Bối cảnh sử dụng thảo dược trị bốc hỏa

Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ phải đối mặt với những cơn bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm gây ảnh hưởng lớn đến giấc ngủ và tâm lý [4, 6]. Mặc dù liệu pháp hormone là phương pháp điều trị chuẩn mực cho các triệu chứng này, mối lo ngại về các tác dụng không mong muốn nghiêm trọng khiến không ít người tìm đến các biện pháp thảo dược tự nhiên [4, 6].

Trong số các sản phẩm nguồn gốc thực vật, chiết xuất từ rễ cây rắn đen (tên khoa học là Actaea racemosa hoặc Cimicifuga racemosa) là một trong những lựa chọn phổ biến hàng đầu tại Bắc Mỹ và nhiều nước trên thế giới [3, 4, 7]. Tuy nhiên, song song với những lời quảng bá về hiệu quả làm dịu bốc hỏa, các cảnh báo về khả năng gây tổn thương gan đã xuất hiện, làm dấy lên sự hoài nghi về tính an toàn của thảo dược này [3, 4].

Liệu chiết xuất rễ cây rắn đen có thật sự tốt cho phụ nữ mãn kinh và nguy cơ đối với gan nằm ở mức độ nào? Những bằng chứng từ các nghiên cứu đối chứng và báo cáo lâm sàng giúp làm sáng tỏ câu hỏi này.

Câu trả lời ngắn về độ an toàn và hiệu quả

Chiết xuất cây rắn đen cho thấy khả năng cải thiện các cơn bốc hỏa ở một số nghiên cứu nhưng kết quả thực tế chưa đồng nhất giữa các thử nghiệm lâm sàng [5, 6].

Về độ an toàn cho gan, các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng không tìm thấy bằng chứng thảo dược này trực tiếp phá hủy tế bào gan [1, 4]. Tuy nhiên, các báo cáo lâm sàng thực tế đã ghi nhận trường hợp viêm gan ứ mật nghiêm trọng và các vụ nhiễm độc gan liên quan đến tương tác thuốc do thảo dược làm ức chế hệ men chuyển hóa của gan [3, 4].

Cơ chế tác động giải thích dưới góc nhìn khoa học

Chiết xuất từ thân rễ của cây rắn đen chứa nhiều hoạt chất sinh học như triterpene glycosides (bao gồm actein, cimicifugoside, deoxyacetein), axit isoferulic và các alkaloid [1]. Đến nay, cơ chế tác động chính xác của thảo dược này trong cơ thể vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [1].

Một số giả thuyết cho rằng cây rắn đen chứa các chất hoạt động như chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc (SERM), trong khi các dữ liệu gần đây chỉ ra cây có thể tác động lên hệ thống dẫn truyền thần kinh dopaminergic và serotoninergic [1].

Đối với tế bào gan, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm xác nhận chiết xuất cây rắn đen không gây độc trực tiếp cho các dòng tế bào Hep-G2 ở nồng độ lên tới 50 mug/ml [2]. Dù vậy, các chất chiết xuất từ cây này bằng cồn (75% và 80% ethanol) hoặc 40% isopropanol lại gây ức chế phụ thuộc nồng độ lên bốn enzym chuyển hóa thuốc chính của gan thuộc hệ Cytochrome P450, bao gồm CYP1A2, CYP2D6, CYP2C9 và CYP3A4 [2].

Nghiên cứu phân lập cho thấy các thành phần fukinolic acid, cimicifugic acid A và B ức chế mạnh tất cả các enzym CYP này với nồng độ ức chế trung vị IC50 từ 1,8 đến 12,6 muM, còn triterpene glycosides có hoạt tính ức chế yếu hơn với IC50 từ 25 đến 100 muM [2]. Hiện tượng ức chế này làm chậm quá trình thải trừ của các thuốc khác dùng đồng thời, dẫn đến nguy cơ tích tụ thuốc và gây độc cho gan gián tiếp [2].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Bằng chứng về hiệu quả và mức độ an toàn của cây rắn đen được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu với các kết quả khác nhau.

