Tại sao người trên 50 tuổi dễ thiếu vitamin B12 dù ăn đủ chất?

Nhiều gia đình chăm sóc cha mẹ, ông bà rất chu đáo với thực đơn đầy đủ thịt bò, trứng, sữa và hải sản giàu dinh dưỡng mỗi ngày. Thế nhưng, khi đi khám sức khỏe tổng quát hoặc kiểm tra khi thấy cơ thể mệt mỏi, người lớn tuổi lại bất ngờ nhận kết quả thiếu hụt vitamin B12.

Thực tế y khoa cho thấy, ăn đủ chất không đồng nghĩa với việc cơ thể hấp thu đủ vi chất, đặc biệt là sau tuổi 50. Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở mâm cơm nghèo nàn dinh dưỡng, mà xuất phát từ sự suy giảm nồng độ axit dạ dày theo quá trình lão hóa tự nhiên, khiến dưỡng chất này không thể tách rời khỏi thức ăn để đi vào máu ^[1].

"Chìa khóa" axit dạ dày: Tại sao thức ăn bổ dưỡng không thể giải phóng B12?

Trong tự nhiên, vitamin B12 (cobalamin) không tồn tại ở trạng thái tự do mà liên kết chặt chẽ với các phân tử protein trong nguồn thực phẩm động vật như thịt nạc, cá, sữa và trứng ^[1]. Khi thức ăn đi vào dạ dày, môi trường axit clohydric (HCl) đậm đặc cùng men tiêu hóa pepsin sẽ đóng vai trò như chiếc kéo sinh học cắt đứt liên kết protein này ^[1]. Chỉ sau khi được giải phóng tự do, vitamin B12 mới có thể liên kết tiếp với yếu tố nội tại (intrinsic factor) do tế bào thành dạ dày tiết ra, rồi di chuyển xuống đoạn cuối ruột non để hấp thu vào hệ tuần hoàn ^[1], ^[2].

Tuy nhiên, khi con người bước qua tuổi trung niên và tuổi già, niêm mạc dạ dày dần bị thoái hóa và teo đi, dẫn tới tình trạng giảm tiết axit dạ dày (hypochlorhydria) hoặc mất hoàn toàn axit (achlorhydria) ^[1], ^[2]. Hiện tượng kém hấp thu cobalamin từ thực phẩm do không thể phân tách B12 khỏi protein vận chuyển chính là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự cạn kiệt vitamin B12 ở người cao tuổi ^[1], ^[3]. Ước tính có khoảng 10% đến 30% người lớn tuổi bị cản trở hấp thu dạng B12 gắn với protein này ^[1].

Hơn thế nữa, axit dạ dày đóng vai trò như một hàng rào tự nhiên ngăn chặn sự xâm nhập của vi khuẩn từ khoang miệng và thực phẩm ^[4]. Khi lượng axit bị suy giảm, độ pH trong dạ dày tăng lên, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển quá mức ở đoạn trên của ruột non ^[1]. Sự tăng sinh vi khuẩn này tiêu thụ bớt lượng dưỡng chất và gây tổn thương tế bào biểu mô ruột, làm giảm khả năng hấp thu vitamin B12 hơn nữa ^[1], ^[5]. Đồng thời, tình trạng thiếu hụt axit này còn kéo theo việc cản trở hấp thu nhiều khoáng chất quan trọng khác cần môi trường toan để ion hóa như canxi, sắt, kẽm và magie ^[4].

Các nghiên cứu chỉ rõ: Tuổi càng cao, tỷ lệ thiếu hụt càng tăng vọt

Các báo cáo dịch tễ học quốc tế đã ghi nhận xu hướng sụt giảm nồng độ vitamin B12 tỷ lệ thuận với số tuổi của đối tượng khảo sát ^[1], ^[6]. Tại Mỹ, số liệu khảo sát của Pfeiffer và cộng sự cho thấy tỷ lệ người có nồng độ B12 huyết thanh dưới 200 pg/mL chỉ ở mức không quá 3% trong độ tuổi 20-39, tăng lên khoảng 4% ở nhóm 40-59 tuổi, và đạt xấp xỉ 6% ở những người từ 70 tuổi trở lên ^[1]. Tính chung theo các tiêu chuẩn sinh hóa về vitamin B12 hoặc axit methylmalonic (MMA), có khoảng 5% đến 20% người cao tuổi ở Mỹ đối mặt với tình trạng thiếu hụt vi chất này ^[1].

