Nhiều bậc phụ huynh thường băn khoăn vì sao dù đã vệ sinh răng miệng cho con rất kỹ, trẻ nhỏ vẫn bị sâu răng sớm ngay từ khi những chiếc răng sữa đầu tiên vừa mọc. Thói quen ăn uống nhiều đồ ngọt hay bú bình ban đêm thường bị quy kết là nguyên nhân duy nhất, nhưng thực tế tổn thương có thể đã âm thầm bắt đầu từ trước khi răng nhô khỏi nướu.

Câu trả lời được khoa học xác nhận là thiếu vitamin D ở trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai có mối liên hệ mật thiết với việc làm tăng nguy cơ sâu răng sữa [1], [2]. Tình trạng thiếu hụt này làm gián đoạn quá trình hấp thu khoáng chất, dẫn tới khiếm khuyết cấu trúc men răng, khiến bề mặt răng xốp yếu và dễ bị vi khuẩn tấn công [1], [3].

Răng sữa vừa nhú đã yếu: Cơ chế từ sự thiếu hụt vi chất

Men răng là lớp vỏ ngoài cứng chắc nhất của cơ thể, có nhiệm vụ che chắn và bảo vệ các cấu trúc mềm bên trong răng. Để men răng hình thành toàn diện và đạt độ cứng tối ưu, cơ thể đòi hỏi sự cung cấp liên tục của các khoáng chất thiết yếu, đặc biệt là canxi [4], [5]. Trong chuỗi chuyển hóa này, vitamin D đóng vai trò như một hormone tối quan trọng đối với khả năng hấp thu canxi tại đường ruột [1].

Khi cơ thể trẻ hoặc người mẹ bị thiếu hụt vitamin D, lượng canxi hấp thu qua ruột sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng hạ canxi máu [4], [1]. Quá trình khoáng hóa men răng diễn ra trong các giai đoạn phát triển nhất định của mầm răng [3]. Nếu nồng độ canxi trong huyết thanh xuống thấp trong giai đoạn này, quá trình lắng đọng khoáng chất sẽ bị gián đoạn, từ đó dẫn đến khiếm khuyết phát triển men răng hoặc thiểu sản men răng [4], [3].

Thiểu sản men răng là tổn thương cấu trúc vĩnh viễn, đặc trưng bởi bề mặt men răng mỏng hơn bình thường, xuất hiện các vết lõm, rãnh khuyết hoặc các vùng đục màu [3], [6]. Do mô men răng không có khả năng tự tái tạo sau khi đã hoàn thành quá trình hình thành, các tổn thương khiếm khuyết này sẽ tồn tại suốt đời [1]. Bề mặt men răng xốp, gồ ghề và có nhiều vi kẽ sẽ tạo điều kiện lý tưởng cho mảng bám vi khuẩn bám dính và khu trú [3], [5]. Dưới tác động của axit từ thức ăn và vi khuẩn chuyển hóa, các vùng men răng xốp này nhanh chóng bị hòa tan, đẩy nhanh tốc độ hình thành lỗ sâu răng ở trẻ nhỏ [1], [5].

Điểm mặt các nghiên cứu khoa học nổi bật

Mối quan hệ giữa sự gián đoạn hấp thu canxi, thiếu hụt vitamin D và các bệnh lý men răng đã được ghi nhận qua nhiều thập kỷ nghiên cứu chuyên sâu:

Năm 1981, một nghiên cứu trên nhóm trẻ em mắc các rối loạn chuyển hóa canxi và phosphat mạn tính đã làm rõ vai trò quyết định của canxi trong cấu trúc men [4]. Kết quả chỉ ra rằng tổn thương thiểu sản men răng xuất hiện ở bệnh nhân còi xương phụ thuộc vitamin D di truyền và bệnh suy tuyến cận giáp – hai tình trạng đặc trưng bởi hạ canxi máu [4]. Ngược lại, tổn thương này không xuất hiện ở bệnh còi xương giảm phosphat máu liên kết nhiễm sắc thể X, nơi canxi máu bình thường [4]. Nghiên cứu cũng khẳng định sự xuất hiện của thiểu sản men răng hoàn toàn không liên quan đến nồng độ phosphat trong huyết tương [4]. Từ đó, các tác giả kết luận nồng độ canxi huyết thanh thấp trong thời kỳ hình thành men răng là yếu tố quyết định dẫn tới thiểu sản men, giúp giải thích tỷ lệ sâu răng sữa cao tại các nước đang phát triển [4].

