu hóa, thần kinh khi mới dùng

Mãn kinh là trải nghiệm tự nhiên ở phụ nữ đi kèm nhiều triệu chứng gây xáo trộn sinh hoạt, đồng thời làm tăng nguy cơ mắc bệnh mạn tính như bệnh tim mạch, loãng xương và sa sút trí tuệ ở giai đoạn hậu mãn kinh ^[1]. Liệu pháp hormone (estrogen và/hoặc progesterone) vẫn là tiêu chuẩn vàng để điều trị triệu chứng, nhưng nhiều phụ nữ chuyển sang tìm kiếm giải pháp thay thế từ thảo dược sau khi các báo cáo của Tổ chức Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (Women's Health Initiative) được công bố ^[1].

Black Cohosh (tên khoa học Cimicifuga racemosa hoặc Actaea racemosa) là thành phần phổ biến nhất trong nhóm sản phẩm sức khỏe tự nhiên không kê đơn cho tuổi mãn kinh ^{[1] [5]}. Một khảo sát năm 2015 tại các chuỗi nhà thuốc ở Canada ghi nhận thảo dược này có mặt trong 70% sản phẩm được khảo sát ^[5].

Khi mới đưa chiết xuất thảo dược vào cơ thể, hệ tiêu hóa và thần kinh có thể xuất hiện phản ứng không mong muốn. Các báo cáo y khoa năm 2010 và 2021 xác nhận tác dụng phụ phổ biến nhất của Black Cohosh là triệu chứng đường tiêu hóa, buồn nôn, nôn mửa, phát ban, đau đầu và chóng mặt ^{[3] [4]}. Ngoài phản ứng nhẹ, y văn cũng ghi nhận các trường hợp hiếm gặp bị tổn thương gan cấp tính, nhiễm mỡ gan, hoại tử gan, suy gan tối cấp phải ghép gan hoặc tử vong ^[3].

Cơ chế hóa học tác động lên đường ruột và gan

Black Cohosh chứa các hợp chất catechol và phenol, bao gồm axit caffeic, axit piscidic và các este của axit fukiic như axit fukinolic, axit cimicifugic A, axit cimicifugic B có đặc tính chống oxy hóa ^{[3] [4]}. Về mặt độc chất học, nhóm catechol có thể bị kích hoạt qua đường chuyển hóa hoặc hóa học thành các chất chuyển hóa quinone ưa điện tử (electrophilic quinones) ^{[3] [4]}. Các phân tử quinone này có khả năng gắn kết với glutathione hoặc nhóm sulfhydryl khác, gây tổn thương tế bào qua trung gian gốc tự do, gắn vào protein và DNA tế bào hoặc tạo ra các gốc oxy phản ứng như gốc hydroxyl ^{[3] [4]}.

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2010 chỉ ra các hợp chất catechol từ Black Cohosh không được hấp thu qua thành ruột ^[4]. Việc các phân tử có hoạt tính hóa học này lưu lại và biến đổi ngay trong lòng ống tiêu hóa mà không đi qua niêm mạc ruột giúp lý giải phần nào sự kích ứng tại chỗ gây đau dạ dày, buồn nôn khi mới uống, đồng thời hạn chế độc tính toàn thân ^[4].

Bên cạnh nhóm catechol, thảo dược này còn chứa hợp chất glycoside triterpenoid là 23-epi-26-deoxyactein ^[6]. Nghiên cứu dược động học năm 2013 cho thấy khi ủ chất này với tế bào gan người trong ống nghiệm, không có quá trình chuyển hóa pha I hay pha II nào (như oxy hóa, liên hợp hay khử đường) diễn ra ^[6]. Ở người uống trực tiếp, chỉ một lượng nhỏ 23-epi-26-deoxyactein nguyên vẹn được tìm thấy trong máu và nước tiểu mà không có chất chuyển hóa liên quan, cho thấy hợp chất spiroketal glycoside này có khả năng đã bị phân hủy ngay trong đường tiêu hóa ^[6].

Một cơ chế khác gây mệt mỏi, chóng mặt đến từ sự tương tác giữa thảo dược và thuốc điều trị thông qua hệ enzyme gan CYP450 ^[1]. Hoạt chất axit fukinolic và axit cimicifugic A, B có khả năng ức chế mạnh các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan trong điều kiện phòng thí nghiệm, từ đó có thể gây tương tác thảo dược - thuốc ở phụ nữ dùng nhiều loại thuốc cùng lúc ^[1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm

Tính an toàn và dược động học của Black Cohosh đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình từ động vật đến thử nghiệm lâm sàng ở người. Nghiên cứu công bố năm 2010 ghi nhận không có độc tính mạn tính ở chuột cống dùng liều 500 mg/kg mỗi ngày trong 27 tuần và ở chó dùng liều 400 mg/kg mỗi ngày trong 26 tuần ^[4]. Chiết xuất bằng 2-propanol 40% âm tính trong thử nghiệm đột biến gen Ames; liều gây chết trung bình (LD50) ở chuột nhắt là 7,7 g/kg khi dùng đường dạ dày và 1,1 g/kg khi tiêm tĩnh mạch ^[4].

