Nhiều gia đình thường nhận thấy người cao tuổi trong nhà ăn uống kém dần, hay chê thức ăn nhạt nhẽo, có vị đắng hoặc mùi khó chịu dù món ăn được nêm nếm bình thường. Tình trạng này không đơn thuần là sự "khó tính" của tuổi già, mà thực chất xuất phát từ những biến đổi sinh lý tự nhiên của cơ quan cảm nhận vị giác kết hợp cùng tác động không mong muốn từ các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính [1], [2].

Chứng rối loạn vị giác (dysgeusia) khiến bữa ăn mất đi cảm giác ngon miệng vốn có, dẫn đến việc người già ăn ít hơn và đối mặt với nhiều nguy cơ suy giảm thể trạng nghiêm trọng [3], [1].

Rối loạn vị giác là gì và cơ chế tác động ở người già

Rối loạn vị giác (dysgeusia) được định nghĩa trong y khoa là tình trạng thay đổi hoặc tổn thương khả năng cảm nhận vị, tạo ra nhận thức vị giác khó chịu hoặc bị bóp méo so với thực tế [3]. Người mắc chứng này có thể bị giảm vị giác (hypogeusia), mất hoàn toàn vị giác (ageusia), biến đổi vị món ăn (aliageusia) hoặc thậm chí có ảo giác vị giác như miệng luôn thấy đắng, chát dù không ăn uống gì (phantogeusia) [1]. Ước tính có khoảng 5% dân số nói chung gặp phải tình trạng suy giảm cảm giác vị giác, song con số này thường bị người bệnh bỏ qua hoặc đánh giá thấp [3].

Cơ chế dẫn tới hiện tượng này ở người cao tuổi có tính chất đa căn nguyên [3]. Quá trình lão hóa tự nhiên làm thay đổi ngưỡng tiếp nhận của các thụ thể vị giác [2]. Đáng chú ý, sự gia tăng ngưỡng phát hiện rõ rệt nhất ở người già rơi vào vị chua và vị đắng, đồng thời khả năng nhận biết các vị mặn, ngọt và vị umami cũng có xu hướng suy giảm [2]. Bên cạnh đó, các phản ứng viêm trong cơ thể từ các bệnh đường hô hấp, thần kinh hoặc lão hóa nói chung cũng can thiệp vào cảm giác nếm [4]. Khi kết hợp với các cơ chế can thiệp phức tạp từ cấu trúc hóa học của các loại dược phẩm, các tín hiệu vị giác truyền về não bộ bị sai lệch, khiến người già thường trực thấy đắng miệng hoặc sợ thức ăn [1].

Tác động từ việc dùng nhiều loại thuốc cùng lúc

Ở người cao tuổi, gánh nặng bệnh tật kép thường dẫn đến tình trạng đa dược (polypharmacy - sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc) [5], [6]. Theo các tài liệu y học, có tới 11% người cao tuổi sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc báo cáo về các bất thường hoặc rối loạn trong cảm giác nếm [1]. Cơ chế mà dược phẩm làm suy giảm vị giác rất đa dạng và thường liên quan mật thiết đến cấu trúc hóa học của từng loại thuốc [1].

Việc điều trị bằng thuốc có thể gây chán ăn, gây các vấn đề tiêu hóa và làm rối loạn các chức năng cơ thể khác [6]. Tình trạng này đặc biệt rõ nét ở những người mắc nhiều bệnh đồng thời, làm gia tăng nguy cơ suy giảm dinh dưỡng [6]. Mất vị giác do thuốc không chỉ dừng lại ở cảm giác tạm thời mà có thể biến thành hội chứng chán ăn kéo dài, khiến người bệnh nảy sinh tâm lý sợ ăn hoặc không còn hứng thú với ẩm thực (food-anhedonia) [1].

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ thuốc, tuổi tác và chán ăn

Các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều nghiên cứu để lượng hóa sự suy giảm vị giác và dinh dưỡng ở người cao tuổi.