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 12 tháng (công bố năm 2010): Nghiên cứu theo dõi 89 phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh có triệu chứng bốc hỏa từ trung bình đến nặng [3]. Sau 12 tháng can thiệp, nhóm dùng cây rắn đen ghi nhận mức giảm triệu chứng vận mạch thấp nhất trong các nhóm, chỉ đạt 34% (từ 65 cơn mỗi tuần xuống 43 cơn), trong khi nhóm dùng giả dược giảm 63% (từ 52 xuống 19 cơn), nhóm cỏ ba lá đỏ giảm 57% và nhóm dùng liệu pháp hormone CEE/MPA giảm tới 94% [3]. Về độ an toàn, nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm thảo dược và giả dược về men gan, huyết đồ, mỡ máu, độ an toàn mô vú hay nội mạc tử cung; hoàn toàn không có bằng chứng về độc tính trên gan của cây rắn đen trong suốt 12 tháng dùng [3].

Nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược (công bố năm 2013): Một thử nghiệm khác tiến hành trên 84 phụ nữ sau mãn kinh, chia làm hai nhóm: nhóm can thiệp uống 1 viên cây rắn đen mỗi ngày và nhóm đối chứng uống 1 viên giả dược mỗi ngày trong 8 tuần [4]. Kết quả phân tích tại tuần thứ 4 và tuần thứ 8 cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về cả mức độ nghiêm trọng và tần suất các cơn bốc hỏa, đưa đến kết luận cây rắn đen có thể là liệu pháp thay thế hiệu quả giúp giảm bớt triệu chứng vận mạch [4].

Báo cáo tổng quan hệ thống và phân tích gộp: Một bài tổng quan hệ thống năm 2004 đánh giá các liệu pháp không chứa estrogen kết luận cây rắn đen an toàn và hiệu quả khi sử dụng trong thời gian ngắn [5]. Đến năm 2010, một phân tích gộp từ 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược cho thấy trong số đó có 6 thử nghiệm ghi nhận cây rắn đen cải thiện triệu chứng rõ rệt so với giả dược; tính chung trên 7 thử nghiệm, các chế phẩm chứa cây rắn đen giúp cải thiện tổng thể 26% các triệu chứng vận mạch (khoảng tin cậy 95%: 11%-40%), dù sự khác biệt giữa các thử nghiệm là khá lớn [6]. Năm 2012, một bài tổng quan Cochrane xác định 16 thử nghiệm ngẫu nhiên với tổng cộng 2.027 phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh, nhưng nhận định kết quả về hiệu quả lâm sàng của thảo dược này đến nay vẫn chưa nhất quán [7].

Báo cáo ca lâm sàng về tổn thương gan (công bố năm 2021): Một trường hợp thực tế ghi nhận một phụ nữ người Mỹ gốc Phi 50 tuổi nhập viện vì mệt mỏi, ngứa và vàng da nghiêm trọng kéo dài 2 tháng sau khi sử dụng thảo dược cây rắn đen để trị các triệu chứng mãn kinh [8]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ bilirubin và phosphatase kiềm tăng cao; các xét nghiệm tìm nguyên nhân nhiễm trùng hay bệnh tự miễn đều âm tính [8]. Sau khi ngừng dùng cây rắn đen, tình trạng lâm sàng của bệnh nhân cải thiện dần và men gan trở lại mức bình thường sau 6 tháng, đặt ra yêu cầu phải xem đây là tác nhân tiềm ẩn gây độc cho gan cần theo dõi [8].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn chung, các dữ liệu lâm sàng cho thấy cây rắn đen có tiềm năng hỗ trợ cải thiện tình trạng bốc hỏa ở một bộ phận phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh, với tỷ lệ cải thiện triệu chứng khoảng 26% theo phân tích gộp [6]. Thảo dược này cũng không làm xáo trộn thời gian prothrombin, cho thấy không gây ảnh hưởng xấu lên quá trình đông máu [3].