Một nghiên cứu dịch tễ khác tại Brazil vào năm 2015 đã chỉ ra rằng khoảng 10% người lớn tuổi có lượng vitamin B12 suy giảm, và tỷ lệ này tăng thêm khoảng 5% khi chạm mốc 65 tuổi rồi vọt lên 20% khi thọ 85 tuổi ^[6]. Trong nhóm nghiên cứu công cộng tại Brazil, các nhà khoa học ghi nhận 4,2% người cao tuổi bị thiếu hụt thực sự và có tới 14,5% ở mức ranh giới cận thiếu hụt ^[6]. Tương tự, tác giả Coussirat và cộng sự khi theo dõi 545 người cao tuổi Brazil cũng phát hiện 5,5% thiếu B12 và 23,3% có mức B12 chạm ranh giới; trong khi nghiên cứu của Xavier báo cáo tỷ lệ thiếu lên tới 7,2% ^[6].

Ở phạm vi toàn cầu, các phân tích tổng hợp công bố năm 2021 xác nhận tình trạng thiếu B12 ảnh hưởng đến 20% người trên 60 tuổi tại Mỹ và Anh, trong khi ở nhóm dân số trẻ dưới 60 tuổi tỷ lệ này chỉ dừng lại ở khoảng 6% ^[2]. Tại Phần Lan, nghiên cứu cộng đồng cho thấy cứ 2 bệnh nhân bị viêm teo thân dạ dày mức độ trung bình hoặc nặng thì có 1 người xuất hiện nồng độ B12 huyết thanh thấp (170-220 pmol/L) hoặc rất thấp (dưới 170 pmol/L) ^[4]. Giới chuyên gia ước tính có đến 8% người trên 60 tuổi ở Phần Lan rơi vào nhóm nguy cơ kém hấp thu B12, tương đương khoảng 500.000 người tại Nga, 800.000 người già tại Mỹ và từ 100.000 đến 200.000 người ở các nước như Tây Ban Nha, Đức hay Ý ^[4].

Bằng chứng thực nghiệm: Omeprazole, viêm teo dạ dày và sự suy giảm hấp thu

Mối liên hệ nhân quả giữa nồng độ axit dạ dày và khả năng hấp thu vitamin B12 từ thức ăn đã được kiểm chứng rõ nét qua các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trực tiếp. Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã tiến hành thử nghiệm trên 8 người cao tuổi bình thường, 8 người bị giảm axit dạ dày do điều trị bằng thuốc ức chế bơm proton omeprazole và 3 người bị giảm axit do viêm teo dạ dày ^[7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hấp thu vitamin B12 liên kết protein ở nhóm dùng omeprazole chỉ đạt 0,50%, thấp hơn rất nhiều so với mức 1,21% ở nhóm người cao tuổi khỏe mạnh có axit dạ dày bình thường ^[7].

Thú vị hơn, khi các đối tượng dùng thuốc ức chế axit được cho uống B12 cùng nước ép nam việt quất (cranberry juice) có tính axit, lượng B12 liên kết protein được hấp thu vào máu đã tăng lên rõ rệt ^[7]. Khi tiếp tục cho nhóm này dùng kèm dung dịch axit clohydric loãng 0,1 N, khả năng hấp thu vitamin B12 còn gia tăng mạnh mẽ hơn nữa ^[7]. Thử nghiệm kinh điển này đã khẳng định chắc chắn rằng chính sự thiếu vắng nồng độ axit trong dịch vị đã trực tiếp khóa chặt quá trình giải phóng vitamin B12 khỏi protein thức ăn ^[7].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu hồi cứu trong 5 năm công bố năm 2000 tại Pháp trên 20 bệnh nhân từ 75 tuổi trở lên (độ tuổi trung bình 82,5 tuổi) bị thiếu máu hồng cầu to và thiếu hụt B12 (dưới 160 pg/mL) đã phân tích sâu các nguyên nhân gây bệnh ^[3]. Trong 20 ca bệnh này, có đến 10 trường hợp xuất phát trực tiếp từ hội chứng kém hấp thu cobalamin trong thức ăn do không tách được B12 khỏi protein vận chuyển, 5 ca do bệnh Biermer (thiếu máu ác tính), chỉ có 1 ca do chế độ ăn uống thiếu và 1 ca do suy tụy ^[3]. Trong số những bệnh nhân không thể tách được B12 từ thức ăn, có 6 người gắn liền với viêm teo dạ dày và nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, 3 người liên quan đến việc dùng thuốc kháng axit hoặc thuốc điều trị tiểu đường nhóm biguanide ^[3].