Tổng quan 8 thử nghiệm lâm sàng trong báo cáo năm 2010 kết luận chiết xuất thân rễ C. racemosa chỉ gây tác dụng phụ nhẹ gồm buồn nôn, nôn, đau đầu, chóng mặt và có thể là giải pháp thay thế an toàn cho phụ nữ tìm kiếm liệu pháp thay thế estrogen ^[4]. Trong một thử nghiệm nhỏ trên 6 phụ nữ tiền mãn kinh uống liều duy nhất 32, 64 hoặc 128 mg chiết xuất C. racemosa, xét nghiệm nước tiểu không tìm thấy axit mercapturic tương ứng, chứng minh catechol không gây độc chuyển hóa qua đường uống ^[4]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên 351 phụ nữ sử dụng Black Cohosh đơn chất hoặc kết hợp đa thảo dược trong 12 tháng cũng không ghi nhận bất kỳ ảnh hưởng nào lên mỡ máu (lipid), đường huyết (glucose), insulin và fibrinogen ^[4].

Nghiên cứu dược động học năm 2013 tiếp tục đánh giá chiết xuất Black Cohosh chuẩn hóa ở các mức liều 32, 64 hoặc 128 mg ^[6]. Kết quả lấy mẫu máu tại thời điểm ban đầu, sau 1 giờ và sau 12 giờ cho thấy ngay cả ở liều cao nhất 128 mg, men gan và các chỉ số chức năng gan không thay đổi ^[6]. Mặc dù Black Cohosh không có hoạt tính estrogen, nhóm nghiên cứu vẫn đo nồng độ hormone sinh dục và xác nhận không có sự biến đổi nào; xét nghiệm huyết học, huyết áp và khám lâm sàng cũng không ghi nhận tác dụng phụ ^[6].

Về khả năng tương tác thuốc, nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2013 kiểm tra chiết xuất ethanol (75% và 80%) cùng chiết xuất isopropanol 40% trên 4 enzyme CYP450 (1A2, 2D6, 2C9, 3A4) ^[1]. Các chiết xuất này ức chế hoạt động enzyme phụ thuộc nồng độ với nồng độ ức chế trung bình (IC50) từ 21,9 đến 65,0 microg/ml ^[1]. Khi phân lập từng chất, nhóm triterpene glycoside chỉ ức chế yếu (IC50 từ 25 đến 100 microM), trong khi axit fukinolic và axit cimicifugic A, B ức chế mạnh cả 4 enzyme (IC50 từ 1,8 đến 12,6 microM) ^[1]. Tuy nhiên, không chiết xuất nào ức chế sự phát triển của tế bào gan người Hep-G2 ở nồng độ lên tới 50 microg/ml, chứng tỏ thảo dược không trực tiếp gây độc tế bào gan ^[1].

Một báo cáo tổng hợp năm 2014 dẫn lại thí nghiệm trong ống nghiệm trên microsome gan người (sử dụng midazolam và dextromethorphan làm cơ chất dò) cho thấy chiết xuất ethanol của Black Cohosh ức chế enzyme CYP3A4 và CYP2D6 với giá trị IC50 lần lượt là 16,5 và 50,1 microg/ml ^[7]. Do thuốc điều trị ung thư vú tamoxifen cần CYP2D6 và CYP3A4 chuyển hóa thành dạng có hoạt tính, việc dùng chung với Black Cohosh trên lý thuyết có thể làm giảm hiệu quả của tamoxifen ^[7]. Ngược lại, các thử nghiệm lâm sàng trên người và một nghiên cứu khác thử nghiệm 7 nhãn hiệu Black Cohosh thương mại trên microsome gan người lại thấy thảo dược này không làm thay đổi hoạt tính CYP1A2, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4, nghĩa là rủi ro tương tác với thuốc kê đơn trên thực tế ở mức thấp ^[7].

