Dịp Tết Nguyên đán, các khay bánh mứt kẹo, nước ngọt và các loại đồ ăn vặt nhiều đường luôn hiện diện ở mọi gia đình. Trẻ nhỏ thường rất thích thú và có xu hướng ăn vặt liên tục suốt cả ngày mỗi khi đi chúc Tết cùng bố mẹ. Nhiều phụ huynh thường tặc lưỡi cho qua vì nghĩ "cả năm mới có mấy ngày Tết", nhưng thói quen này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Việc tiêu thụ quá nhiều bánh mứt kẹo và đường tự do trong những ngày đầu năm khiến trẻ đối mặt trực tiếp với nguy cơ sâu răng sớm, tổn thương cấu trúc men răng và các rối loạn chuyển hóa toàn thân. Đường tinh luyện là yếu tố nguy cơ hàng đầu có thể thay đổi được đối với sức khỏe răng miệng của trẻ nhỏ.
Mối liên hệ lâu đời giữa đường tinh luyện và bệnh răng miệng
Đường tinh luyện từ lâu đã được xác định là nguyên nhân chính thúc đẩy sự phát triển của bệnh sâu răng [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng việc sản xuất và tiêu thụ phổ biến đường tinh luyện trong thời kỳ hậu công nghiệp đã tạo ra một bước ngoặt lớn làm bùng phát các bệnh lý về răng miệng [1]. Mối quan hệ giữa sự gia tăng tiêu thụ đường và tỷ lệ sâu răng đã được chứng minh qua nhiều dữ liệu lịch sử và nghiên cứu dịch tễ kéo dài hơn bốn thập kỷ [1].
Sâu răng hiện nay là căn bệnh mạn tính phổ biến nhất ở trẻ em [1, 6]. Tại Mỹ, ước tính có khoảng một phần tư trẻ em trong độ tuổi từ 2 đến 5 tuổi từng trải qua tình trạng sâu răng [2]. Các nhà khoa học khẳng định đường tự do bổ sung dư thừa, đặc biệt là dưới dạng đồ uống có đường, chính là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng phá hủy răng ở trẻ [3].
Cơ chế tác động: Vi khuẩn khoang miệng lên men đường ra sao?
Cơ chế bệnh sinh của sâu răng là một quá trình đa yếu tố, bắt nguồn từ sự mất cân bằng giữa các yếu tố bảo vệ và yếu tố gây hại dẫn đến sự mất khoáng chất trên bề mặt răng [2]. Tình trạng này hình thành do sự tương tác giữa vi khuẩn gây sâu răng trên mảng bám, tính nhạy cảm của men răng và tần suất răng tiếp xúc với các loại thức ăn chứa đường [3, 4].
Trong số các loại chất ngọt, đường sucrose (thành phần chính trong bánh kẹo, đường cát) có khả năng sinh sâu răng mạnh nhất [3, 4]. Khi vào miệng, đường sucrose tạo điều kiện hình thành phân tử glucan, giúp vi khuẩn bám dính cực kỳ chắc chắn vào bề mặt men răng [3, 4]. Đồng thời, lớp màng glucan này còn cản trở sự khuếch tán của nước bọt và các chất đệm tự nhiên, khiến nồng độ axit do vi khuẩn sinh ra đọng lại rất lâu trên men răng và phá hủy mô cứng của răng [3, 4].
Ở mức độ mô học và chuyển hóa, tác động của đường tinh luyện gây rối loạn quá trình trao đổi chất của mô cứng răng [4]. Tổn thương sâu răng diễn tiến qua nhiều giai đoạn phức tạp: khởi đầu bằng sự rối loạn chuyển hóa phốt phát, tiếp theo là rối loạn chuyển hóa canxi, đi kèm những bất thường về đường huyết, suy giảm nồng độ axit ascorbic (vitamin C) và làm tuyến tụy suy kiệt sau giai đoạn bị kích thích liên tục [4]. Ngoài ra, đường còn gây ảnh hưởng tiêu cực lên tủy răng, làm suy giảm chức năng nuôi dưỡng của tủy đối với thân răng, khiến răng của trẻ dễ tổn thương hơn rất nhiều [4].
