Nhiều người vẫn tin rằng bệnh tiểu đường hay tiền tiểu đường chỉ xảy ra ở những ai thừa cân, béo bụng hoặc có thân hình đẫy đà. Thực tế, không ít trường hợp sở hữu vóc dáng mảnh khảnh, chỉ số khối cơ thể (BMI) hoàn toàn bình thường nhưng kết quả xét nghiệm máu lại cho thấy đường huyết đã chạm ngưỡng báo động.

Hiện tượng này bắt nguồn từ việc chất béo tích tụ âm thầm ở các cơ quan nội tạng và len lỏi vào từng bó cơ, kết hợp với sự suy giảm sớm chức năng tế bào beta tuyến tụy. Dù bề ngoài trông khỏe mạnh, bên trong cơ thể người gầy vẫn có thể đang diễn ra quá trình rối loạn chuyển hóa phức tạp.

Nghịch lý "gầy bên ngoài nhưng béo bên trong"

Trong y học, hiện tượng người có thể trạng thanh mảnh nhưng tiềm ẩn lượng mỡ xấu cao thường được mô tả qua khái niệm TOFI (Thin Outside, Fat Inside - gầy bên ngoài, béo bên trong). Vấn đề cốt lõi không nằm ở tổng trọng lượng cơ thể hay lớp mỡ có thể véo được dưới da, mà phụ thuộc vào vị trí mỡ phân bố.

Nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng mức độ gia tăng béo bụng có mối liên hệ tuyến tính đáng kể với sự tiến triển rối loạn đường huyết ở những người chưa từng mắc tiểu đường [1]. Đáng chú ý, sự thay đổi tổng tỷ lệ phần trăm mỡ cơ thể lại tác động yếu hơn đến tiến triển đường huyết khi đưa cân nặng vào mô hình phân tích [1]. Điều này khẳng định chính vị trí tích tụ mỡ mới là yếu tố quyết định chứ không đơn thuần là số lượng mỡ tổng thể [1].

Mô mỡ nội tạng bao quanh các cơ quan trong ổ bụng có hoạt tính chuyển hóa mạnh mẽ hơn nhiều so với mô mỡ dưới da thông thường [1]. Khi lượng mỡ nội tạng này vượt mức an toàn, chúng trở thành nguồn phát tán chính các chất trung gian gây hại trực tiếp vào dòng máu [1].

Mỡ nội tạng và "độc tính mỡ" tàn phá tế bào beta tụy

Mỡ nội tạng là nguồn sản sinh khổng lồ các axit béo tự do (FFA) và các hóa chất gây viêm mang tên adipokine [1]. Do hệ thống tuần hoàn cửa nối thẳng từ ruột về gan, lượng mỡ này liên tục xả axit béo tự do nồng độ cao vào gan, dẫn tới tình trạng gan nhiễm mỡ và gây kháng insulin tại gan [1].

Sự dư thừa axit béo tự do trong máu kích hoạt hiện tượng "độc tính mỡ" (lipotoxicity), đe dọa trực tiếp các tế bào beta của tuyến tụy – nơi sản xuất hormone insulin điều hòa đường huyết. Trong một nghiên cứu trên 164 thanh thiếu niên, những người ở trạng thái tiền tiểu đường ghi nhận nồng độ axit béo tự do lúc đói cao hơn hẳn so với người có dung nạp glucose bình thường [2]. Ở nhóm thanh thiếu niên sau dậy thì, mỡ nội tạng và axit béo tự do lúc đói đều liên quan độc lập và tiêu cực đến chức năng tế bào beta tụy [2].

Khi các tế bào beta bị axit béo bao vây và làm việc quá tải trong thời gian dài, khả năng tiết insulin để bù đắp cho tình trạng đề kháng của cơ thể sẽ suy giảm rõ rệt [2]. Tuyến tụy ở người gầy khi đó mất dần khả năng kiểm soát lượng đường sau bữa ăn.

Bên cạnh đó, protein afamin huyết thanh – một dấu ấn sinh học mới phản ánh hàm lượng chất béo tích tụ trong gan – cũng được chứng minh có nồng độ tăng cao ở bệnh nhân tiền tiểu đường và tiểu đường loại 2 so với người gầy khỏe mạnh [3]. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy hàm lượng lipid trong gan ở những người bị rối loạn đường huyết lúc đói cao hơn đáng kể so với người béo phì nhưng khỏe mạnh về mặt chuyển hóa [3].

Mỡ len lỏi trong cơ bắp: Cản trở chuyển hóa đường

Cơ bắp chính là cơ quan nhạy cảm với insulin lớn nhất của cơ thể người [4]. Mô cơ chịu trách nhiệm hấp thụ phần lớn lượng glucose từ thức ăn đưa vào tuần hoàn, đóng vai trò sống còn trong việc giữ ổn định đường huyết [4]. Tuy nhiên, ở người gầy ít vận động, mỡ không chỉ nằm ở nội tạng mà còn xâm lấn vào cấu trúc cơ xương.

