Sau các buổi tập luyện cường độ cao, nhiều người thường trải qua cảm giác mệt mỏi, căng cứng cơ bắp và lo ngại về sự tích tụ của các chất cặn bã chuyển hóa. Trong số đó, axit uric – một sản phẩm chuyển hóa purine tự nhiên – thường bị hiểu lầm là chất độc hại cần phải "thải độc" hay "làm sạch" khẩn cấp bằng các loại nước uống đặc biệt.

Nhiều thông tin lan truyền cho rằng uống nước ép nam việt quất (cranberry) có thể giúp thanh lọc thận, đẩy nhanh quá trình làm sạch axit uric và dọn sạch các chất cặn sau vận động. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy nam việt quất không có khả năng trực tiếp "tẩy sạch" axit uric trong máu; vai trò thực sự của loại quả này nằm ở việc hỗ trợ bảo vệ chống oxy hóa, hỗ trợ chức năng cơ bắp và tham gia vào quá trình bài tiết qua thận dưới dạng các chất chuyển hóa polyphenol.

Axit uric sau tập luyện: Chất thải hay chất bảo vệ?

Trong quá trình vận động, đặc biệt là các bài tập cường độ cao hoặc chạy cự ly dài, nhu cầu năng lượng tăng vọt khiến quá trình oxy hóa purine gia tăng, dẫn đến sự hình thành và gia tăng tạm thời nồng độ axit uric trong huyết thanh [1]. Hiện tượng này xảy ra phổ biến ở các vận động viên và người tập thể thao [1].

Tuy nhiên, axit uric không hoàn toàn là một chất cặn bã vô dụng cần phải loại bỏ ngay lập tức. Các nghiên cứu đã ghi nhận rằng axit uric trong huyết thanh hoạt động như một chất chống oxy hóa mạnh, đóng góp hơn 50% vào tổng khả năng chống oxy hóa của máu [1]. Nhờ đó, sự gia tăng tự nhiên của axit uric sau tập luyện có thể đóng vai trò bảo vệ cơ thể chống lại stress oxy hóa do vận động gây ra [1].

Dù vậy, khả năng đào thải axit uric lại gắn liền với chức năng bài tiết của thận [1]. Nồng độ axit uric trong máu có mối tương quan nghịch với khả năng thanh thải qua nước tiểu; khi chức năng lọc hoặc bài tiết của thận suy giảm, axit uric có xu hướng tích tụ lại trong cơ thể [2, 7]. Ở những người mắc bệnh thận mạn tính, sự tích tụ axit uric do giảm thanh thải qua thận là yếu tố nguy cơ thúc đẩy bệnh tiến triển nặng hơn [2].

Nam việt quất hoạt động thế nào trong hệ bài tiết?

Quả nam việt quất rất giàu các hợp chất chống oxy hóa, đặc biệt là polyphenol bao gồm các hợp chất flavonol glycoside và flavan-3-ol [3]. Nhiều người kỳ vọng các hoạt chất này hoạt động như một chất tẩy rửa cặn bã trong thận, nhưng cơ chế chuyển hóa thực tế diễn ra phức tạp hơn.

Khi đi vào cơ thể người, các hợp chất có trong nam việt quất được hấp thu, chuyển hóa và đào thải qua đường tiết niệu [3]. Một thử nghiệm lâm sàng trên 10 phụ nữ khỏe mạnh sử dụng 240 mL nước ép nam việt quất cho thấy năm dạng flavonol glycoside phổ biến đã được bài tiết và định lượng trong nước tiểu ở các mốc thời gian 90, 225 và 360 phút sau uống [3]. Trong đó, quercetin-3-galactoside là chất phong phú nhất đạt nồng độ đỉnh trong nước tiểu (Cmax) ở mức 1315 pg/mg creatinine [3].

Một số hợp chất như quercetin-3-arabinoside có thời gian đạt đỉnh thanh thải chậm hơn (ở phút thứ 237) so với các flavonol khác (dao động từ 90 đến 151 phút), phản ánh cấu trúc đường gắn kết ảnh hưởng trực tiếp đến sinh khả dụng và tốc độ thanh thải qua thận [3]. Đáng chú ý, các chất chuyển hóa dạng glucuronide hay flavan-3-ol tự do không được tìm thấy trong nước tiểu ở thử nghiệm này, đồng thời mức độ thanh thải có sự khác biệt lớn giữa từng cá nhân [3]. Như vậy, nam việt quất cung cấp các chất chuyển hóa qua đường niệu chứ không tạo ra cơ chế "cuốn trôi" trực tiếp các phân tử axit uric sẵn có trong máu.

