Thiếu máu do thiếu sắt là vấn đề thường gặp trong thai kỳ, khiến nhiều mẹ bầu lo lắng tìm kiếm các biện pháp bổ huyết [1]. Trong dân gian, một số người truyền tai nhau dùng lục phàn (khoáng chất có thành phần chính là sắt sunfat - ferrous sulfate) để trị chứng xanh xao, thiếu máu. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu khoáng thô chưa kiểm soát hàm lượng tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe mẹ và bé.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là: Thai phụ không nên tự ý dùng lục phàn để bổ máu. Các hợp chất sắt sunfat chỉ an toàn khi được định liều chính xác dưới dạng chế phẩm dược phẩm đã qua kiểm định, trong khi khoáng chất thô rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp hoặc quá liều đe dọa tính mạng [1, 5].
Nguy cơ tiềm ẩn từ khoáng thô lục phàn
Lục phàn vốn là tên gọi cổ truyền của khoáng vật sắt sunfat. Trong cơ thể, sắt là nguyên tố vi lượng dồi dào, cần thiết cho quá trình tổng hợp hemoglobin tạo hồng cầu và myoglobin [2]. Tuy nhiên, ranh giới giữa liều bổ sung và liều độc của hợp chất này rất mong manh nếu không được chuẩn hóa [3].
Khi dùng dạng khoáng chất tự nhiên chưa tinh chế, người dùng không thể biết chính xác bản thân nạp vào bao nhiêu miligam sắt nguyên tố. Việc thừa sắt không đơn thuần gây khó chịu tiêu hóa mà còn khởi phát các phản ứng hủy hoại mô nghiêm trọng [1, 5]. Trẻ em và phụ nữ mang thai là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm trước tình trạng biến đổi nồng độ sắt đột ngột trong tuần hoàn [1, 2].
Độc tính của sắt sunfat tác động ra sao?
Khi đi vào đường tiêu hóa với nồng độ vượt mức kiểm soát, sắt sunfat gây lắng đọng trực tiếp lên niêm mạc dạ dày và ruột non, dẫn đến viêm loét và hoại tử mô [4]. Tình trạng lắng đọng sắt trong mạch máu niêm mạc liên quan mật thiết đến xuất huyết nội tạng [4].
Hơn nữa, lượng sắt dư thừa ồ ạt qua tĩnh mạch cửa đổ về gan sẽ trực tiếp gây hoại tử tế bào gan vùng quanh khoảng cửa [4]. Hậu quả của ngộ độc sắt tiến triển nhanh chóng qua các giai đoạn lâm sàng, gây nhiễm toan chuyển hóa nặng, sốc tuần hoàn và suy gan cấp dẫn tới tử vong [1, 2, 5].
Các bằng chứng khoa học về ngộ độc sắt sunfat
Nhiều nghiên cứu lâm sàng và giải phẫu bệnh đã ghi nhận mức độ nguy hiểm chết người của sắt sunfat quá liều:
Nghiên cứu giải phẫu bệnh năm 1999 từ Viện Bệnh học Lực lượng Vũ trang Hoa Kỳ đã đánh giá 11 trường hợp trẻ em (từ 11 đến 36 tháng tuổi) tử vong do ngộ độc sắt sunfat [4]. Kết quả phân tích quang phổ hấp thụ nguyên tử cho thấy nồng độ sắt tăng cao trong các mô; niêm mạc dạ dày và ruột non bị hoại tử kèm lắng đọng sắt mạch máu [4]. Bệnh nhi diễn tiến bệnh rất nhanh từ giai đoạn I đến giai đoạn III và tử vong [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh sắt sunfat là nguyên nhân hàng đầu gây ngộ độc vô tình ở trẻ em dù đã có quy định nắp đậy an toàn cho hộp thuốc chứa từ 250 mg sắt trở lên [4].
Năm 2009, một báo cáo ca bệnh tại đơn vị chăm sóc tích cực nhi mô tả trường hợp trẻ sơ sinh 7 tuần tuổi (sinh non ở tuần 28) bị ngộ độc sắt sunfat do nhầm lẫn [5]. Trẻ rơi vào tình trạng nhiễm toan chuyển hóa và sốc nặng [5]. Dù được cứu sống nhờ thuốc vận mạch và liệu pháp thải sắt bằng deferoxamine, ca bệnh cho thấy cơ quan nội tạng chưa trưởng thành của trẻ nhỏ khiến việc chẩn đoán và điều trị sốc do ngộ độc sắt cực kỳ khó khăn [5].