Năm 2014, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu đã theo dõi 207 phụ nữ mang thai (độ tuổi trung bình 19 ± 5 tuổi) sinh sống tại khu vực đô thị có điều kiện kinh tế khó khăn [2]. Nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] trung bình trong huyết thanh của thai phụ là 48 ± 24 nmol/L, với 33% rơi vào mức thiếu hụt [2]. Khi các bé được khám răng lúc 1 tuổi, có 22% trẻ bị thiểu sản men răng, 23% mắc sâu răng sớm có tạo lỗ và 36% mắc sâu răng sớm khi tính cả các tổn thương đốm trắng [2]. Mẹ của những trẻ bị sâu răng có mức vitamin D thấp hơn đáng kể so với mẹ của trẻ không sâu răng (41 ± 20 nmol/L so với 52 ± 27 nmol/L, với P = 0,05) [2]. Phân tích hồi quy xác nhận thiểu sản men răng (P < 0,001), tuổi của trẻ (P = 0,002) và nồng độ vitamin D của mẹ thấp (P = 0,02) là các yếu tố liên quan chặt chẽ đến bệnh sâu răng sớm [2].

Cũng trong năm 2014, một báo cáo lâm sàng mô tả trường hợp 2 bé gái mắc bệnh còi xương trong thời kỳ đầu đời do thiếu hụt vitamin D [1]. Cả hai trường hợp đều biểu hiện biến chứng răng miệng nghiêm trọng, men răng kém phát triển dẫn đến sâu răng tiến triển nhanh [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng việc thiếu vitamin D của người mẹ trong thai kỳ có thể làm tổn hại mầm răng sữa, còn thiếu hụt trong thời thơ ấu tiếp tục ảnh hưởng tiêu cực đến răng vĩnh viễn, đôi khi dẫn đến mất răng từ khi còn rất nhỏ [1].

Năm 2018, một nghiên cứu thử nghiệm sơ bộ đã đánh giá 37 trẻ có mẹ tham gia thử nghiệm lâm sàng bổ sung vitamin D khi mang thai [6]. Trong số 29 trẻ có dữ liệu đánh giá đầy đủ (tuổi trung bình 3,6 ± 0,9 tuổi; 48% nam; 45% người da trắng, 31% người gốc Tây Ban Nha, 24% người da đen), các chuyên gia đã dùng kính hiển vi kỹ thuật số độ phóng đại 50 lần để soi cấu trúc men [6]. Kết quả ghi nhận có 13 trẻ (chiếm 45%) bị thiểu sản men răng [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ 25(OH)D trung bình trong máu người mẹ ở nhóm trẻ bị thiểu sản men nhìn chung thấp hơn so với nhóm trẻ có men răng bình thường [6].

Năm 2020, một nghiên cứu khảo sát các khiếm khuyết men răng sữa và các biến cố bất lợi từ thai kỳ đến đầu đời ghi nhận khoảng 1/4 số trẻ được khám có ít nhất một răng khiếm khuyết [3]. Dạng tổn thương thiểu sản men chiếm tỷ lệ cao nhất (75%), tiếp theo là các đốm mờ lan tỏa hoặc có ranh giới rõ (25%) [3]. Trong các vị trí răng, răng cửa là nhóm bị ảnh hưởng nhiều nhất với tỷ lệ 23%, tiếp theo là răng nanh (9,9%) và răng hàm (2%) [3]. Tác giả kết luận thiếu hụt vitamin D, thiếu hụt canxi, tiểu đường thai kỳ và ngạt chu sinh là những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra các tổn thương cấu trúc này [3].