Nghiên cứu khoa học nói gì về nam việt quất và chuyển hóa cơ bắp?

Dù không trực tiếp làm sạch axit uric, việc bổ sung nam việt quất đã được chứng minh mang lại một số tác động sinh lý tích cực đối với chức năng cơ bắp và điều hòa chuyển hóa sau vận động qua nhiều nghiên cứu có đối chứng.

Nghiên cứu về khả năng oxy hóa của cơ bắp (năm 2024) được thực hiện trên 17 người trưởng thành năng động (9 nam, 8 nữ) nhằm đánh giá chiết xuất nam việt quất giàu polyphenol [4]. Các tình nguyện viên được kiểm tra tại ba thời điểm: ban đầu, 2 giờ sau liều cấp tính (0,7 g/kg thể trọng) và sau 4 tuần bổ sung hàng ngày (0,3 g/kg thể trọng) [4]. Kết quả cho thấy bổ sung liên tục 28 ngày giúp cải thiện đáng kể khả năng oxy hóa của cơ bắp (chỉ số hằng số k tăng từ 2,8 ± 1,8 lên 3,9 ± 2,2; p = 0,02), đồng thời tốc độ suy giảm oxy trong quá trình thắt mạch đo bằng quang phổ cận hồng ngoại cũng nhanh hơn (-0,04 ± 0,02 so với -0,07 ± 0,03; p = 0,02), dù mức tiêu thụ oxy của cơ khi nghỉ ngơi không đổi [4]. Điều này cho thấy nam việt quất hỗ trợ chức năng ty thể cơ bắp thay vì can thiệp lọc thận [4].

Một nghiên cứu khác vào năm 2023 trên 14 vận động viên chạy bộ được đào tạo cũng áp dụng phác đồ liều cấp tính (0,7 g/kg thể trọng) và liều duy trì 28 ngày (0,3 g/kg thể trọng) trước các bài kiểm tra chạy 1500m và 400m [5]. Sau 28 ngày, tốc độ tái oxy hóa cơ bắp sau chạy nhanh hơn đáng kể so với ban đầu (p = 0,04) [5]. Đáng chú ý, việc sử dụng nam việt quất kéo dài đã giúp đệm và giảm bớt phản ứng gia tăng axit lactic máu sau cự ly chạy 400m (p = 0,01), dù không tạo khác biệt ở cự ly 1500m và liều uống cấp tính 2 giờ trước đó không phát huy tác dụng [5].

Năm 2024, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, chéo trên 25 người đạp xe không chuyên đã so sánh việc uống 240 mL/ngày đồ uống nam việt quất không đường (chứa 317 mg polyphenol) với giả dược trong 4 tuần trước cự ly đạp xe nặng kéo dài 2,25 giờ [6]. Sau bài tập, cơ thể tăng mạnh axit arachidonic (ARA) và 53 chất oxylipin trong huyết tương [6]. Việc dùng nam việt quất dẫn đến sự gia tăng các chất chuyển hóa đặc trưng trong nước tiểu và làm tăng nhẹ một số oxylipin từ ARA và axit linoleic, đồng thời điều hòa cụm protein liên quan đến kích hoạt miễn dịch bẩm sinh và giảm protein của dòng thác bổ thể so với giả dược [6]. Nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi về đa dạng vi sinh vật phân, chứng minh tác động chủ yếu nằm ở khía cạnh miễn dịch và chuyển hóa oxylipin hơn là can thiệp thanh lọc cơ học [6].

Hiểu lầm phổ biến: Uống nước ép để "thanh lọc" chất cặn

Quan niệm cho rằng uống một loại nước ép chua như nam việt quất sẽ "hòa tan" hoặc "tẩy sạch" axit uric đọng lại ở khớp hay cơ bắp là hoàn toàn thiếu cơ sở sinh học. Bản thân axit uric được đào thải chủ yếu qua thận thông qua mức lọc cầu thận (eGFR) và bài tiết qua nước tiểu [1]. Khi khả năng cô đặc hoặc bài tiết nước tiểu bị suy giảm, việc loại bỏ các chất cặn bã qua nước tiểu sẽ kém hiệu quả [1].

Bên cạnh đó, việc cơ thể chuyển hóa các hoạt chất trong nam việt quất để phát huy tác dụng phụ thuộc rất lớn vào hệ vi sinh đường ruột của mỗi người [7]. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích quá trình chuyển hóa polyphenol từ nam việt quất trên vi sinh vật phân người trong điều kiện kỵ khí đã chỉ ra rằng: những người có hệ vi sinh khỏe mạnh với lượng vi khuẩn họ Ruminococcaceae dồi dào sản sinh ra nồng độ các chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học (như 5-(3',4'-dihydroxyphenyl)-gamma-valerolactone và axit 3-hydroxyphenylacetic) cao hơn đáng kể (p < 0,05) so với người bị viêm loét đại tràng có hệ vi sinh rối loạn [7]. Sự biến thiên cá nhân này cho thấy nước ép nam việt quất không thể đóng vai trò như một công cụ thanh lọc vạn năng cho tất cả mọi người [5, 8].