Tuy vậy, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện nay là sự mâu thuẫn giữa các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực [6, 8]. Trong khi một số nghiên cứu ghi nhận giảm triệu chứng rõ rệt sau 8 tuần [4], các nghiên cứu kéo dài 12 tháng lại cho thấy mức cải thiện của cây rắn đen thậm chí còn thấp hơn cả nhóm dùng giả dược [3]. Bên cạnh đó, tính không đồng nhất về liều lượng và chất lượng giữa các chế phẩm thảo dược ở các nghiên cứu khác nhau khiến việc đưa ra một kết luận tuyệt đối về hiệu quả trở nên khó khăn [6].

Hiểu lầm thường gặp về cây rắn đen

Hiểu lầm 1: Thảo dược thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối và không có tác dụng phụ. Nhiều người mặc định dùng thảo dược không lo độc hại. Thực tế, một bài tổng quan trên 32 tài liệu cho thấy tác dụng không mong muốn xảy ra ở mức 5,4% người dùng [1]. Đa phần các biểu hiện này nhẹ và tự hồi phục như rối loạn tiêu hóa, phát ban, đau đầu, chóng mặt và căng tức vú, nhưng các ca tổn thương tế bào gan cấp tính nghiêm trọng vẫn xuất hiện rải rác [1].

Hiểu lầm 2: Cây rắn đen là nguyên nhân trực tiếp làm chết tế bào gan. Nghiên cứu độc tính trên tế bào cho thấy các hoạt chất của cây rắn đen không trực tiếp tiêu diệt hay ức chế sự phát triển của tế bào gan Hep-G2 [2]. Hơn 75 ca tổn thương gan được báo cáo trên thế giới chưa được chứng minh đầy đủ về mối quan hệ nhân quả trực tiếp, mà phần lớn bắt nguồn từ hiện tượng tương tác giữa thảo dược và các thuốc tân dược dùng kèm thông qua việc ức chế các men chuyển hóa CYP450 [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên dữ liệu về tác dụng phụ và cơ chế chuyển hóa, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh tự ý sử dụng chiết xuất cây rắn đen:

  • Người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc kê đơn: Do chiết xuất cây rắn đen ức chế mạnh các enzym chuyển hóa CYP1A2, CYP2D6, CYP2C9 và CYP3A4, việc dùng chung có thể làm thay đổi nồng độ các thuốc điều trị khác trong máu và làm tăng nguy cơ tổn thương gan do thuốc [2].
  • Người có tiền sử bệnh gan hoặc suy giảm chức năng gan: Các trường hợp tổn thương gan do thảo dược dạng ứ mật hoặc hủy hoại tế bào gan đã được ghi nhận trên lâm sàng [3, 8].
  • Người gặp các triệu chứng lạ: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi kéo dài, ngứa ngáy dữ dội, nước tiểu sẫm màu hoặc vàng da, vàng mắt, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đi khám y tế [8].

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu có ý định dùng cây rắn đen để làm dịu các cơn bốc hỏa, bạn cần lưu ý áp dụng một cách thận trọng và có kiểm soát:

  • Liều lượng và thời gian: Chỉ sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Trong thử nghiệm lâm sàng, thảo dược được dùng với liều lượng 1 viên mỗi ngày và các đánh giá ngắn hạn cho thấy hồ sơ an toàn tốt hơn khi dùng trong thời gian ngắn [2, 5].
  • Tránh phối hợp phức tạp: Không tự ý kết hợp cây rắn đen với các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc các thực phẩm chức năng khác nếu chưa có chỉ định y khoa để phòng ngừa rủi ro tương tác thuốc qua gan [2].
  • Theo dõi sức khỏe: Định kỳ kiểm tra men gan nếu có kế hoạch sử dụng kéo dài, đặc biệt khi cơ thể có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào [8].

Tóm lại, chiết xuất rễ cây rắn đen có thể đem lại lợi ích giảm nhẹ cơn bốc hỏa cho một số phụ nữ nhưng hiệu quả vẫn chưa thực sự đồng nhất qua các nghiên cứu [1, 5, 7]. Bản thân thảo dược này không có độc tính trực tiếp lên tế bào gan, nhưng nguy cơ gây tương tác thuốc và các ca tổn thương gan thực tế đòi hỏi người dùng phải luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng [3, 4].