Không chỉ thiếu máu: Những tổn thương thần kinh âm thầm bị nhầm với lão hóa

Nhiều người thường mặc định thiếu vitamin B12 chỉ gây ra bệnh thiếu máu với các biểu hiện điển hình như xanh xao, hoa mắt, chóng mặt. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học cảnh báo rằng ở người cao tuổi, thiếu hụt B12 có thể gây ra những tổn thương thần kinh và tâm thần nghiêm trọng ngay cả khi xét nghiệm công thức máu hoàn toàn bình thường, không hề có dấu hiệu thiếu máu ^[6], ^[8].

Nghiên cứu tại Brazil năm 2015 nhấn mạnh hầu hết các bệnh nhân lớn tuổi có nồng độ B12 suy giảm trong mẫu khảo sát của họ đều không bị thiếu máu ^[6]. Thay vào đó, sự thiếu hụt vi chất này lại biểu hiện thông qua các trục trặc thần kinh như suy giảm trí nhớ, sa sút trí tuệ, rối loạn nhận thức và trầm cảm ^[6]. Đáng lo ngại là những dấu hiệu tinh vi, không đặc hiệu này rất thường bị người nhà và chính các y bác sĩ nhầm lẫn là biểu hiện thoái hóa bình thường của tuổi già ^[6], ^[8].

Về mặt sinh hóa, vitamin B12 cùng với folate tham gia mật thiết vào chu trình chuyển hóa axit amin methionine và homocysteine ^[1], ^[2]. Khi thiếu hụt B12, quá trình chuyển hóa này bị nghẽn lại, dẫn tới sự tích tụ nồng độ homocysteine trong máu và tăng axit methylmalonic (MMA) trong huyết thanh hoặc nước tiểu ^[1], ^[2], ^[4]. Homocysteine tăng cao kéo dài là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tổn thương mạch máu, thúc đẩy các bệnh lý mạch máu, thoái hóa thần kinh, rối loạn nhận thức và bệnh não ở người cao tuổi ^[1], ^[4]. Nếu tình trạng này bị bỏ sót và không được bù đắp kịp thời, các tổn thương trên hệ thần kinh có thể tiến triển nặng nề và không thể phục hồi hoàn toàn ^[8].

Những đối tượng nào cần đặc biệt lưu tâm đến tình trạng thiếu B12?

Dù sự suy giảm tiết dịch vị là một phần của quy luật lão hóa, nguy cơ thiếu hụt vitamin B12 sẽ tăng vọt nếu người cao tuổi nằm trong các nhóm nguy cơ sau:

• Người bị viêm teo niêm mạc dạ dày (atrophic gastritis) hoặc có tiền sử nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori mạn tính ^[1], ^[6], ^[3].
• Người đang sử dụng thường xuyên các loại thuốc làm giảm tiết axit dạ dày (như thuốc ức chế bơm proton omeprazole, thuốc kháng axit) để điều trị trào ngược dạ dày thực quản hoặc viêm loét tiêu hóa ^[1], ^[7], ^[3].
• Người cao tuổi đang dùng thuốc điều trị tiểu đường nhóm biguanide, người có thói quen lạm dụng bia rượu hoặc suy giảm chức năng tuyến tụy ^[1], ^[3].
• Những người có bệnh lý tự miễn như thiếu máu ác tính (pernicious anaemia) do cơ thể sinh ra tự kháng thể chống lại yếu tố nội tại của dạ dày ^[1], ^[6], ^[8].
• Người cao tuổi áp dụng chế độ ăn chay trường, thuần chay hoặc ăn rất ít thực phẩm có nguồn gốc từ động vật trong thời gian dài ^[1], ^[2].