Một báo cáo năm 2013 ghi nhận bệnh nhân nữ 18 tuổi vô tình uống 50 viên sắt sunfat (chứa 100 mg sắt nguyên tố mỗi viên 335 mg), tương đương liều ngộ độc 100 mg sắt nguyên tố/kg cân nặng [6]. Bệnh nhân biểu hiện rối loạn tiêu hóa cấp, suy giảm thần kinh và nhiễm toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion nặng [6]. Nồng độ sắt huyết thanh ban đầu lên tới 2.150 mcg/dL và chỉ giảm về mức an toàn 160 mcg/dL sau 24 giờ nhờ phối hợp rửa đường tiêu hóa, truyền deferoxamine và lọc máu ngắt quãng [6].
Năm 2023, một báo cáo giải phẫu ghi nhận trường hợp người phụ nữ 28 tuổi tử vong sau khi uống 60 viên sắt sunfat (loại 200 mg chứa 60 mg sắt nguyên tố mỗi viên) [3]. Bệnh nhân nhập viện cùng ngày với rối loạn tiêu hóa, men gan tăng vọt, sắt huyết thanh gấp 10 lần bình thường và độ bão hòa transferrin ở mức rất cao [3]. Bất chấp các biện pháp can thiệp, bệnh nhân tử vong sau 4 ngày vì suy gan cấp được xác nhận qua mô bệnh học [3].
Hiệu quả và tính an toàn của sắt chuẩn hóa trong thai kỳ
Khi được bào chế dưới dạng tân dược có hàm lượng chính xác, sắt sunfat mang lại hiệu quả nâng chỉ số máu nhưng vẫn có những hạn chế nhất định so với các dạng sắt thế hệ mới:
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng năm 2015 trên 176 phụ nữ mang thai (Hb >= 13,2 g/dL ở tuần 13-18) tại Bệnh viện Maryam [1]. Nhóm can thiệp (90 thai phụ) uống 50 mg sắt sunfat mỗi ngày từ tuần 20 đến cuối thai kỳ, nhóm đối chứng (89 người) dùng giả dược [1]. Đánh giá tại tuần 24-28 và tuần 32-36 cho thấy tỷ lệ biến chứng tiêu hóa không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm, chứng minh các khó chịu tiêu hóa nhẹ thường do sinh lý thai kỳ nhiều hơn là do viên sắt liều thấp [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu đa trung tâm năm 2011 trên 80 thai phụ thiếu máu thiếu sắt (Hb <= 10,5 g/dL, ferritin <= 15 ng/mL) so sánh sắt(III) polymaltose với sắt sunfat (đều dùng 100 mg sắt hai lần mỗi ngày trong 90 ngày) [7]. Mức tăng Hb ở hai nhóm tương đương nhau (2,16 g/dL so với 1,93 g/dL), nhưng ferritin ở nhóm polymaltose đạt 179 ng/mL cao hơn mức 157 ng/mL của sắt sunfat [7]. Đặc biệt, tác dụng không mong muốn ở nhóm dùng sắt sunfat lên tới 56,4% (22/39 người), cao gần gấp đôi nhóm dùng polymaltose (29,3% tương ứng 12/41 người) [7].
Nghiên cứu năm 2001 so sánh việc dùng 15 mg/ngày sắt chelate (Ferrochel) trên 71 thai phụ và 40 mg/ngày sắt sunfat trên 74 thai phụ [8]. Dù dùng liều thấp hơn, nhóm bổ sung sắt chelate có mức giảm các chỉ số dự trữ máu ít hơn hẳn [8]. Tỷ lệ cạn kiệt sắt ở nhóm sắt sunfat lên tới 54,5%, cao hơn nhiều so với 30,8% ở nhóm sắt chelate [8]. Lý do chính khiến người dùng bỏ điều trị sắt sunfat là mùi vị khó chịu (chiếm 29,8%), trong khi nhóm dùng sắt chelate không ghi nhận trường hợp nào [8].
