Thương lục và sâm Triều Tiên: Khác nhau thế nào ở mắt thường?

Nhiều người tiêu dùng tìm mua sâm Triều Tiên để bồi bổ sức khỏe nhưng luôn lo sợ mua phải củ giả hoặc các loại rễ cây trôi nổi trên thị trường. Trong số những cây dại dễ bị nhầm lẫn nhất, thương lục là cái tên nguy hiểm bậc nhất vì hình thái củ tươi có nét tương đồng nhưng lại mang độc tính cao ^[1].

Khi quan sát bằng mắt thường, điểm phân biệt mấu chốt nằm ngay ở cấu tạo vỏ ngoài và mặt cắt ngang của củ. Củ sâm thật có các nếp nhăn chạy dọc thân củ và mặt cắt đồng nhất, trong khi củ thương lục khi cắt ngang sẽ để lộ các vân tròn đồng tâm xếp lớp như vân gỗ, đi kèm các thớ sợi xơ rõ rệt.

Mối nguy khi nhầm lẫn thương lục với sâm

Sâm Triều Tiên (Panax ginseng) là vị thuốc bổ quý giá được sử dụng hơn 5.000 năm qua trong y học cổ truyền, hỗ trợ cải thiện tình trạng suy nhược, biếng ăn, khó thở, hồi hộp, mất ngủ và đái tháo đường ^[2]. Cây sử dụng rễ củ và thân rễ khô làm dược liệu chính nhờ chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị [4, 5].

Ngược lại, thương lục (Phytolacca acinosa) là loài thực vật có chứa độc tính nguy hiểm thường bị phát hiện trộn lẫn hoặc làm giả nhân sâm trên thị trường dược liệu ^[1]. Người dùng nếu không nắm rõ cách nhận biết bằng mắt thường rất dễ mua nhầm củ thương lục tươi hoặc khô rồi ngâm rượu, sắc nước uống, dẫn đến ngộ độc nghiêm trọng.

Sự tương đồng về hình dạng rễ củ phình to, màu vỏ vàng nâu nhạt khi còn bám đất khiến không ít người mua lầm tưởng thương lục là củ nhân sâm tự nhiên hay sâm trồng lâu năm. Nhận diện chính xác hình thái bên ngoài là bước bảo vệ đầu tiên trước khi đưa bất kỳ loại củ nào vào cơ thể.

Mặt cắt củ: Vân đồng tâm hay ruột sâm đồng nhất?

Dấu hiệu nhận biết rõ ràng nhất giữa hai loại củ này nằm ở cấu trúc bên trong khi dùng dao cắt ngang thân rễ. Cắt ngang rễ củ thương lục tươi hoặc củ khô, mắt thường sẽ thấy ngay các vòng gân sợi xếp thành nhiều lớp vân tròn đồng tâm rõ nét. Các lớp này tạo thành những vòng gờ nổi nhẹ, ở giữa có các mô xốp sợi dai.

Trong khi đó, mặt cắt ngang của củ sâm Triều Tiên hoàn toàn không có cấu trúc vòng vân đồng tâm kiểu tầng lớp này. Thân củ sâm khi cắt ngang cho thấy bề mặt đặc, mịn, mô ruột khá đồng nhất, chỉ có thể thấy một đường viền tầng sinh sinh libe-gỗ mỏng tạo ranh giới giữa phần vỏ ngoài và phần ruột bên trong.

Nếu bạn cầm trên tay một lát củ cắt ngang mà thấy các đường tròn xếp đồng tâm từ tâm củ ra ngoài rìa, đó chắc chắn là thương lục hoặc các loại củ giả sâm, tuyệt đối không phải nhân sâm Triều Tiên chuẩn mực.

Nếp nhăn dọc thân củ và vết hằn rễ

Quan sát bề mặt bên ngoài cũng mang lại những chi tiết quan trọng giúp phân biệt. Củ sâm Triều Tiên thật thường có màu vàng nâu nhạt hoặc vàng ngà, bề mặt vỏ xuất hiện các nếp nhăn nheo chạy dọc rõ ràng theo chiều dài thân củ, hình thành trong quá trình tích lũy dinh dưỡng và mất nước tự nhiên.

Ở phần đầu của củ sâm (thân rễ), mắt thường có thể nhìn thấy các vết sẹo rễ hoặc mắt sẹo tích lũy qua từng năm phát triển ^[3]. Tùy thuộc vào môi trường canh tác, phần thân rễ này có thể thay đổi chiều dài, chẳng hạn trồng dưới tán rừng có thể khiến thân rễ dài hơn từ 48,36% đến 67,34% so với trồng ở đất ruộng thông thường ^[3].

Củ thương lục lại có bề mặt tương đối nhẵn nhụi hơn, da củ dày, ít nếp nhăn dọc sâu như nhân sâm. Rễ thương lục phát triển nhanh, thân mập mạp tròn trịa nhưng không có phần đầu rễ với các vết sẹo phân đốt đặc trưng như thân rễ của loài nhân sâm lâu năm.

