Nhiều người thường rỉ tai nhau uống nước ép nam việt quất (cranberry) để thanh lọc hệ tiết niệu và ngừa sỏi thận. Thức uống này vốn nổi tiếng trong hỗ trợ đường tiết niệu, khiến không ít người tin rằng uống càng nhiều sẽ càng sạch thận [1].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy nước ép nam việt quất là "con dao hai lưỡi". Loại nước này có thể hỗ trợ ức chế một dạng sỏi phốt phát nhất định mang tên brushite, nhưng lại làm tăng đáng kể nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalat – dạng sỏi thận phổ biến nhất hiện nay [2].

Vì sao nước ép nam việt quất tác động trái ngược lên sỏi thận?

Sự hình thành tinh thể sỏi trong đường tiết niệu chịu ảnh hưởng trực tiếp từ độ pH nước tiểu và nồng độ các chất hòa tan như canxi, oxalat, axit uric hoặc phốt phát. Khi môi trường nước tiểu thay đổi, một số loại muối khoáng sẽ kết tủa nhanh hơn trong khi số khác lại dễ bị hòa tan.

Nước ép nam việt quất khi vào cơ thể sẽ cung cấp một lượng tải axit, làm giảm độ pH của nước tiểu và khiến nước tiểu có tính axit hơn [2]. Trong môi trường axit này, độ bão hòa của sỏi brushite (canxi photphat) suy giảm, giúp giảm nguy cơ kết tụ loại sỏi này [2, 4]. Ngoài ra, nước ép nam việt quất còn có thể hỗ trợ điều trị sỏi struvite nhờ đặc tính toan hóa nước tiểu [3].

Ngược lại, nước ép nam việt quất lại chứa hàm lượng oxalat ở mức tương đối cao [1]. Khi uống vào, loại nước này kích thích bài tiết cả canxi và oxalat qua đường tiểu [1, 4, 6]. Nước tiểu thừa canxi kết hợp cùng lượng oxalat dư thừa tạo ra độ quá bão hòa canxi oxalat, kích hoạt quá trình hình thành mầm sỏi canxi oxalat [2]. Bên cạnh đó, việc giảm pH nước tiểu còn làm tăng lượng axit uric không phân ly, làm tăng thêm nguy cơ tạo sỏi axit uric [2].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về nguy cơ và lợi ích?

Mối liên hệ giữa nam việt quất và sỏi thận đã được đánh giá qua nhiều nghiên cứu can thiệp trên người với các kết quả rất rõ ràng.

Nghiên cứu công bố năm 2002 tại Đức tiến hành trên 12 nam giới khỏe mạnh từ 18 đến 38 tuổi với chế độ ăn chuẩn hóa theo khuyến nghị của Hội Dinh dưỡng Đức [3]. Thử nghiệm thu thập nước tiểu 24 giờ trong các giai đoạn đối chứng và nạp thử nghiệm, trong đó 330 ml nước khoáng trung tính được thay bằng 330 ml nước ép nam việt quất [3]. Kết quả ghi nhận nước ép nam việt quất làm giảm pH nước tiểu, nhưng lại làm tăng bài tiết axit oxalic và tăng độ siêu bão hòa tương đối của axit uric [3]. Các nhà khoa học kết luận rằng do khả năng toan hóa nước tiểu, thức uống này hữu ích với sỏi brushite, struvite nhưng cần lưu ý nguy cơ từ axit oxalic [3].

Đến năm 2005, một thử nghiệm lâm sàng công bố trên tạp chí chuyên ngành đã đối chiếu trực tiếp giữa 12 người khỏe mạnh và 12 người có tiền sử tạo sỏi canxi oxalat [2]. Cả hai nhóm trải qua 2 giai đoạn thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 7 ngày với chế độ ăn chuyển hóa được kiểm soát: một giai đoạn uống 1 lít nước ép nam việt quất mỗi ngày và giai đoạn kia uống 1 lít nước khử ion [2]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm phản ứng tương tự nhau [2]. Nước ép nam việt quất làm tăng canxi niệu từ 154 lên 177 mg/ngày và oxalat niệu từ 26,4 lên 29,2 mg/ngày, đẩy độ bão hòa canxi oxalat tăng 18% [2].

Đồng thời, thức uống này hạ pH nước tiểu từ 5,97 xuống 5,67, làm tăng bài tiết axit ròng và axit chuẩn độ [2]. Mặc dù axit uric niệu giảm từ 544 xuống 442 mg/ngày cùng với giảm axit uric huyết thanh giúp hạ độ bão hòa brushite và natri urat, lượng axit uric không phân ly lại tăng lên [2]. Thử nghiệm đi đến kết luận: nước ép nam việt quất làm giảm nguy cơ sỏi brushite nhưng lại làm tăng nguy cơ sỏi canxi oxalat và sỏi axit uric [2].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 cũng tổng kết rằng nước ép nam việt quất làm giảm đáng kể pH nước tiểu ở một số nghiên cứu, đồng thời đánh giá các yếu tố nguy cơ cho thấy sự gia tăng đáng kể của canxi và oxalat niệu [4].

Nguy cơ tiềm ẩn từ viên uống chiết xuất cô đặc

Không chỉ dừng lại ở nước ép, viên uống bổ sung chiết xuất nam việt quất cô đặc cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ tiết niệu. Các sản phẩm này thường được quảng cáo hỗ trợ đường tiết niệu nhưng lại có nồng độ oxalat rất cao [1].