Cảnh giác khi buồn nôn, chóng mặt là dấu hiệu bệnh gan

Dù đa số trường hợp buồn nôn và chóng mặt là phản ứng lành tính ban đầu, y văn đã ghi nhận hơn 75 ca nhiễm độc gan liên quan đến việc uống Black Cohosh tính đến năm 2013 ^[1]. Nghiên cứu năm 2021 cho biết cơ chế gây tổn thương gan cấp tính vẫn chưa rõ ràng, nhưng các ca bệnh thường biểu hiện hoại tử độc tính kèm đặc điểm của viêm gan tự miễn hoặc viêm gan nhiễm mỡ ^[3]. Việc ngừng uống Black Cohosh giúp phục hồi nhanh chóng tổn thương gan, khẳng định tầm quan trọng của việc phát hiện sớm ^[3].

Báo cáo loạt ca bệnh năm 2010 tại Đại học Illinois ở Chicago (Mỹ) mô tả 2 bệnh nhân bị tổn thương gan có đặc điểm mô bệnh học giống hệt viêm gan tự miễn sau khi dùng Black Cohosh ít nhất 6 tháng mà không có nguyên nhân bệnh gan nào khác ^[2]. Sinh thiết gan của cả hai đều cho thấy hoại tử trung tâm tiểu thùy điển hình của tổn thương gan nặng do thuốc, kèm viêm gan vùng ranh giới có nhiều tương bào (plasma cells) ^[2]. Đáng chú ý, bệnh nhân đầu tiên là phụ nữ 42 tuổi đến khám vì mệt mỏi tăng dần, buồn nôn, nôn mửa và chóng mặt kéo dài suốt 2 tháng kèm vàng da nhẹ ^[2]. Dù chỉ số huyết thanh báo hiệu viêm gan tự miễn không tăng cao, cả hai bệnh nhân đều đáp ứng tốt với liệu pháp corticosteroid, củng cố giả thuyết tổn thương gan có yếu tố trung gian miễn dịch ^[2].

Bên cạnh Black Cohosh, một số chế phẩm hỗ trợ sinh sản hoặc nội tiết có thể phối hợp thêm thảo dược khác như Trắc bách diệp (Thuja occidentalis - Arborvitae) ^[3]. Báo cáo năm 2021 cảnh báo độc tính từ Thuja occidentalis cũng gây rối loạn tiêu hóa, đau đầu, kích động, co giật, tổn thương gan, thận, cơ tim và loạn nhịp tim do hoạt chất alpha- và beta-thujone tác động lên kênh clorua GABA-A gây độc thần kinh và kích hoạt phản ứng viêm ^[3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học

Người tiêu dùng cần có cái nhìn thực tế về hiệu quả giảm triệu chứng mãn kinh của thảo dược này. Báo cáo năm 2015 dẫn lại đánh giá hệ thống của Úc trên các sản phẩm không kê đơn giảm bốc hỏa cho thấy bằng chứng nghiên cứu còn mâu thuẫn và chưa đủ cơ sở ủng hộ việc sử dụng đại trà ^[5].

Một tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2012 phân tích các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kết luận Black Cohosh không làm giảm đáng kể cơn bốc hỏa hay điểm số triệu chứng mãn kinh so với giả dược, trong khi liệu pháp hormone giảm triệu chứng rõ rệt khi đem so sánh với Black Cohosh ^[5]. Đến năm 2015, một đánh giá mở rộng ghi nhận thảo dược này có tác dụng đáng kể lên cơn bốc hỏa, nhưng kết luận này chỉ dựa trên đánh giá định tính thay vì phương pháp định lượng nghiêm ngặt như của Cochrane ^[5].

Về mặt an toàn, tổng quan Cochrane năm 2012 cho rằng bằng chứng chưa đủ kết luận do báo cáo thiếu sót, còn đánh giá năm 2015 nhận định tỷ lệ tác dụng phụ của Black Cohosh không khác biệt so với nhóm dùng giả dược ^[5]. Các nhà khoa học năm 2021 cũng rà soát gần 69 nghiên cứu hồi cứu, tiến cứu và báo cáo ca bệnh, qua đó nhận thấy có mối liên hệ về mặt thời gian giữa việc dùng thảo dược và tổn thương gan nhưng thiếu phương pháp dựa trên dữ liệu để khẳng định chắc chắn quan hệ nhân quả ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về chế phẩm thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi tác dụng phụ khi uống viên bổ sung đều do hoạt chất Black Cohosh tinh khiết gây ra. Bài phân tích năm 2014 chỉ rõ bản thân thảo dược đơn thuần có thể không phải là thủ phạm duy nhất; chính kim loại nặng, độc tố và tạp chất tồn tại trong chế phẩm hỗn hợp mới là nguyên nhân gây hại ^[8].