Năm 2024, một báo cáo ca bệnh chi tiết về bé trai 10 tuổi gốc Á sinh sống tại Anh cho thấy hậu quả lâu dài của thiếu hụt vitamin D [7]. Bệnh nhi có tiền sử mẹ bị thiếu vitamin D khi mang thai, trẻ được bú mẹ hoàn toàn, mắc bệnh còi xương thời kỳ sơ sinh và được kê đơn bổ sung vitamin D muộn lúc 16 tháng tuổi [7]. Khám nha khoa phát hiện trẻ bị thiểu sản men răng theo mốc thời gian biểu hiện dưới dạng các dải tổn thương ở một phần ba mặt nhai của các răng cụ thể, kèm theo sâu răng trên cả hệ răng sữa và răng vĩnh viễn, viêm nướu mảng bám và chậm mọc răng [7]. Trường hợp này phải can thiệp phức tạp gồm trám composite, bọc mão thép không gỉ, bôi vecni fluor, trám bít hố rãnh và nhổ bỏ những răng hư hỏng nặng [7].

Điểm mạnh và giới hạn từ các dữ liệu khoa học

Các nghiên cứu sinh học và dịch tễ học đều thống nhất rằng vitamin D đóng vai trò không thể thay thế trong việc duy trì cân bằng canxi nội môi, tạo nền tảng cho khoáng hóa men răng [4], [1]. Bằng chứng trực tiếp từ các nghiên cứu thai phụ cho thấy mối tương quan nghịch giữa nồng độ vi chất của mẹ và nguy cơ sâu răng của con [2], [6]. Việc xác định các dải thiểu sản trên thân răng còn giúp các bác sĩ xác định tương đối chính xác thời điểm xảy ra biến cố thiếu hụt canxi máu trong quá khứ nhờ đối chiếu với biểu đồ mọc răng [4], [3], [7].

Tuy nhiên, bức tranh khoa học vẫn còn một số điểm chưa đồng nhất. Theo một phân tích tổng quan hệ thống công bố năm 2020, bằng chứng khoa học về lợi ích răng miệng khi bổ sung vitamin đại trà trên toàn bộ dân số vẫn còn yếu [8]. Một số nghiên cứu không tìm thấy mối liên quan giữa khiếm khuyết men răng và nồng độ vitamin D ở trẻ 1 đến 2 tuổi sinh non [8]. Bên cạnh đó, tình trạng giảm khoáng hóa men răng hàm - răng cửa (MIH) dường như không chịu ảnh hưởng bởi nồng độ vitamin D trong giai đoạn bào thai, sau sinh hay thời thơ ấu [8]. Hơn nữa, ngoài vitamin D và canxi, các yếu tố môi trường khác như ngộ độc chì từ sơn [5], nhiễm dioxin qua sữa mẹ [5], tình trạng suy dinh dưỡng nói chung [8], ngạt chu sinh hay tiểu đường thai kỳ [3] cũng có thể gây ra tổn thương men tương tự.

Những hiểu lầm thường gặp về răng sữa và vi chất

Hiểu lầm thứ nhất cho rằng răng sữa chỉ là tạm thời, sâu răng sữa không ảnh hưởng đến tương lai răng miệng của trẻ. Thực tế, men răng không thể tái sinh sau khi đã tổn thương [1]. Thiếu hụt vi chất trong những năm đầu đời không chỉ gây sâu răng sữa nhanh chóng mà còn làm tổn hại mầm răng vĩnh viễn đang phát triển bên dưới xương hàm, dẫn đến nguy cơ mất răng sớm [1], [7].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần bổ sung vitamin D sau khi trẻ chào đời là đủ để bảo vệ hàm răng. Quá trình tạo mầm và khoáng hóa răng sữa diễn ra rất sớm ngay từ giai đoạn bào thai [1], [2]. Nếu người mẹ bị thiếu hụt vitamin D trong thai kỳ, cấu trúc men răng của thai nhi đã có thể bị khiếm khuyết trước khi em bé cất tiếng khóc chào đời [1], [2], [7].