Ngoài ra, chính vận động cường độ vừa phải mới là phương thức tự nhiên đã được chứng minh giúp cải thiện đào thải axit uric [8]. Thử nghiệm chuyển hóa trên chuột đái tháo đường db/db năm 2018 cho thấy việc tập luyện thể dục cường độ trung bình giúp điều hòa 95 chất chuyển hóa cơ bắp, làm giảm mạnh các axit béo chuỗi dài và acylcarnitine, đồng thời làm giảm đáng kể axit uric và các chất trung gian chuyển hóa purine (như axit inosinic, hypoxanthine) [8]. Vận động hỗ trợ cơ thể thanh lọc axit uric và tối ưu chuyển hóa lipid, chứ không phụ thuộc vào các loại nước uống thải độc [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù nam việt quất là loại quả an toàn đối với đa số người khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung thường xuyên:

  • Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang lọc máu: Ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo, quá trình lọc máu có thể loại bỏ không chọn lọc cả các chất có lợi như guanidoacetic acid (tiền chất của creatine) và carnitine (chất thiết yếu cho oxy hóa axit béo ở cơ và tim), gây thiếu hụt nghiêm trọng [2]. Những bệnh nhân này cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ dịch truyền và dinh dưỡng dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa thận, không tự ý dùng nước ép nam việt quất để tự "thanh lọc" [2].
  • Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa: Những người bị viêm loét đại tràng hay mất cân bằng vi sinh đường ruột có khả năng chuyển hóa polyphenol kém hơn, làm giảm việc tạo ra các hợp chất có hoạt tính sinh học và có thể gặp khó chịu ở dạ dày do độ axit tự nhiên của quả [7].
  • Người có nguy cơ sỏi thận hoặc rối loạn huyết học: Các trường hợp có bất thường về chuyển hóa nước tiểu hoặc mang gen hồng cầu hình liềm (thường có xu hướng giảm bài tiết điện giải và thanh thải chất thải qua nước tiểu) cần trao đổi với nhân viên y tế trước khi bổ sung liều lượng lớn [1].

Gợi ý áp dụng thực tế sau tập luyện

Để tận dụng các lợi ích sinh học từ nam việt quất mà không bị rơi vào bẫy quảng cáo "thải độc", người tập luyện thể thao có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:

  • Lựa chọn loại không đường: Nên dùng nước ép nam việt quất nguyên chất không thêm đường (như liều 240 mL/ngày được dùng trong nghiên cứu lâm sàng) hoặc các chiết xuất giàu polyphenol chuẩn hóa [3, 4]. Tránh các loại nước giải khát hương nam việt quất chứa nhiều đường tinh luyện vì có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa.
  • Uống đều đặn thay vì uống dồn dập sau tập: Nghiên cứu cho thấy liều dùng cấp tính 2 giờ trước bài tập không mang lại cải thiện rõ rệt, trong khi việc duy trì bổ sung đều đặn trong 4 tuần (khoảng 0,3 g/kg thể trọng chiết xuất hoặc 240 mL nước ép chứa khoảng 317 mg polyphenol) mới đem lại hiệu quả cải thiện oxy hóa cơ và đệm lactate [3, 4, 6].
  • Ưu tiên bù nước và khoáng chất: Để hỗ trợ thận bài tiết axit uric và các sản phẩm dị hóa một cách tự nhiên, nguyên tắc cốt lõi vẫn là uống đủ nước lọc, bù điện giải kịp thời sau khi đổ mồ hôi nhiều [1]. Kết hợp nước ép nam việt quất như một phần của chế độ ăn uống đa dạng, giàu chất chống oxy hóa thay vì dùng nó để thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày.

Tóm lại, nước ép nam việt quất không phải là thần dược có khả năng "làm sạch" axit uric hay dọn cặn thận sau các buổi tập luyện. Axit uric sau vận động thực chất là một phản ứng chuyển hóa tự nhiên đóng góp vào hàng rào chống oxy hóa của cơ thể. Bổ sung nam việt quất đúng cách có thể hỗ trợ phục hồi cơ bắp và chức năng ty thể, nhưng việc duy trì thói quen vận động điều độ, bù đủ nước và kiểm tra sức khỏe định kỳ mới là chìa khóa bảo vệ thận lâu dài.