Ngoài ra, những người bị giảm axit dạ dày còn đối mặt với nguy cơ kém hấp thu các loại thuốc uống cần môi trường axit để hòa tan như canxi cacbonat, thyroxin, dipyridamole, một số chế phẩm sắt, hay các thuốc kháng nấm như fluconazole, itraconazole và thuốc kháng virus atazanavir ^[4]. Do đó, người bệnh đang dùng các nhóm thuốc này càng cần được giám sát y khoa kỹ lưỡng hơn ^[4].

Giải pháp thực tế: Bổ sung B12 hiệu quả khi dạ dày giảm tiết axit

Khi cơ thể người cao tuổi đã mất đi lượng axit dạ dày tự nhiên để giải phóng B12 từ tảng thịt hay quả trứng, việc ép người già ăn thêm nhiều đạm động vật không mang lại hiệu quả, thậm chí còn gây khó tiêu ^[1], ^[3]. Giải pháp y khoa hữu hiệu lúc này là cung cấp vitamin B12 ở dạng tự do hoặc dạng tinh thể (crystalline B12) ^[8], ^[3]. Ở dạng tinh thể này, phân tử B12 không bị trói buộc bởi protein của thức ăn, do đó chúng không đòi hỏi dạ dày phải tiết ra axit hay men pepsin để phân cắt mà có thể hấp thu trực tiếp ^[8], ^[3].

Các thử nghiệm can thiệp trên bệnh nhân cao tuổi bị kém hấp thu cobalamin từ thức ăn đã chứng minh việc bổ sung vitamin B12 tinh thể đường uống mang lại hiệu quả hồi phục huyết học tương đương với phương pháp tiêm bắp truyền thống, kể cả đối với những trường hợp bị thiếu máu ác tính ^[8], ^[3].

Về liều lượng điều trị, phác đồ y khoa gợi ý sử dụng vitamin B12 đường uống với liều 1 mg (tương đương 1000 microgam) mỗi ngày liên tục trong vòng một tháng để nhanh chóng bù đắp lượng dự trữ đã cạn kiệt ^[8]. Sau giai đoạn tấn công, bệnh nhân có thể chuyển sang liều duy trì từ 125 đến 250 microgam mỗi ngày đối với trường hợp thiếu do ăn uống không đủ, hoặc tiếp tục duy trì 1 mg mỗi ngày đối với người bị thiếu máu ác tính ^[8]. Liệu pháp bù đắp vitamin B12 được đánh giá là rất an toàn, không mang lại tác dụng phụ nguy hiểm, nhưng đòi hỏi phải được tiến hành sớm để ngăn chặn các tổn thương thần kinh vĩnh viễn ^[8].

Đối với chế độ ăn uống hàng ngày, nếu người cao tuổi chỉ bị giảm nhẹ axit dịch vị, việc kết hợp các món ăn giàu dinh dưỡng với một số thức uống hoặc gia vị có tính toan nhẹ (như việc uống nước trái cây có tính axit giống cơ chế của nước ép nam việt quất) có thể hỗ trợ cải thiện phần nào khả năng hấp thu B12 gắn protein ^[7]. Tuy nhiên, mọi việc sử dụng chế phẩm bổ sung hay thay đổi liều lượng thuốc điều trị bệnh nền cần được thảo luận kỹ với bác sĩ chuyên khoa.

Mặc dù các tài liệu y học hiện nay chưa có khuyến cáo bắt buộc về việc tầm soát đại trà vitamin B12 cho toàn bộ người cao tuổi, nhưng trước thực trạng tỷ lệ thiếu hụt tăng cao theo tuổi thọ và biểu hiện lâm sàng rất dễ bị bỏ qua, việc chủ động xét nghiệm kiểm tra B12 định kỳ cho người trên 60 tuổi là một chiến lược y tế dự phòng vô cùng cần thiết ^[6], ^[8]. Sự quan tâm đúng cách từ gia đình và chẩn đoán kịp thời từ bác sĩ sẽ giúp người lớn tuổi duy trì được sự minh mẫn cùng hệ thần kinh khỏe mạnh trong những năm tháng tuổi già.