Hiểu lầm thứ ba là môi trường ô nhiễm bụi bẩn thông thường làm tăng tỷ lệ khiếm khuyết men răng. Một khảo sát tại Romania năm 2009 cho thấy tỷ lệ khiếm khuyết men răng ở trẻ sống tại vùng đảo sử dụng năng lượng xanh là 9,10%, hoàn toàn không chênh lệch đáng kể so với mức 9,20% ở trẻ sống tại vùng công nghiệp hóa ô nhiễm nặng [5]. Tuy vậy, các chất độc đặc thù như dioxin hay nhiễm độc chì đã được chứng minh là có gây tổn hại trực tiếp đến men răng [5].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai, đặc biệt là những người sống tại các vùng đô thị khó khăn hoặc ít có điều kiện tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, là nhóm cần được tầm soát nồng độ vi chất sớm [1], [2]. Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ thiếu vitamin D ở nhóm thai phụ này có thể lên tới 33%, kéo theo tỷ lệ sâu răng sớm ở con cái họ tăng vọt [2].

Trẻ sinh non, trẻ sơ sinh bị hạ canxi máu hoặc có tiền sử ngạt sau sinh cần được theo dõi sức khỏe răng miệng chặt chẽ hơn bình thường [4], [3]. Tương tự, trẻ em mắc bệnh còi xương, hội chứng suy tuyến cận giáp hoặc trẻ sinh ra từ mẹ mắc đái tháo đường thai kỳ thuộc nhóm nguy cơ cao bị thiểu sản men răng [4], [3].

Trẻ bú mẹ hoàn toàn kéo dài nhưng không được bổ sung dự phòng vitamin D định kỳ cũng đối mặt với nguy cơ còi xương và chậm mọc răng [7]. Khi phát hiện trẻ có các biểu hiện men răng xốp, xuất hiện đốm đổi màu hoặc rãnh khuyết, cha mẹ tuyệt đối không tự ý cho con uống vitamin D liều cao mà cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa [7], [8].

Giải pháp thực tế bảo vệ men răng sữa cho con

Để phòng ngừa sớm các khiếm khuyết men răng và bệnh sâu răng sữa, sự chuẩn bị cần bắt đầu từ trước khi trẻ ra đời và duy trì trong suốt thời thơ ấu:

  • Chăm sóc từ giai đoạn thai kỳ: Phụ nữ mang thai cần đi khám thai định kỳ, theo dõi dinh dưỡng và tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa về việc bổ sung đầy đủ vitamin D cũng như canxi nhằm tạo nền tảng vững chắc cho quá trình cố định canxi vào mầm răng của thai nhi [1], [5], [2].
  • Đảm bảo dinh dưỡng và vận động ngoài trời: Tình trạng thiếu hụt vitamin D đang có xu hướng tái xuất hiện ngay cả ở các nước phát triển do trẻ ít tiếp xúc với ánh sáng mặt trời tự nhiên và chế độ ăn thiếu hụt [1]. Cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, cho trẻ vận động hợp lý ngoài trời và thực hiện bổ sung vitamin D theo đúng hướng dẫn y khoa dự phòng [1], [7].
  • Khám nha khoa định kỳ và can thiệp sớm: Do men răng khiếm khuyết có độ xốp cao, chịu lực cơ học kém và dễ bám mảng bám vi khuẩn [5], trẻ cần được nha sĩ kiểm tra sớm ngay từ năm đầu đời [1], [2].
  • Áp dụng các biện pháp dự phòng chuyên sâu: Khi phát hiện răng có biểu hiện thiểu sản men, các can thiệp kịp thời như bôi vecni fluor, đặt chất trám bít hố rãnh hoặc phục hồi bằng vật liệu composite/mão kim loại sẽ giúp bảo vệ mô răng còn lại, ngăn ngừa sâu răng tiến triển và tránh việc phải nhổ răng sớm [7].

Sự hình thành men răng là tấm gương phản chiếu chính xác tình trạng sức khỏe và dinh dưỡng từ trong bụng mẹ cho đến những năm tháng đầu đời. Thiếu vitamin D không chỉ làm chậm phát triển thể chất mà còn để lại những vết hằn vĩnh viễn trên nụ cười của trẻ nhỏ. Chủ động dự phòng vi chất đúng cách cùng việc chăm sóc nha khoa sớm là chìa khóa khoa học giúp trẻ sở hữu hàm răng sữa chắc khỏe và một nền tảng răng vĩnh viễn vững bền.