Cảnh giác về sự lắng đọng sắt ở trẻ nhỏ
Không chỉ thai phụ cần cảnh giác, việc sử dụng các chế phẩm sắt sunfat cho trẻ nhỏ cũng đòi hỏi giám sát chặt chẽ. Trẻ sinh đủ tháng thường có đủ lượng sắt dự trữ trong 4 tháng đầu đời, sau đó nhu cầu sắt ngoại sinh mới tăng lên để tránh thiếu máu [2].
Một nghiên cứu năm 2011 tại Iran rà soát khoảng 8.000 mẫu sinh thiết tiêu hóa trong 10 năm ở nhóm trẻ thường dùng giọt sắt sunfat bổ sung từ sau 6 tháng tuổi [2]. Dù tỷ lệ xuất hiện tổn thương là rất thấp (chỉ tìm thấy 3 ca lắng đọng sắt ở niêm mạc tá tràng), nhưng trong đó có 1 ca bị tiêu chảy mỡ và 1 ca bị chậm phát triển thể chất [2]. Điều này cho thấy nguy cơ sắt tích tụ cục bộ ảnh hưởng đến khả năng hấp thu của ruột non ở trẻ em vẫn là vấn đề cần theo dõi thận trọng [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng khoáng chất bổ máu
Quan niệm "dược liệu tự nhiên luôn lành tính hơn thuốc tây" là sai lầm đặc biệt tai hại đối với các khoáng thô như lục phàn. Bản chất lục phàn chính là muối vô cơ sắt sunfat, nếu dùng dạng bột hoặc sỏi thô chưa kiểm định liều lượng, mẹ bầu rất dễ uống quá liều gây độc cho gan và ruột [1, 5].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng uống càng nhiều sắt thì thai nhi càng khỏe mạnh. Thực tế, cơ thể chỉ hấp thu lượng sắt nhất định; phần dư thừa không những gây táo bón, kích ứng niêm mạc mà còn cản trở hấp thu dưỡng chất hoặc gây ngộ độc nặng [1, 4, 7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai tuyệt đối không sử dụng khoáng chất lục phàn thô hay các bài thuốc truyền miệng không rõ liều miligam sắt nguyên tố. Thai phụ có tiền sử bệnh lý tiêu hóa, viêm gan hoặc suy giảm chức năng gan cần được bác sĩ chuyên khoa chỉ định dạng thuốc sắt phù hợp để tránh làm nặng thêm bệnh nền [5, 7].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao nhất và dễ tổn thương nội tạng nghiêm trọng nhất [1, 2]. Các gia đình đang có viên sắt hoặc chế phẩm bổ sung sắt phải cất giữ cẩn thận, ngoài tầm với của trẻ nhỏ để phòng tránh tai nạn thương tâm [1, 5].
Hướng dẫn bổ sung sắt an toàn trong thai kỳ
Để phòng ngừa thiếu máu thai kỳ an toàn, thai phụ nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn mực:
- Xét nghiệm công thức máu định kỳ để bác sĩ đánh giá chính xác mức độ thiếu sắt trước khi kê đơn; không tự ý mua các loại khoáng thô như lục phàn về sắc uống.
- Sử dụng các chế phẩm sắt dạng dược phẩm đã được chuẩn hóa liều lượng rõ ràng theo hướng dẫn y tế (như viên sắt sunfat tiêu chuẩn 50 mg, sắt hữu cơ hoặc sắt phức hợp polymaltose tùy thể trạng) [6, 7].
- Uống thuốc sắt với nước lọc, có thể kết hợp chế độ ăn giàu dinh dưỡng và vitamin tự nhiên để tăng hiệu quả chuyển hóa. Nếu gặp tác dụng phụ như buồn nôn, táo bón hoặc khó chịu vì mùi vị thuốc, hãy báo cho bác sĩ để đổi sang các dòng sắt chelate hoặc sắt phức hợp ít kích ứng hơn thay vì tự ý ngưng dùng hoặc chuyển sang thuốc dân gian [7, 8].
Bổ sung vi chất trong thai kỳ là việc làm cần thiết nhưng đòi hỏi cơ sở khoa học chuẩn xác. Mẹ bầu hãy chọn các giải pháp an toàn, đã được chứng minh hiệu quả và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ hoạt chất nào vào cơ thể.