Một nghiên cứu theo dõi 28 thanh thiếu niên cho thấy những người bị suy giảm dung nạp glucose có lượng lipid nội bào cơ cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng (3,04% so với 1,99%) [5]. Những đối tượng này cũng có diện tích mỡ dưới da bụng thấp hơn (460 cm2 so với 626 cm2) nhưng mỡ nội tạng lại cao hơn (70 cm2 so với 47 cm2), tạo nên tỷ lệ mỡ nội tạng trên mỡ dưới da cao gấp đôi nhóm bình thường (0,15 so với 0,07) [5]. Lượng mỡ tích lũy trong tế bào cơ và nội tạng có mối tương quan nghịch với khả năng thanh thải đường của cơ thể [5].

Tại nghiên cứu CARDIA trên 3.170 người trưởng thành từ 43 đến 55 tuổi, các nhà khoa học đã tiến hành chụp cắt lớp vi tính (CT) để đo thành phần cơ bụng [4]. Kết quả cho thấy thể tích mỡ xen kẽ cơ (IMAT) và thể tích mỡ nội tạng đều liên quan độc lập đến sự gia tăng tỷ lệ mắc tiền tiểu đường và tiểu đường [4]. Những người có lượng mỡ xen kẽ cơ thuộc nhóm cao nhất, dù lượng mỡ nội tạng nằm ở mức thấp, vẫn có tỷ lệ mắc tiểu đường cao hơn nhóm có cả hai chỉ số này đều thấp [4].

Khi các sợi cơ bị mỡ xâm nhập, quá trình dự trữ đường dạng không oxy hóa bị cản trở nghiêm trọng [5]. Khả năng thanh thải glucose ngoại vi của người suy giảm dung nạp đường giảm sút chỉ còn 35,4 micromol/kg khối nạc/phút so với mức 60,6 micromol/kg khối nạc/phút ở người bình thường [5]. Cơ bắp bị "nhiễm mỡ" không thể tiếp nhận đường hiệu quả, buộc lượng đường này phải lưu lại trong máu.

Tình trạng viêm tiềm ẩn và các chỉ số đo lường

Không chỉ gây ngộ độc mỡ, sự tích tụ mỡ nội tạng còn kích hoạt phản ứng viêm mạn tính mức độ thấp trong cơ thể. Yếu tố ức chế di chuyển đại thực bào (MIF) là một chất trung gian gây viêm then chốt trong rối loạn chuyển hóa đường [6].

Nghiên cứu thực hiện trên 40 đối tượng tiền tiểu đường và 40 người có đường huyết bình thường tương đồng về độ tuổi, giới tính và chỉ số BMI đã ghi nhận nồng độ MIF trong máu ở nhóm tiền tiểu đường cao hơn rõ rệt (26,46 ng/mL so với 17,44 ng/mL) [6]. Nồng độ chất gây viêm này có mối tương quan thuận độc lập với khối lượng mỡ nội tạng và chỉ số kháng insulin HOMA-IR [6]. Những người có nồng độ chất gây viêm MIF thuộc nhóm cao nhất có nguy cơ mắc tiền tiểu đường tăng vọt so với nhóm thấp nhất [6].

Tại Hàn Quốc, công trình nghiên cứu trên 1.603 người trưởng thành từ 30 đến 64 tuổi đã so sánh độ chính xác của các chỉ số nhân trắc học [7]. Kết quả cho thấy nhóm có khối lượng mỡ nội tạng đo bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) thuộc nhóm 10% cao nhất có tỷ số chênh (OR) mắc tiểu đường và tiền tiểu đường lên tới 15,9 ở nam giới và 6,9 ở nữ giới [7]. Khối lượng mỡ nội tạng vượt trội hơn hẳn các chỉ số đo vòng eo hay tỷ lệ eo/hông trong việc dự báo nguy cơ rối loạn đường huyết [7].

Một nghiên cứu lớn khác công bố năm 2025 dựa trên cơ sở dữ liệu của 24.072 người tham gia cho thấy chỉ số mỡ nội tạng (VAI) có mối liên hệ phi tuyến tính với tiền tiểu đường và tiểu đường [8]. Ngưỡng điểm cắt chuyển biến nguy cơ được xác định là 2,10 [8]. Khi chỉ số này tăng lên các mức phần tư cao hơn, nguy cơ mắc bệnh tăng lần lượt 1,37 lần; 1,87 lần và 2,80 lần so với nhóm có chỉ số thấp nhất [8].

Bằng chứng khoa học nói lên điều gì?

Các nghiên cứu sử dụng nhiều kỹ thuật chẩn đoán hiện đại từ chụp cộng hưởng từ (MRI), chụp cắt lớp vi tính (CT) cho đến đo hấp thụ tia X kép (DXA) đều thống nhất một quy luật sinh học quan trọng [5] [7] [4]. Cân nặng và chỉ số BMI không phản ánh toàn diện nguy cơ chuyển hóa nếu không xem xét thành phần cơ thể [7] [1].

