Thồm lồm chữa kiết lỵ, tiêu chảy: Sự thật hay kinh nghiệm truyền miệng?

Cây thồm lồm và kinh nghiệm dân gian trị bệnh đường ruột

Trong dân gian, cây thồm lồm (tên khoa học Polygonum chinense L.) từ lâu đã được xem là một vị thuốc quen thuộc mọc hoang khắp bờ rào, nương rẫy ^[1]. Người xưa thường hái thân và lá thồm lồm sắc nước uống mỗi khi bụng dạ cồn cào, đi ngoài nhiều lần hoặc có dấu hiệu kiết lỵ ^[1]. Thói quen sử dụng cây thuốc này bắt nguồn từ cảm nhận trực tiếp về vị chát đậm nơi đầu lưỡi, một đặc trưng gắn liền với hoạt chất tannin có tính săn se tự nhiên.

Vậy thực tế, kinh nghiệm trị kiết lỵ, tiêu chảy bằng cây thồm lồm là sự thật khoa học hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng? Để làm sáng tỏ điều này, y học hiện đại đã thực hiện nhiều phân tích hóa thực vật và thử nghiệm dược lý nhằm kiểm chứng ^[1]. Dữ liệu thực nghiệm bước đầu cho thấy thồm lồm chứa các hoạt chất có khả năng giảm tiêu chảy và kháng khuẩn ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, việc áp dụng trên người vẫn còn nhiều khoảng trống cần cẩn trọng.

Hoạt chất săn se và cơ chế chống tiêu chảy

Vị chát trong các loại thảo mộc như thồm lồm thường bắt nguồn từ các hợp chất phenolic, điển hình là tannin và các dẫn xuất chuyển hóa của chúng. Khi đi vào đường tiêu hóa, các hợp chất này có xu hướng kết tủa với protein niêm mạc ruột, tạo thành một lớp màng mỏng bao bọc bề mặt. Lớp màng săn se này giúp làm dịu các vùng mô bị kích ứng, đồng thời làm giảm quá trình bài tiết dịch nhầy và chất điện giải vào lòng ruột.

Nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được các thành phần tannin tiêu biểu từ thồm lồm như axit ellagic và corilagin ^[1]. Hai hợp chất này đóng vai trò nòng cốt trong việc điều hòa chức năng ruột ^[1]. Chúng không chỉ giúp giảm bớt lượng dịch tiết mà còn hỗ trợ làm chậm nhu động ruột quá mức, từ đó hỗ trợ cơ thể kéo dài thời gian tái hấp thu nước và làm khuôn phân đặc hơn ^[1].

Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh tác dụng ra sao?

Để làm rõ giá trị sử dụng của thồm lồm, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chiếu trên động vật và phòng thí nghiệm. Những bằng chứng này cung cấp cái nhìn chi tiết về cơ chế dược lý của cây.

Năm 2013, một nghiên cứu đã đánh giá tác dụng trị tiêu chảy của dịch chiết cây Polygonum chinense L. trên mô hình chuột bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu và magie sulfat ^[1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết cồn 75% của thồm lồm làm giảm tiêu chảy rõ rệt theo liều lượng trên cả hai mô hình chuột thí nghiệm ^[1]. Quá trình phân tách dịch chiết theo hoạt tính sinh học cho thấy các phân đoạn n-butanol và phân đoạn nước thể hiện tác dụng cầm tiêu chảy vượt trội ^[1]. Hai hợp chất chính được phân lập từ các phân đoạn này là axit ellagic và corilagin được xác định là thành phần then chốt tạo nên hiệu quả này ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người ^[1].

Bên cạnh tác dụng giảm tiêu chảy, các nhà khoa học cũng kiểm tra khả năng bảo vệ đường tiêu hóa của thồm lồm trước các tổn thương niêm mạc. Năm 2012, nghiên cứu về tác dụng bảo vệ dạ dày của dịch chiết nước từ lá Polygonum chinense trên tổn thương niêm mạc xuất huyết do cồn gây ra ở chuột cống trắng Sprague Dawley đã được công bố ^[3]. Động vật thí nghiệm được chia thành 7 nhóm: nhóm chứng bình thường và nhóm chứng loét uống nước cất, nhóm đối chiếu dùng 20 mg/kg omeprazole, các nhóm thử nghiệm uống dịch chiết thồm lồm với các liều 62,5; 125; 250 và 500 mg/kg ^[3]. Sau 60 phút, chuột được cho uống ethanol tuyệt đối (5 mL/kg) để kích thích tạo vết loét ^[3]. Kết quả cho thấy các nhóm dùng dịch chiết thồm lồm giảm đáng kể tổn thương dạ dày và hạ thấp nồng độ malondialdehyde (MDA), đồng thời tăng nồng độ enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) ^[3]. Nhuộm hóa mô miễn dịch ghi nhận sự tăng cường biểu hiện của protein bảo vệ tế bào Hsp70 và giảm biểu hiện của protein gây chết tế bào Bax ^[3]. Nhuộm PAS cũng cho thấy lớp chất nhầy niêm mạc ở các nhóm này được bảo tồn dày hơn rõ rệt so với nhóm chứng bị loét ^[3]. Thử nghiệm độc tính cấp tính đi kèm xác nhận dịch chiết lá không gây độc ở liều thử nghiệm ^[3]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên mô hình tổn thương dạ dày do cồn ở chuột cống, không phải nghiên cứu điều trị nhiễm trùng đường ruột ở người ^[3].