Bằng chứng khoa học về dạng thức bánh kẹo và thói quen ăn uống
Nguy cơ sâu răng ở trẻ nhỏ tăng vọt khi đường được tiêu thụ với tần suất quá dày đặc và tồn tại dưới dạng thức bám dính lâu trong khoang miệng [3, 4]. Các loại bánh mứt dẻo, kẹo cứng ngậm lâu hay nước ngọt chính là những tác nhân nguy hiểm nhất vì chúng kéo dài thời gian axit tiếp xúc với men răng [3, 4, 6].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành trên 120 trẻ em tại một phòng khám nha khoa nhi nhằm tìm hiểu mối liên quan giữa mô hình dinh dưỡng và các thể sâu răng khác nhau [2]. Nghiên cứu gồm 3 nhóm: 30 trẻ từ 1 đến 3 tuổi bị sâu răng cửa phía trước (độ tuổi trung bình là 2,2 tuổi); 30 trẻ từ 4 đến 12 tuổi chỉ bị sâu răng hàm phía sau (độ tuổi trung bình là 6,0 tuổi); và 60 trẻ đối chứng không bị sâu răng được bắt cặp tương đồng về tuổi, giới tính và điều kiện [2]. Người chăm sóc trẻ đã hoàn thành bảng khảo sát tần suất dinh dưỡng gồm 17 mục [2]. Kết quả cho thấy, mô hình ăn uống đặc trưng bởi việc thường xuyên uống nước ép trái cây, ăn bánh thanh ngũ cốc và dùng vitamin nhai hàng ngày xuất hiện phổ biến hơn đáng kể ở nhóm trẻ 1 đến 3 tuổi bị sâu răng cửa so với nhóm đối chứng không bị sâu răng [2].
Tại Philippines, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2005 khảo sát trên 1.200 học sinh từ 6 đến 12 tuổi ở La Trinidad để đánh giá tỷ lệ sâu răng và mức tiêu thụ đường [5]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ sâu răng sữa lên tới 71,7% và sâu răng vĩnh viễn là 68,2% [5]. Chỉ số răng sâu, mất và hàn (DMFT) ở răng sữa là 4,12 và ở răng vĩnh viễn là 2,40, tăng dần theo độ tuổi [5]. Lượng đường tiêu thụ trung bình hàng ngày của các em là 59 g mỗi người, cao gấp đôi mức khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [5]. Các nguồn bổ sung đường phổ biến nhất là kẹo cứng (89%), chuối ngào đường (84,9%), khoai lang ngào đường (84,9%) và nước ngọt có gas (84,4%) [5]. Dù nghiên cứu không tìm thấy mối tương quan thống kê trực tiếp giữa lượng đường tiêu thụ tức thời và tỷ lệ sâu răng tại thời điểm cắt ngang, các tác giả nhấn mạnh tình trạng sâu răng gia tăng theo việc ăn nhiều sản phẩm tinh luyện và thiếu chăm sóc răng miệng [5].
Nghiên cứu theo dõi dọc công bố năm 2021 thuộc dự án "Growing Up in New Zealand" đã theo dõi 4.111 trẻ em từ nhỏ đến khi 7 tuổi [6]. Thói quen dinh dưỡng và vệ sinh răng miệng được ghi nhận lúc 9 tháng tuổi và 2 tuổi, sau đó đối chiếu với hồ sơ khám nha khoa giai đoạn 4 đến 7 tuổi [6]. Kết quả phân tích thành phần chính cho thấy chế độ ăn uống nhiều đường và tinh bột tinh luyện có mối liên hệ chặt chẽ với nguy cơ gia tăng sâu răng (tỷ số tỷ lệ mới mắc đa biến giữa các nhóm cực đoan là 0,48; khoảng tin cậy 95%: 0,38 - 0,61) [6].
Hệ lụy chuyển hóa lâu dài khi trẻ tiêu thụ quá nhiều đường
Tác hại của việc dung nạp đường không chỉ dừng lại ở phạm vi khoang miệng. Sự xáo trộn chuyển hóa carbohydrate do tiếp xúc với đường tinh luyện từ sớm là một nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng trong giai đoạn thơ ấu [4].
Nhiều tài liệu y khoa khẳng định rằng việc tiêu thụ quá mức các loại đường tự do bổ sung không chỉ phá hủy men răng mà còn là tiền đề dẫn đến hàng loạt bệnh lý mạn tính toàn thân nguy hiểm khác bao gồm béo phì, bệnh đái tháo đường và các bệnh lý tim mạch trong tương lai [3]. Đường bổ sung kích thích tụy liên tục, dễ dẫn đến rối loạn điều hòa đường huyết và ảnh hưởng xấu đến sự phát triển bình thường của trẻ nhỏ [5, 6].
