Tảo xoắn và nguy cơ tương tác thuốc tiềm ẩn
Tảo xoắn Spirulina được nhiều người ưa chuộng như một thực phẩm bổ sung giàu dinh dưỡng và chất chống oxy hóa. Nhiều người có thói quen sử dụng tảo xoắn mỗi ngày để tăng cường sức đề kháng hoặc cải thiện sức khỏe toàn diện. Tuy nhiên, việc tự ý dùng chung loại tảo này với các thuốc điều trị đặc hiệu có thể gây ra nhiều rủi ro khôn lường.
Những đối tượng đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc ức chế miễn dịch cần đặc biệt cảnh giác. Các hoạt chất sinh học tự nhiên trong tảo xoắn có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa, điều hòa miễn dịch hoặc làm thay đổi tác dụng sinh học của thuốc theo đơn. Nếu không có sự giám sát của nhân viên y tế, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ thất bại trong điều trị.
Thuốc chống đông và ức chế miễn dịch nhạy cảm ra sao?
Thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine, tacrolimus, sirolimus hay everolimus là nền tảng để chống thải ghép ở bệnh nhân ghép tạng hoặc điều trị viêm tự miễn [1]. Các loại thuốc này có khoảng nồng độ điều trị rất hẹp, nghĩa là chỉ cần thay đổi nhỏ về hàm lượng trong máu cũng có thể gây độc cho cơ thể hoặc làm mất tác dụng bảo vệ [1]. Việc tương tác qua các men chuyển hóa như cytochrome P450 (CYP) 3A4 hoặc protein vận chuyển P-glycoprotein có thể làm nồng độ thuốc trong máu thay đổi gấp hơn 10 lần [1].
Trong khi đó, các thuốc chống đông máu như chất đối kháng vitamin K hay thuốc chống đông đường uống tác động trực tiếp cũng thường xuyên góp mặt trong các tương tác thuốc nguy hiểm [2]. Quá trình tương tác có thể làm giảm nồng độ thuốc xuống mức dưới ngưỡng điều trị hoặc làm tăng độc tính gây tổn thương cơ quan [2]. Người bệnh dùng thuốc chống đông máu cùng lúc với các chất khác luôn cần sự theo dõi lâm sàng chặt chẽ [3].
Cơ chế can thiệp miễn dịch và đông máu của tảo xoắn
Tảo xoắn Spirulina đã được chứng minh có khả năng điều hòa sự sản sinh cytokine từ các tế bào đơn nhân máu ngoại vi của con người [4]. Điều này cho thấy tảo tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch, thúc đẩy các phản ứng sinh học tự nhiên của tế bào phòng thủ [4]. Tuy nhiên, các thuốc ức chế miễn dịch như corticosteroid hay cyclosporine lại hoạt động bằng cách giảm phản ứng của đại thực bào, giảm sản xuất interleukin-2 hoặc phong tỏa lymphokine để ức chế tế bào T và B [2, 3]. Việc kích thích tế bào miễn dịch từ tảo có thể đi ngược lại mục đích điều trị làm suy giảm miễn dịch của thuốc kê đơn.
Bên cạnh đó, các dẫn xuất từ các loại tảo biển và vi tảo nói chung chứa nhiều protein chống đông, chất kháng tiểu cầu và enzyme tiêu sợi huyết [4]. Chúng có thể kéo dài thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa, thời gian thrombin và thời gian prothrombin [4]. Khi kết hợp với các thuốc chống đông máu vốn tác động vào dòng thác đông máu, nguy cơ làm rối loạn khả năng cầm máu tự nhiên hoặc gây nhiễu loạn tác dụng thuốc là hoàn toàn có thể xảy ra [2, 3]. Tương tác dược động học hoặc dược lực học giữa thực phẩm bổ sung và thuốc có thể dẫn đến hậu quả khó lường [1, 7].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn và tương tác
Một tổng quan khoa học năm 2017 ghi nhận Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp các sản phẩm Arthrospira (tảo xoắn) vào nhóm "nhìn chung được công nhận là an toàn" (GRAS) và không có nguy cơ nghiêm trọng với người khỏe mạnh [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng các tác dụng phụ nghiêm trọng vẫn xảy ra ở một số trường hợp cụ thể [5]. Các tương tác giữa thực phẩm chức năng và thuốc đã được giả thuyết đối với Spirulina và các hợp chất phenolic tự nhiên [5].
Nghiên cứu cũng ghi nhận ba trường hợp tổn thương da do tự miễn liên quan đến việc dùng tảo xoắn [5]. Trong đó có một bệnh nhân nam 57 tuổi mắc bệnh pemphigus vulgaris (bệnh bóng nước tự miễn) và một phụ nữ 45 tuổi có tiền sử tăng huyết áp, đau cơ xơ hóa [5]. Ngoài ra, có báo cáo về tổn thương gan ở một người đàn ông 52 tuổi bị tăng huyết áp, tiểu đường tuýp 2 đang dùng các thuốc kê đơn như amlodipine besilate, simvastatin và acarbose [5]. Một trường hợp tiêu cơ vân cũng từng xảy ra sau khi người dùng uống tảo với liều 3 g/ngày trong vòng 1 tháng [5]. Do đó, người bệnh đang dùng thuốc phải đặc biệt thận trọng với loại thực vật này [5].