Mặt khác, đối với các trường hợp kiết lỵ hoặc nhiễm trùng tiêu hóa, khả năng ức chế vi sinh vật gây hại đóng vai trò quyết định. Một nghiên cứu công bố năm 2021 tổng hợp hoạt tính dược lý chiết xuất từ chi Polygonum ghi nhận Polygonum chinense có hoạt tính kháng cả nấm và vi khuẩn thông qua xét nghiệm đo nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) ^[4]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh các kết quả này mới giới hạn ở mức đánh giá in vitro (trong ống nghiệm) và cần thêm các nghiên cứu sâu hơn về độ hòa tan, độ hấp thu, phân bố trong máu, dược lực học, dược động học cũng như độc tính mô ^[4].

Năm 2022, một nghiên cứu chuyên sâu khác đã đánh giá hoạt tính kháng khuẩn và chống màng sinh học của dịch chiết nước thồm lồm đối với tụ cầu vàng Staphylococcus aureus ^[2]. Thử nghiệm đường cong sinh trưởng và hình thái học qua kính hiển vi điện tử quét (SEM) cùng kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM) chỉ ra rằng dịch chiết nước thồm lồm có tác dụng kìm khuẩn mạnh, phá hủy thành tế bào và ức chế rõ rệt sự hình thành màng sinh học của vi khuẩn ^[2]. Phân tích dòng chảy tế bào cũng cho thấy dịch chiết làm gián đoạn màng tế bào của S. aureus, đồng thời hình ảnh quét laser đồng tiêu (CLSM) xác nhận khả năng ức chế màng sinh học theo liều lượng ^[2]. Dẫu vậy, đây vẫn là các quan sát vi sinh vật trong ống nghiệm, chưa phản ánh đầy đủ tác động phức tạp khi vi khuẩn xâm nhập vào lòng ruột người ^[2].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Từ các công bố trên, có thể thấy kinh nghiệm dân gian về việc dùng thồm lồm chữa tiêu chảy có cơ sở thực nghiệm một phần ^[1]. Cây chứa tannin (axit ellagic, corilagin) giúp giảm tình trạng đi lỏng trên chuột và có hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm ^[1], ^[2], ^[4]. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng thực tế trên người còn rất xa.

Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân để xác định hiệu lực chữa kiết lỵ, tiêu chảy thực tế của cây thồm lồm. Việc đánh đồng kết quả thử nghiệm trên chuột gặm nhấm với hiệu quả lâm sàng trên người là một sai lầm phổ biến ^[1]. Hơn nữa, kiết lỵ thường xuất phát từ việc nhiễm trực khuẩn Shigella hoặc amip (Entamoeba histolytica), gây viêm loét đại tràng nặng, sốt và đi ngoài ra máu. Trong khi đó, các nghiên cứu kháng khuẩn của thồm lồm hiện mới chỉ ghi nhận hoạt tính trên tụ cầu vàng S. aureus và vi sinh vật nói chung trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa có bằng chứng kiểm soát được trực khuẩn lỵ hay amip ^[2], ^[4].

Tình trạng tự ý hái cây thuốc sắc uống khi bị kiết lỵ cấp có thể dẫn tới sự chậm trễ nguy hiểm trong việc tiếp cận phác đồ điều trị y tế chuẩn xác, làm bệnh tiến triển thành mất nước nặng hoặc biến chứng nhiễm trùng huyết.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do dữ liệu nghiên cứu về độ an toàn và dược lý của cây thồm lồm mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và ống nghiệm, chưa có dữ liệu an toàn trên người ^[3], ^[1], ^[4]. Vì vậy, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý sử dụng cây thuốc này:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh thồm lồm an toàn cho thai nhi cũng như việc tiết qua sữa mẹ. Nhóm đối tượng này cần tuyệt đối tránh các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đây là hai nhóm đối tượng có niêm mạc đường tiêu hóa nhạy cảm và nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải diễn tiến rất nhanh khi bị tiêu chảy hoặc kiết lỵ.
• Người mắc bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây y: Chưa có nghiên cứu lâm sàng đánh giá tương tác dược động học giữa thồm lồm và các loại thuốc điều trị khác ^[4]. Các hợp chất tannin trong cây có thể tạo phức kết tủa, cản trở sự hấp thu của nhiều loại thuốc tại đường ruột.

Nếu có bất kỳ bệnh lý nền nào hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất cứ bài thuốc thảo mộc nào.

Áp dụng thực tế như thế nào cho đúng?

Đối với các chứng tiêu chảy cấp tính, điều quan trọng hàng đầu trong y khoa không phải là vội vã dùng thuốc cầm tiêu chảy mà là bù nước và điện giải kịp thời bằng dung dịch Oresol đúng tỷ lệ. Tiêu chảy là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất độc tố và mầm bệnh ra ngoài; việc vội vàng dùng các chất săn se đậm đặc có thể giữ vi khuẩn và độc tố lại trong ruột lâu hơn.

Vì các tài liệu khoa học hiện nay chưa đưa ra liều lượng, cách chế biến hay thời điểm sử dụng cụ thể trên người cho cây thồm lồm ^[1], ^[4], người dân không nên tự ý thu hái cây tươi ngoài tự nhiên để sắc uống với liều lượng tùy tiện. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm thảo dược có chứa thành phần thồm lồm như các loại trà thảo mộc thông thường, người dùng chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như đi ngoài phân có máu, nhầy mủ, sốt cao hoặc tiêu chảy kéo dài không thuyên giảm, bệnh nhân cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Kết luận

Kinh nghiệm dùng thồm lồm trị tiêu chảy của ông cha ta có sự tương đồng nhất định với các phát hiện dược lý ban đầu trên mô hình chuột và tế bào ^[3], ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng này chưa thể thay thế cho các bằng chứng lâm sàng trên người ^[1], ^[4]. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên các biện pháp bù nước y khoa và thăm khám bác sĩ chuyên khoa thay vì hoàn toàn phó thác sức khỏe vào các kinh nghiệm truyền miệng.