Một nghiên cứu năm 2001 được tiến hành sau khi ghi nhận một bệnh nhân có tiền sử sỏi canxi oxalat bị tái phát sỏi sau khi tự dùng viên nang nam việt quất cô đặc [1]. Nghiên cứu theo dõi 5 người tình nguyện khỏe mạnh duy trì chế độ ăn bình thường, sử dụng viên bổ sung theo liều khuyến nghị của nhà sản xuất trong 7 ngày và thu thập nước tiểu 24 giờ [1].

Kết quả kiểm tra vào ngày thứ 7 cho thấy nồng độ oxalat trong nước tiểu tăng vọt trung bình 43,4% [1]. Sự bài tiết các ion tạo sỏi như canxi, phốt phát và natri cũng tăng lên rõ rệt, dù các chất ức chế tạo sỏi như magiê và kali cũng có sự gia tăng [1]. Điều này cho thấy dạng viên nén cô đặc có thể mang lại nguy cơ tạo sỏi thận cao hơn nhiều so với việc dùng nước ép thông thường [1].

Hiểu lầm thường gặp về nước ép nam việt quất

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng hỗ trợ viêm đường tiết niệu với khả năng "đánh tan" sỏi thận. Nhiều người lầm tưởng nước nam việt quất có thể làm sạch mọi cặn lắng trong thận mà không biết rằng cơ chế toan hóa nước tiểu của nó kích thích tinh thể canxi oxalat kết tụ nhanh hơn [2, 4].

Một nghiên cứu năm 2003 trên 20 nam sinh viên tại Nam Phi từng ghi nhận việc uống 500 ml nước ép nam việt quất pha loãng với 1.500 ml nước máy trong 2 tuần giúp giảm bài tiết oxalat và giảm độ siêu bão hòa canxi oxalat [5]. Tuy nhiên, các bài tổng quan dinh dưỡng gần đây xác nhận tác động của nước ép nam việt quất lên bài tiết citrat vẫn còn nhiều tranh cãi, trong khi nguy cơ tăng canxi và oxalat niệu đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu chuyển hóa đối chứng nghiêm ngặt [1, 4, 6].

Thêm vào đó, các loại nước ép trái cây đóng chai thường chứa hàm lượng đường đơn fructose cao nhằm giảm vị chua gắt tự nhiên [6]. Đường fructose đã được chứng minh làm tăng nguy cơ sỏi thận mới mắc, làm tăng bài tiết oxalat niệu và giảm magiê trong nước tiểu [1, 6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các nghiên cứu chuyển hóa nước tiểu, nhóm đối tượng cần hạn chế hoặc tránh dùng nước ép nam việt quất bao gồm:

  • Người có tiền sử hoặc đang bị sỏi canxi oxalat: Sự gia tăng canxi và oxalat trong nước tiểu sau khi uống sẽ khiến sỏi tái phát nhanh hơn [4, 5].
  • Người có nồng độ axit uric cao hoặc có nguy cơ sỏi axit uric: Môi trường nước tiểu bị toan hóa do nam việt quất sẽ làm tăng lượng axit uric không phân ly, tạo điều kiện cho sỏi axit uric kết tinh [2, 4].
  • Bệnh nhân đang sử dụng viên nén chiết xuất cô đặc: Người tiêu dùng có nguy cơ tạo sỏi được khuyến cáo không nên tự ý dùng các thực phẩm bổ sung này do hàm lượng oxalat rất cao [1].
  • Ngược lại, những người có nguy cơ cao tạo sỏi brushite (canxi photphat) hoặc sỏi struvite có thể nhận được một số lợi ích nhờ tác dụng giảm pH nước tiểu của thức uống này [2, 4].

Áp dụng thực tế để bảo vệ thận

Nếu bạn có cơ địa khỏe mạnh và yêu thích hương vị nước ép nam việt quất, hãy áp dụng một số nguyên tắc khoa học để giảm thiểu rủi ro:

  • Pha loãng với nhiều nước: Không nên uống nước ép nguyên chất đậm đặc; hãy pha loãng cùng nước lọc nhằm tăng lượng nước tiểu đào thải và giảm nồng độ tinh thể [5].
  • Kiểm soát lượng dùng: Tránh tiêu thụ số lượng lớn mỗi ngày như mức 1 lít trong các nghiên cứu chuyển hóa [2]. Nên duy trì mức vừa phải và không dùng liên tục kéo dài.
  • Chọn loại không đường: Hạn chế tối đa các sản phẩm chứa nhiều đường fructose để tránh làm tăng thêm oxalat niệu [1, 6].
  • Lắng nghe tư vấn y tế: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiết niệu hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung nước ép hay viên uống nam việt quất, đặc biệt khi bạn từng có tiền sử sỏi thận.

Nước ép nam việt quất không phải là phương thuốc vạn năng cho sức khỏe đường tiết niệu. Dù có khả năng hỗ trợ ức chế sỏi brushite, thức uống này lại làm tăng đáng kể nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalat và sỏi axit uric [2]. Hiểu đúng cơ chế và thể trạng cá nhân là chìa khóa để phòng ngừa bệnh sỏi thận một cách an toàn, hiệu quả.