Vấn đề hàng giả và kém chất lượng trên thị trường thực phẩm chức năng rất đáng báo động. Cập nhật từ Bộ Y tế Canada (Health Canada) được trích dẫn trong báo cáo năm 2014 tiết lộ: trong 6 ca nhiễm độc gan được báo cáo có liên quan đến Black Cohosh, có tới 5 ca sử dụng sản phẩm không hề chứa Black Cohosh thật ^[8]. Việc thiếu thông tin về liều lượng chính xác và độ tinh khiết của sản phẩm khiến các bác sĩ rất khó quy kết trách nhiệm cho chiết xuất A. racemosa, đặt ra yêu cầu cần có quy định kiểm soát độ tinh khiết nghiêm ngặt hơn từ cơ quan quản lý như FDA và chính phủ ^[8].

Một sai lầm lớn khác là tâm lý giấu bác sĩ việc mình đang uống thảo dược. Tài liệu năm 2014 nhấn mạnh thực tế đa số bệnh nhân không chủ động kể với bác sĩ về các loại thực phẩm bổ sung thảo dược đang dùng trừ khi được hỏi trực tiếp, làm chậm trễ việc chẩn đoán nguyên nhân khi có biến chứng đau dạ dày, chóng mặt hay tăng men gan ^[8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người có tiền sử bệnh gan hoặc xuất hiện triệu chứng nghi ngờ tổn thương gan ^{[3] [2]}. Nếu tình trạng buồn nôn, nôn mửa, chóng mặt, mệt mỏi không giảm đi sau vài ngày làm quen mà kéo dài nhiều tuần kèm theo vàng mắt, vàng da, người dùng phải ngưng uống ngay lập tức vì đó có thể là biểu hiện của viêm gan do thuốc hoặc hoại tử gan ^{[3] [2]}.

Phụ nữ đang điều trị ung thư vú bằng thuốc tamoxifen hoặc đang dùng nhiều loại thuốc kê đơn cùng lúc cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng ^{[1] [7]}. Dù thử nghiệm trên người cho thấy rủi ro thấp, dữ liệu trong ống nghiệm vẫn cảnh báo chiết xuất Black Cohosh có thể ức chế enzyme CYP2D6 và CYP3A4, tiềm ẩn nguy cơ cản trở quá trình tạo chất chuyển hóa có hoạt tính của tamoxifen và gây tương tác thuốc ^{[1] [7]}.

Ngoài ra, người mua cần tránh các sản phẩm trôi nổi, không rõ nguồn gốc hoặc phối trộn nhiều loại thảo dược không rõ liều lượng (chẳng hạn phối hợp thêm Thuja occidentalis) để không nạp thêm độc tố thần kinh và tạp chất kim loại nặng vào cơ thể ^{[3] [8]}.

Cách áp dụng thực tế để giảm khó chịu và đảm bảo an toàn

Để hạn chế kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa gây đau dạ dày, buồn nôn và chóng mặt từ các hợp chất catechol không hấp thu qua ruột, người dùng nên uống viên chiết xuất cùng với bữa ăn và uống kèm đủ nước ^[4]. Bắt đầu từ mức liều thấp trong phạm vi đã được thử nghiệm an toàn trên lâm sàng (như 32 mg trước khi tăng lên 64 mg hoặc 128 mg chiết xuất chuẩn hóa) giúp cơ thể có thời gian thích nghi dần ^{[4] [6]}.

Khi chọn mua sản phẩm, hãy ưu tiên các loại chiết xuất chuẩn hóa (standardized extract) từ nhà sản xuất uy tín, công bố rõ hàm lượng và độ tinh khiết nhằm tránh rủi ro hàng giả hoặc nhiễm kim loại nặng ^{[8] [6]}. Không tự ý kết hợp nhiều loại thực phẩm chức năng đa thành phần cùng lúc để tránh gánh nặng cho hệ enzyme chuyển hóa tại gan ^[1].

Trước khi sử dụng, phụ nữ nên trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị về toàn bộ danh mục thuốc kê đơn và thảo dược đang dùng ^{[8] [7]}. Nếu mục tiêu là kiểm soát cơn bốc hỏa nặng, người bệnh nên thảo luận với bác sĩ về các phương pháp có bằng chứng hiệu quả rõ ràng hơn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thảo dược không kê đơn ^[5].

Đau dạ dày, buồn nôn và chóng mặt khi mới uống Black Cohosh đa phần là phản ứng phụ nhẹ do đặc tính hóa học của thảo dược trong đường tiêu hóa, nhưng cũng có thể là lời cảnh báo sớm từ lá gan hoặc sự tương tác thuốc ^{[3] [4] [1]}. Lựa chọn sản phẩm chuẩn hóa rõ nguồn gốc, dùng đúng liều lượng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền sẽ giúp phụ nữ bước qua tuổi mãn kinh an toàn, khỏe mạnh ^{[8] [6] [7]}.