Rễ phụ, rễ nhánh và độ dai của thớ thịt

Một củ sâm Triều Tiên hoàn chỉnh gồm có rễ chính, rễ nhánh và các rễ tơ nhỏ li ti ^[4]. Hệ thống rễ này phân bố tự nhiên, có hình dáng uốn lượn thường được liên tưởng tới hình dáng con người. Thịt củ sâm khi bẻ hoặc thái lát có độ giòn xốp nhất định, mùi thơm nồng thảo dược đặc trưng của nhóm hợp chất ginsenoside [1, 8].

Ở củ thương lục, phần rễ nhánh thường mọc lộn xộn, củ cái phình to dạng nón hoặc hình trụ không cân đối. Khi dùng tay bẻ hoặc xé lát củ, thương lục bộc lộ rất nhiều thớ sợi xơ dai, khó bẻ gãy ngọt như lát sâm.

Hơn nữa, mùi của thương lục không hề có hương thơm saponin ngọt đắng quyến rũ như sâm thật, mà thường có mùi ngái, hăng nồng của cỏ cây dại, nếm thử một chút ở đầu lưỡi có thể cảm nhận vị tanh, cay tê và đắng chát khó chịu.

Khoa học kiểm định sâm và thương lục ra sao?

Bên cạnh mắt thường, các nhà khoa học đã phát triển nhiều phương pháp hiện đại để phân định sâm và thương lục một cách chuẩn xác. Năm 1999, các nhà nghiên cứu đã ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử khuếch đại vùng gen ribosome ITS1-5.8S-ITS2 kết hợp phân tích RFLP để phân biệt rõ ràng Panax ginseng với Phytolacca acinosa (thương lục) và hoa phấn (Mirabilis jalapa) ^[1].

Ngoài phân tích gen, kỹ thuật phân tích hóa học hiện đại cũng được dùng để kiểm định chất lượng và phân loại chiết xuất sâm. Năm 2016, phương pháp khối phổ MALDI-TOF-MSI đã ghi nhận 51 loại saponin trong mô rễ chi Panax, chứng minh sự phân bố hoạt chất gắn liền với cấu trúc thực vật ^[5]. Các kỹ thuật như sắc ký lỏng siêu hiệu năng khối phổ phân giải cao (UPLC-HRMS) năm 2019 cũng nhận diện 62 peptide và chỉ ra rễ chính có biểu hiện peptide khác biệt rõ rệt so với các phần rễ khác của củ sâm ^[4].

Các phân tích hóa học này khẳng định giá trị dược liệu đặc thù của sâm Triều Tiên nằm ở hệ hoạt chất phong phú phân bố trong từng mô củ [1, 2, 8]. Những chất chuyển hóa này hoàn toàn vắng mặt ở củ thương lục dại, ngược lại thương lục chứa các độc tố có thể gây nguy hiểm tính mạng nếu dùng nhầm ^[1].

Ai nên thận trọng khi mua và sử dụng sâm?

Người tiêu dùng mua rễ củ dạng tươi chưa qua chế biến từ các nguồn trôi nổi, hàng xách tay không rõ gốc gác hay người bán dạo là nhóm có nguy cơ cao nhất mua nhầm thương lục. Các loại củ đào từ rừng hay vườn tạp tự phát cần được kiểm tra kỹ lưỡng mặt cắt trước khi đưa vào sơ chế.

Những người có tiền sử dị ứng, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người đang điều trị các bệnh mãn tính cần đặc biệt cảnh giác. Nếu sử dụng nhầm thương lục, cơ thể có thể xuất hiện triệu chứng ngộ độc cấp tính như đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy, tụt huyết áp và co giật.

Ngay cả với nhân sâm Triều Tiên thật, người có bệnh nền tim mạch, huyết áp cao hoặc tiểu đường cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên, nhằm tránh các tương tác thuốc không mong muốn ^[2].

Cách ứng dụng và lựa chọn an toàn trong đời sống

Để tránh nguy cơ ngộ độc do nhầm lẫn, người mua không nên lựa chọn các loại củ chỉ nhìn qua hình thức bên ngoài nếu chưa rõ nguồn gốc. Khi mua củ tươi, hãy yêu cầu người bán cắt thử một lát mỏng ở phần đuôi củ: nếu phát hiện các vòng vân đồng tâm rõ rệt hoặc thớ sợi xơ dai, hãy từ chối mua ngay lập tức.

Người tiêu dùng nên tìm đến các hiệu thuốc y học cổ truyền uy tín, các cơ sở phân phối sâm có chứng nhận xuất xứ rõ ràng. Các sản phẩm sâm đã qua chế biến như hồng sâm, chiết xuất sâm đóng gói chuẩn hóa sẽ giảm thiểu rủi ro nhầm lẫn với các loại dược liệu giả độc hại.

Khi nghi ngờ bản thân hoặc người nhà uống phải rượu ngâm hay nước sắc từ củ thương lục giả sâm và xuất hiện triệu chứng khó chịu, cần ngừng sử dụng ngay lập tức, giữ lại mẫu củ và đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Nhận diện đúng mặt cắt có vân đồng tâm của thương lục và các nếp nhăn dọc thân củ đặc trưng của sâm Triều Tiên là kỹ năng cơ bản giúp bảo vệ an toàn cho cả gia đình. Bổ sung dưỡng chất từ thảo dược chỉ mang lại lợi ích khi bạn nắm rõ nguồn gốc và đặc tính của từng vị thuốc.