Bên cạnh các nguy cơ, tảo xoắn cũng được khảo sát về khả năng bảo vệ cơ quan. Một nghiên cứu công bố năm 2006 của các nhà khoa học trên mô hình chuột bị tổn thương thận do thuốc hóa trị cisplatin đã cho thấy kết quả đáng chú ý [6]. Nghiên cứu chia sáu nhóm chuột dùng giả dược, cisplatin đơn thuần, tảo xoắn đơn thuần, và cisplatin kết hợp tảo xoắn với các liều tăng dần gồm 500, 1000 và 1500 mg/kg [6]. Tảo được cho uống từ 2 ngày trước đến 3 ngày sau khi tiêm cisplatin [6]. Kết quả cho thấy tảo xoắn làm giảm stress oxy hóa phụ thuộc vào liều lượng, cải thiện chỉ số creatinine và độ thanh thải urê huyết thanh, đồng thời giảm tổn thương mô bệnh học thận [6]. Tuy nhiên, đây mới chỉ là thử nghiệm trên động vật và cần thêm bằng chứng lâm sàng chặt chẽ ở người [6].
Giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Dù các tương tác giữa thuốc và thực phẩm bổ sung đã được ghi nhận trong y văn, phần lớn các nghiên cứu về tác dụng bảo vệ mô hay ức chế độc tính của tảo xoắn mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột [6]. Dữ liệu tương tác thực tế giữa tảo xoắn với các nhóm thuốc chống đông máu hoặc ức chế miễn dịch cụ thể vẫn còn dựa nhiều vào các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào máu ngoại vi [3, 7].
Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn ở người nhằm xác định chính xác liều lượng nào của tảo xoắn là an toàn tuyệt đối khi dùng chung với thuốc kê đơn [3]. Sự thay đổi nồng độ thuốc do tương tác còn phụ thuộc rất lớn vào cơ địa từng bệnh nhân và hệ thống enzyme chuyển hóa của mỗi người [1]. Do đó, người bệnh không nên dựa vào các tác dụng hứa hẹn trên động vật để tự ý áp dụng lên cơ thể mình [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tảo xoắn
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "sản phẩm tự nhiên thì lành tính và không có tác dụng phụ". Dù tảo xoắn được đánh giá an toàn cho người khỏe mạnh, các hoạt chất sinh học trong tảo vẫn có thể thúc đẩy đáp ứng miễn dịch hoặc ảnh hưởng đến sự đông máu [3, 7]. Việc nghĩ rằng dùng càng nhiều tảo càng tốt có thể dẫn tới những biến cố nguy hiểm như tiêu cơ vân, sốc phản vệ hay tổn thương tế bào gan [5].
Nhiều người bệnh sau ghép tạng hoặc mắc bệnh mạn tính tự ý bổ sung tảo xoắn với hy vọng "bổ gan, lọc thận" sau khi uống quá nhiều thuốc tây [3, 8]. Tuy nhiên, hành động này có thể làm mất cân bằng nồng độ thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống đông trong máu [1, 4]. Khi nồng độ thuốc bị tụt xuống dưới ngưỡng điều trị do tương tác, cơ thể có thể đối mặt với nguy cơ thải ghép hoặc hình thành huyết khối nguy hiểm [1, 4].
Nhóm người bệnh cần đặc biệt thận trọng
Những người đã trải qua ghép tạng đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine, tacrolimus, sirolimus tuyệt đối không nên tự ý dùng tảo xoắn [1]. Bất kỳ sự xáo trộn nào về miễn dịch hoặc chuyển hóa qua CYP3A4 và P-glycoprotein đều có thể đe dọa sự sống của cơ quan ghép [1]. Người mắc các bệnh tự miễn như pemphigus vulgaris cũng cần tránh dùng tảo vì nguy cơ bùng phát tổn thương da [5].
Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống đông máu, chất đối kháng vitamin K, người có tiền sử dị ứng, hen suyễn hoặc viêm da cơ địa cũng là đối tượng dễ gặp biến cố bất lợi [1, 7]. Đối với các bệnh nhân nặng, người có bệnh nền phức tạp như tăng huyết áp, tiểu đường đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp, việc nạp thêm các sản phẩm từ tảo biển hay vi tảo phải được bác sĩ điều trị đánh giá kỹ lưỡng giữa nguy cơ và lợi ích [1, 7].
Lời khuyên an toàn khi sử dụng
Đối với những người khỏe mạnh muốn bổ sung tảo xoắn vào chế độ ăn, cần lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và dùng với lượng vừa phải theo đúng khuyến cáo của nhà sản xuất. Không tự ý tăng liều lượng kéo dài hoặc lạm dụng sản phẩm thay thế cho các bữa ăn cân đối thông thường.
Nếu bạn đang trong quá trình điều trị y tế hoặc đang uống bất kỳ loại thuốc kê đơn nào, đặc biệt là thuốc chống đông máu và thuốc ức chế miễn dịch, hãy thông báo ngay với bác sĩ điều trị trước khi dùng tảo xoắn [1, 7]. Bác sĩ có thể cần thực hiện các xét nghiệm theo dõi nồng độ thuốc trong máu hoặc kiểm tra các chỉ số đông máu định kỳ để điều chỉnh liều lượng kịp thời [1, 4]. Việc cẩn trọng và chủ động tham vấn y khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của chính mình.