Dù vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu được thiết kế theo dạng cắt ngang nên chủ yếu xác định mối tương quan tại một thời điểm chứ chưa chứng minh trọn vẹn tiến trình nguyên nhân - kết quả kéo dài hàng thập kỷ [6] [7]. Một số khảo sát tập trung trên các nhóm dân cư đặc thù như trẻ vị thành niên hoặc thanh thiếu niên gốc La-tinh [5] [2].

Do đó, người dân không nên tự suy diễn mức độ nguy cơ của bản thân chỉ dựa trên cảm tính hay cân nặng đơn thuần mà cần có sự đánh giá y khoa bài bản.

Những hiểu lầm thường gặp của người có thân hình mảnh mai

Nhiều người có vóc dáng gầy gò thường chủ quan cho rằng bản thân có "cơ địa không thể béo" nên thoải mái tiêu thụ đồ ngọt, trà sữa hay thực phẩm chế biến sẵn. Thói quen dung nạp quá nhiều đường tinh luyện và chất béo xấu khiến mỡ dễ dàng lắng đọng vào gan tụy dù cơ thể không hề tăng cân trông thấy.

Một ngộ nhận phổ biến khác là người gầy không cần tập thể dục hoặc chỉ chú trọng vận động nhẹ nhàng. Lối sống lười vận động kết hợp thời gian ngồi nhiều làm teo mòn khối cơ xương tự nhiên [1]. Người mắc tiểu đường thường có tình trạng sụt giảm nghiêm trọng khối lượng cơ nạc ở các chi [1].

Bệnh nhân tiểu đường loại 2 cũng được ghi nhận có thời gian dành cho các hoạt động thể lực cường độ vừa và cao thấp hơn đáng kể so với những người khỏe mạnh [3]. Thiếu hụt cơ bắp làm suy giảm cơ quan dự trữ đường lớn nhất, khiến đường huyết sau ăn dễ dàng tăng vọt [4].

Ai nên chủ động tầm soát dù cân nặng chuẩn?

Nếu bạn sở hữu thân hình cân đối hoặc gầy nhưng thuộc các nhóm đối tượng dưới đây, việc kiểm tra đường huyết định kỳ là vô cùng cần thiết:

  • Người có thói quen ít vận động, làm công việc văn phòng tĩnh tại kéo dài [3].
  • Người nhận thấy vùng bụng tích mỡ, bắp tay bắp chân teo nhỏ (dáng người "skinny fat").
  • Người có chế độ ăn giàu năng lượng rỗng, nhiều nước ngọt đóng chai hoặc thực phẩm dầu mỡ.
  • Người có người thân cận huyết (bố mẹ, anh chị em ruột) mắc đái tháo đường loại 2.
  • Người lớn tuổi bị suy giảm khối lượng cơ bắp tự nhiên theo quá trình lão hóa [1].

Chiến lược "tăng cơ, giảm mỡ ẩn" trong đời sống

Để ngăn ngừa tiền tiểu đường khi cân nặng đã ở mức chuẩn, mục tiêu không phải là tiếp tục giảm cân mà là tái cấu trúc thành phần cơ thể. Việc giảm một lượng nhỏ cân nặng nhưng đi kèm giảm mạnh mỡ nội tạng và mỡ gan đã được chứng minh giúp cải thiện rõ rệt độ nhạy insulin [1].

Về chế độ ăn uống, cần ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp, hạn chế tối đa đường tự do và các loại tinh bột tinh chế. Thay vào đó, tăng cường chất xơ từ rau củ, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt giúp làm chậm quá trình hấp thu đường qua thành ruột. Cung cấp đủ nguồn đạm lành mạnh từ cá, thịt nạc và đậu phụ nhằm duy trì và xây dựng khối cơ xương.

Về chế độ vận động, người gầy cần kết hợp rèn luyện sức bền (như nâng tạ, tập chống đẩy, squat) với các bài tập thể lực nhịp điệu (aerobic, đi bộ nhanh, đạp xe) đạt cường độ trên 3 MET [3]. Các bài tập kháng lực đóng vai trò then chốt giúp kích thích tế bào cơ tăng cường tiếp nhận glucose mà không bị lệ thuộc hoàn toàn vào insulin [4]. Duy trì giấc ngủ đủ 7-8 tiếng mỗi đêm và kiểm soát căng thẳng cũng giúp làm giảm nồng độ các hormone gây tích trữ mỡ nội tạng.

Nhìn chung, một vóc dáng thon thả không phải là tấm thẻ bảo hành tuyệt đối trước bệnh tiểu đường. Nhận thức đúng về mỡ nội tạng và chăm sóc khối cơ xương là chìa khóa vàng để duy trì sức khỏe chuyển hóa bền vững. Khi có các dấu hiệu nghi ngờ hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm đường huyết và tư vấn phác đồ điều chỉnh phù hợp.