Một nghiên cứu quan sát công bố năm 2013 tại Ý đã so sánh khả năng cảm nhận vị giữa 55 bệnh nhân cao tuổi nằm viện tại khoa Lão cấp tính thuộc Đại học Padova và 41 người cao tuổi sống tự lập trong cộng đồng (trên 65 tuổi, tham gia các lớp thể dục nhẹ) [5]. Nghiên cứu sử dụng các dung dịch nước pha sucrose (ngọt), natri clorid (mặn), axit citric (chua) và quinin hydroclorid (đắng) để đo ngưỡng nhận biết vị giác [5]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân nằm viện nhận biết vị chua (axit citric) kém hơn đáng kể so với nhóm sống tự lập ngoài cộng đồng (p < 0,05) [5]. Phân tích đa biến chỉ ra độ nhạy cảm vị chua thấp liên quan độc lập với độ tuổi từ 75 trở lên (tỷ suất chênh OR = 3,01; khoảng tin cậy 95% CI: 1,01 - 9,82), tình trạng dùng nhiều thuốc từ 4 loại trở lên (OR = 2,74; 95% CI: 1,01 - 7,72) và tình trạng dinh dưỡng kém với điểm MNA dưới 23,5 (OR = 5,08; 95% CI: 1,76 - 14,6) [5].

Một tổng quan tích hợp công bố năm 2021 phân tích các tài liệu trong 10 năm từ các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, Scopus, Embase và CINAHL [3]. Kết quả tổng hợp 10 bài báo cho thấy rối loạn vị giác liên quan mật thiết đến biến đổi dinh dưỡng, trong đó 8 nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa rối loạn vị giác với tình trạng sụt cân, và 2 nghiên cứu liên quan đến tăng cân bất thường [3].

Một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 khảo sát các dữ liệu từ năm 2018 đến 2023 trên 63 bài báo gốc và 15 nghiên cứu phân tích gộp [4]. Nghiên cứu chỉ ra tỷ suất chênh gộp của tình trạng rối loạn vị giác trong điều kiện bệnh lý viêm là 3,25 (khoảng tin cậy 95% CI: 2,66 - 3,96) với độ không đồng nhất 84,7% [4]. Dữ liệu chỉ ra nguy cơ đáng kể ở các bệnh nhân mắc Alzheimer, nhiễm SARS-CoV-2, viêm mũi xoang hoặc đang hóa trị [4].

Ngoài ra, một bài tổng quan hệ thống năm 2013 đánh giá 27 nghiên cứu với tổng cộng 6.208 bệnh nhân về hội chứng chán ăn ở người già (anorexia of ageing) [7]. Các báo cáo ghi nhận có sự thay đổi trong việc tiết và đáp ứng của các hormone trung ương cũng như ngoại vi điều hòa cảm giác thèm ăn [7]. Chán ăn rất phổ biến ở nhóm người cao tuổi nằm viện hoặc ở các viện dưỡng lão, đồng thời là một yếu tố dự báo tỷ lệ tử vong [7].

Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu khoa học hiện nay đều thống nhất rằng rối loạn vị giác và suy giảm vị giác ở người lớn tuổi không phải là một triệu chứng đơn độc mà có tính chất đa căn nguyên, phản ánh tình trạng sức khỏe tổng thể [3], [4]. Bằng chứng khẳng định sự can thiệp của thuốc điều trị và quá trình viêm nhiễm có ảnh hưởng lớn đến dinh dưỡng [4], [6].

Tuy vậy, các bằng chứng cũng bộc lộ những giới hạn nhất định. Vai trò độc lập của tình trạng đa dược lên tình trạng dinh dưỡng vẫn còn nhiều điểm chưa thực sự rõ ràng do rất khó tách bạch tác động riêng của thuốc với tác động của chính các bệnh lý nền đi kèm [6]. Hầu hết các can thiệp điều trị rối loạn vị giác hiện nay vẫn mang tính chất kinh nghiệm và tỷ lệ thành công còn giới hạn [1]. Cho đến nay, vẫn chưa có một phương pháp điều trị đặc hiệu nào chứng minh được hiệu quả tuyệt đối đối với hội chứng chán ăn ở người cao tuổi [7].

Những hiểu lầm thường gặp về vị giác người cao tuổi

Một hiểu lầm phổ biến trong gia đình là nghĩ rằng người già mất cảm giác nếm sẽ thích ăn các món đậm vị, nhiều gia vị hơn để dễ cảm nhận [2]. Thực tế nghiên cứu cho thấy việc suy giảm vị giác không đồng nghĩa với việc người cao tuổi sẽ ưu tiên chọn các món có hương vị mạnh hơn [2]. Thay vào đó, các khảo sát dinh dưỡng chỉ ra người cao tuổi có xu hướng tiêu thụ nhiều thực phẩm ngọt và mặn hơn, và thói quen ăn uống thực tế bị chi phối nhiều bởi các yếu tố tâm lý và xã hội [2].