Những hiểu lầm thường gặp trong ngày Tết của phụ huynh
Nhiều cha mẹ cho rằng các loại mứt làm từ củ gừng, cà rốt, bí đao hoặc hoa quả sấy khô là thực phẩm lành mạnh hơn bánh kẹo thông thường. Tuy nhiên, quy trình ngào đường truyền thống khiến lượng đường tinh luyện cô đặc lại ở mức cực kỳ cao, biến chúng thành loại thực phẩm có tính sinh sâu răng rất mạnh [3, 4].
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ "răng sữa sâu cũng không sao vì sau này sẽ thay răng mới". Đây là quan niệm sai lầm bởi các rối loạn mô cứng và tủy răng sữa do đường sẽ làm ảnh hưởng tới mầm răng vĩnh viễn bên dưới [3, 4, 5]. Sự thiếu hụt dinh dưỡng và tổn thương men răng sớm có thể làm tăng nguy cơ sâu răng vĩnh viễn khi trẻ lớn lên [3, 4, 7].
Nhiều người cũng nghĩ rằng uống nước ép trái cây đóng hộp hoặc cho trẻ ngậm bình sữa ngọt, nước ngọt khi đi ngủ sẽ giúp trẻ ngoan hơn trong các chuyến du xuân. Trên thực tế, hành vi cho trẻ ngậm bình nước ngọt hay nước ép khi đi ngủ hoặc dùng cốc tập uống suốt ngày là nguyên nhân trực tiếp khiến răng tiếp xúc liên tục với đường, dẫn đến sâu răng sớm nghiêm trọng [3, 4].
Nhóm trẻ cần đặc biệt thận trọng với bánh mứt kẹo
Trẻ em trong lứa tuổi từ 1 đến 3 tuổi là đối tượng đặc biệt nhạy cảm, dễ bị tổn thương răng cửa nếu gia đình duy trì thói quen cho ăn vặt bánh ngọt và uống nước ép trái cây thường xuyên [1, 3, 4]. Men răng sữa của giai đoạn này còn non nớt và rất dễ bị hủy khoáng nhanh chóng [1, 3].
Trẻ có thói quen ngậm đồ ăn lâu, trẻ lười uống nước lọc hoặc trẻ đang có dấu hiệu sâu răng chớm phát cũng cần được giám sát chặt chẽ. Bên cạnh đó, những trẻ có nguy cơ rối loạn đường huyết hoặc thừa cân cần hạn chế tối đa các loại bánh kẹo ngày Tết để tránh kích thích tuyến tụy quá mức và tích lũy mỡ thừa [5, 6].
Giải pháp thực tế bảo vệ sức khỏe cho trẻ ngày Tết
Để hạn chế tác hại của đường trong dịp Tết, cha mẹ cần chủ động áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng và chăm sóc răng miệng khoa học:
Đầu tiên, hãy giới hạn việc ăn các món ngọt chứa đường vào bữa ăn chính thay vì để trẻ ăn vặt nhấm nháp liên tục suốt cả ngày [3, 4]. Khi ăn trong bữa chính, lượng nước bọt tiết ra nhiều hơn sẽ giúp trung hòa axit và làm sạch đường bám dính tốt hơn [3, 4].
Thứ hai, tuyệt đối không cho trẻ mang theo bình sữa có đường, nước ngọt hay cốc ngậm nước hoa quả lên giường đi ngủ [3, 4]. Khuyến khích trẻ dùng các món ăn nhẹ không sinh sâu răng và uống nước lọc thường xuyên [1, 3, 4].
Thứ ba, cần nhanh chóng làm sạch khoang miệng của trẻ sau khi tiêu thụ các món ngọt dính bằng cách chải răng hoặc súc miệng kỹ [3, 4]. Các bậc phụ huynh nên duy trì việc hướng dẫn trẻ đánh răng đều đặn ít nhất hai lần mỗi ngày ngay cả trong những ngày bận rộn chúc Tết [5].
Tết là dịp vui vầy sum họp nhưng phụ huynh không nên lơ là việc kiểm soát đồ ngọt của con trẻ. Việc kiểm soát lượng đường tiêu thụ và rèn luyện thói quen làm sạch răng miệng kịp thời chính là biện pháp tốt nhất để bảo vệ nụ cười khỏe mạnh và thể trạng của trẻ qua mùa lễ hội.