Thiên môn đông (tên khoa học Asparagus cochinchinensis) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian trị ho, đờm và viêm họng. Nhiều người tin dùng thảo dược này với hy vọng bổ phổi, làm dịu cổ họng kéo dài.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay về hiệu quả giảm ho, bổ phổi của thiên môn đông mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm và mô hình động vật; chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người.
Cơ chế tác động giải thích qua nghiên cứu tế bào
Khi đường thở bị kích ứng hoặc viêm nhiễm, niêm mạc hô hấp sẽ phản ứng bằng cách tăng tiết chất nhầy và sản sinh các chất trung gian gây viêm. Ở mức độ phân tử, thiên môn đông cho thấy khả năng can thiệp vào chuỗi phản ứng này.
Hợp chất methyl protodioscin phân lập từ rễ thiên môn đông có thể ức chế sự kích hoạt của dòng tín hiệu JNK và c-Jun [1]. Cơ chế này góp phần làm giảm các cytokine gây viêm như IL-6, IL-8 và TNF-alpha trên tế bào biểu mô phổi A549 [1].
Ngoài ra, hai hoạt chất chính gồm dioscin và methylprotodioscin trực tiếp ngăn chặn sự biểu hiện gen và quá trình sinh protein nhầy MUC5AC trên dòng tế bào biểu mô NCI-H292 [2]. Sự ức chế này diễn ra khi tế bào bị kích thích bởi yếu tố tăng trưởng EGF hoặc chất hoạt hóa PMA [2].
Tại các tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS), các dạng chiết xuất của thiên môn đông còn ức chế con đường cảm ứng COX-2 thông qua iNOS, từ đó hạ nồng độ oxit nitric (NO) và phản ứng viêm [3, 4, 5]. Chiết xuất cũng giúp dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS) [4, 5].
Chi tiết các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật
Cho tới nay, hiệu quả sinh học của thiên môn đông chủ yếu được khảo sát thông qua hai mô hình thực nghiệm: tổn thương phổi cấp do nội độc tố LPS và phản ứng hen suyễn do ovalbumin (OVA) trên chuột.
Năm 2015, một nghiên cứu đánh giá tác dụng của chiết xuất cồn 70% từ rễ thiên môn đông (ACE) và hoạt chất methyl protodioscin (MP) trên mô hình chuột bị tổn thương phổi cấp bằng LPS [1]. Chuột được cho uống ACE ở các mức liều 100-400 mg/kg hoặc MP ở mức liều 30-60 mg/kg [1]. Kết quả ghi nhận việc thâm nhiễm tế bào viêm vào dịch rửa phế quản phế nang giảm đi rõ rệt, đồng thời nồng độ IL-6, TNF-alpha và IL-1beta trong mô phổi cũng hạ xuống [1].
Đến năm 2017, nghiên cứu trên chuột bị hen suyễn do tiêm OVA cho thấy chiết xuất giàu saponin của thiên môn đông (SEAC) giúp giảm lượng tế bào miễn dịch trong dịch phế quản và nồng độ IgE huyết thanh đặc hiệu [3]. Cấu trúc biểu mô phế quản bớt dày, mức độ phì đại tế bào hình đài tiết nhầy và sự tăng sinh collagen quanh phế quản cũng thuyên giảm [3]. Các chất trung gian gây viêm như IL-4, IL-13 và COX-2 đều thấp hơn đáng kể ở nhóm dùng SEAC [3].
Năm 2018, một nhóm nghiên cứu đã khảo sát liều lượng và thời gian tác dụng của chiết xuất butanol từ rễ thiên môn đông lên men với vi khuẩn Weissella cibaria (BAfW) trên chuột Balb/c bị hen do OVA [4]. Với các liều từ 125 đến 500 mg/kg, số lượng tế bào miễn dịch, lượng IgE và độ dày lớp biểu mô hô hấp giảm phụ thuộc vào liều lượng, đạt mức tối đa ở liều 500 mg/kg [4]. Tác dụng kháng hen này duy trì từ 24 đến 48 giờ, nhưng sau 72 giờ thì một phần hiệu quả bắt đầu biến mất [4].