Một lầm tưởng khác là cho rằng đắng miệng chỉ là vấn đề răng miệng đơn thuần hoặc cảm giác thoáng qua không đáng lo [3]. Do người bệnh thường tự xem nhẹ, triệu chứng này thường bị đánh giá thấp, dẫn đến việc ăn uống kém kéo dài, thiếu hụt các chất dinh dưỡng đa lượng, vi chất (chất xơ, đường, các loại vitamin đặc hiệu) và gây sụt cân nghiêm trọng [3], [6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người cao tuổi từ 75 tuổi trở lên, người đang điều trị nội trú tại bệnh viện hoặc các cơ sở chăm sóc dài hạn là nhóm có nguy cơ suy giảm vị giác và sụt giảm dinh dưỡng cao nhất [5], [7].

Đặc biệt, nhóm người già mắc nhiều bệnh mạn tính đang phải sử dụng từ 4 loại thuốc trở lên mỗi ngày cần được theo dõi chặt chẽ [5]. Ngoài ra, những người đang chịu các bệnh lý viêm nhiễm mạn tính, bệnh thần kinh như Alzheimer, nhiễm trùng hô hấp hoặc người bệnh đang tiếp nhận các phương pháp điều trị như hóa trị, xạ trị cũng là đối tượng rất dễ bị rối loạn vị giác nặng nề [3], [4]. Bất kỳ dấu hiệu chán ăn, đắng miệng hay sụt cân không rõ nguyên nhân nào ở những nhóm này đều cần được đánh giá y tế kỹ lưỡng [1].

Giải pháp thực tế giúp người cao tuổi ăn ngon miệng hơn

Việc cải thiện vị giác cho người già đòi hỏi các giải pháp can thiệp từng bước, có sự phối hợp giữa gia đình và nhân viên y tế:

Rà soát và điều chỉnh thuốc: Việc rà soát kỹ lưỡng danh mục thuốc đang sử dụng là điều bắt buộc khi người già có biểu hiện suy giảm dinh dưỡng hoặc rối loạn vị giác [1]. Bác sĩ có thể cân nhắc chuyển đổi các loại thuốc trong cùng một nhóm điều trị để giảm tác động lên vị giác của người bệnh [1]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị mạn tính mà chưa có ý kiến của nhân viên y tế.

Bổ sung vi chất và biện pháp giảm triệu chứng: Việc bổ sung kẽm đã được chứng minh giúp tăng cường cảm nhận đối với các vị ngọt, đắng và mặn [1]. Niacin và vitamin A cũng có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng giảm và méo mó vị giác [1]. Người bệnh có thể áp dụng các biện pháp xoa dịu như dùng kẹo bạc hà, kẹo cao su không đường hoặc súc miệng bằng nước súc miệng chứa bicarbonate [1]. Cần duy trì vệ sinh răng miệng sạch sẽ vì viêm nha chu hay vệ sinh kém cũng là nguyên nhân gây rối loạn vị [3].

Chế biến món ăn và can thiệp dinh dưỡng: Tăng cường độ đậm đà của mùi hương thực phẩm (flavor-enhanced foods) được khuyến khích áp dụng nhằm bù đắp cho sự suy giảm cảm nhận vị giác, kích thích lại sự thèm ăn [5]. Đánh giá dinh dưỡng cần được thực hiện định kỳ như một phần của quy trình chăm sóc lão khoa toàn diện, có sự phối hợp của bác sĩ, dược sĩ và chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo khẩu phần đủ vi chất [6].

Đắng miệng và chán ăn ở người già là tình trạng sức khỏe thực thể phức tạp, sinh ra từ sự lão hóa tự nhiên kết hợp cùng phản ứng phụ của việc dùng nhiều loại thuốc. Nhận biết sớm triệu chứng, chủ động trao đổi với bác sĩ để rà soát đơn thuốc và điều chỉnh cách chế biến bữa ăn chính là chìa khóa giúp người cao tuổi duy trì dinh dưỡng và nâng cao chất lượng cuộc sống.