Một nghiên cứu khác cùng năm 2018 làm rõ thêm rằng dạng lên men (BAW) giúp cải thiện hiện tượng tái cấu trúc đường thở thông qua việc phục hồi hoạt tính enzyme acetylcholine esterase (AChE) và thụ thể muscarinic mAChR M3 trên mô hình chuột hen [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các thử nghiệm kể trên cho thấy tiềm năng chống viêm đường thở, kiểm soát tiết chất nhầy và hạn chế tổn thương cấu trúc phế quản của các thành phần trong thiên môn đông [1, 2, 3, 7, 8]. Đây là nền tảng sinh học giải thích cho kinh nghiệm dùng vị thuốc này trong điều trị các bệnh lý đường hô hấp [2, 4, 7].
Mặc dù vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện tại là rất lớn. Toàn bộ các kết luận tích cực nêu trên mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột) và các tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 3, 4, 5, 7, 8].
Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác nhận thiên môn đông có thể chữa khỏi ho, điều trị dứt điểm viêm phế quản hay làm bổ phổi. Sự khác biệt về hấp thu sinh học và chuyển hóa giữa cơ thể người và chuột khiến kết quả tiền lâm sàng không thể dùng để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thiên môn đông
Nhiều người lầm tưởng thiên môn đông có thể thay thế thuốc tân dược, chẳng hạn như thuốc xịt corticosteroid trong điều trị viêm đường thở mạn tính hoặc hen suyễn. Mặc dù corticosteroid có nhiều tác dụng phụ như đục thủy tinh thể, tăng huyết áp hay loét dạ dày [4], người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc chỉ định để chuyển sang uống thảo dược.
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược dạng thô cũng đem lại kết quả giống hệt nghiên cứu khoa học. Thực tế, các nghiên cứu sử dụng dạng chiết xuất tinh khiết hóa, chiết xuất giàu saponin hoặc rễ lên men theo quy trình chuẩn hóa vi sinh vật [1, 2, 3, 4, 8]. Việc tự đun sắc rễ khô tại nhà không đảm bảo đủ hàm lượng hoạt chất như trên mô hình thí nghiệm.
Ngoài ra, không ít người cho rằng ho do bất kỳ nguyên nhân nào cũng có thể dùng thiên môn đông. Triệu chứng ho có thể xuất phát từ sự tương tác phức tạp giữa đường hô hấp trên và dưới, như viêm mũi xoang hay các bệnh lý thanh quản [6]. Do đó, việc tự ý dùng một loại thảo mộc mà không rõ nguyên nhân gốc rễ có thể làm trì hoãn điều trị y tế phù hợp.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc các bệnh mạn tính về đường hô hấp như hen suyễn nặng hay phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cần đặc biệt thận trọng [1, 2]. Không dùng thiên môn đông thay thế phác đồ cấp cứu hay thuốc giãn phế quản đang được kê đơn.
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu khoa học xác nhận tính an toàn và liều lượng phù hợp. Các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các bài thuốc từ thiên môn đông mà chưa có hướng dẫn y khoa.
Những người có bệnh lý nền khác hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thảo dược để tránh tương tác bất lợi.
Cách áp dụng an toàn trong thực tế
Vì tài liệu nghiên cứu chưa cung cấp liều dùng quy chuẩn cho người, người tiêu dùng chỉ nên dùng thiên môn đông với lượng vừa phải dưới dạng thực phẩm hỗ trợ hoặc theo liều lượng chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền.
Không nên tự ý phối hợp thiên môn đông với các loại thuốc kháng viêm hoặc tự chế biến các dạng chiết xuất đậm đặc tại nhà. Khi chọn mua các chế phẩm chứa thảo mộc này, cần ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đã được cơ quan y tế cấp phép lưu hành.
Nếu tình trạng ho kéo dài kèm theo sốt, khó thở hoặc khạc đờm đặc, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị đúng nguyên nhân.
Hiệu quả giảm ho và chống viêm của thiên môn đông hiện mới chỉ được ghi nhận ở mức độ tế bào và chuột thí nghiệm. Để bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp, người dân nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ tư vấn của nhân viên y tế thay vì đặt kỳ vọng quá mức vào thảo dược chưa qua kiểm chứng lâm sàng.
