Thói quen hái lá cây tươi giã nát rồi đắp trực tiếp lên các nốt mụn bọc, mụn mủ là kinh nghiệm dân gian quen thuộc với nhiều người. Trong số các loại thảo dược vườn nhà, thùy bồn thảo (còn gọi là Sedum sarmentosum Bunge) thường được truyền tai như một phương thuốc giúp gom cồi mụn, giảm sưng tấy và làm dịu vết thương nhanh chóng.

Tuy nhiên, liệu việc đắp ngoài loại lá này có thực sự mang lại hiệu quả trị mụn nhọt như lời đồn, hay người dùng đang tự đặt làn da trước rủi ro viêm nhiễm và kích ứng tiếp xúc?

Khoa học hiện đại xác nhận chiết xuất thùy bồn thảo sở hữu đặc tính kháng viêm, giảm đau và ức chế các chất trung gian gây phản ứng sưng tấy trên mô hình thực nghiệm tế bào và động vật [1]. Dù vậy, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc đắp trực tiếp cây tươi lên da có thể tiêu diệt vi khuẩn gây mụn hay điều trị mụn nhọt an toàn ở người.

Cơ chế sinh học và những hiểu lầm thường gặp

Mụn nhọt hình thành do tình trạng bít tắc lỗ chân lông, tăng sinh bã nhờn, kèm theo sự xâm nhập của vi khuẩn gây viêm tấy khu trú. Nhiều người lầm tưởng rằng hễ thảo dược có tính kháng viêm theo y học cổ truyền thì cứ giã nát đắp lên da là sẽ hút được mủ và tiêu sạch nốt mụn.

Về mặt lý thuyết, các hợp chất tự nhiên trong thực vật có thể can thiệp vào các đường truyền tín hiệu gây viêm. Khi phản ứng viêm bị ức chế, lưu lượng máu ứ trệ và lượng dịch rỉ viêm thoát mạch sẽ giảm bớt, từ đó giúp giảm cảm giác đau nhức và tình trạng sưng đỏ ngoài da [1].

Tuy nhiên, tính chất kháng viêm trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc bôi đắp thảo mộc thô lên tổn thương da hở. Đắp lá cây tươi không qua xử lý dễ đưa thêm vi khuẩn, tạp chất vào vết thương, làm gia tăng nguy cơ bội nhiễm thay vì giải quyết căn nguyên của mụn nhọt.

Dữ liệu thực nghiệm về hoạt tính kháng viêm của thùy bồn thảo

Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm đã làm sáng tỏ nhiều hoạt tính sinh học có trong dịch chiết của cây thùy bồn thảo (Sedum sarmentosum).

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá tác dụng dược lý của dịch chiết thùy bồn thảo chiết bằng methanol [1]. Trên mô hình màng túi ối phôi gà (CAM), dịch chiết ức chế sự hình thành mạch máu mới phụ thuộc vào liều dùng, với nồng độ ức chế một nửa IC50 đạt 2,29 microgam/trứng [1].

Cũng trong công trình này, các nhà khoa học đã thử nghiệm trên động vật và tế bào:

  • Khả năng giảm đau được chứng minh qua mô hình gây quặn đau bằng axit axetic trên chuột [1].
  • Thử nghiệm trên mô hình túi khí (air pouch model) ở chuột cho thấy dịch chiết làm giảm các dấu ấn kháng viêm, bao gồm thể tích dịch rỉ viêm, số lượng bạch cầu đa nhân và hàm lượng nitrit [1].
  • Trên chuột, dịch chiết ức chế tính thấm thành mạch do axit axetic gây ra theo mức liều [1].
  • Trên tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS), dịch chiết làm giảm quá trình sản sinh oxit nitric (NO) và ức chế sự biểu hiện của enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) [1].

Những dữ liệu trên là cơ sở dược lý bước đầu chứng minh tiềm năng can thiệp vào phản ứng viêm của cây thuốc này [1].

Tác động trên các mô hình tổn thương nội tạng nghiêm trọng

Bên cạnh mô hình viêm cục bộ, chiết xuất thùy bồn thảo (Sedum sarmentosum Bunge extract - SSBE) còn được thử nghiệm trên các tình trạng viêm toàn thân ở động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra hiệu quả của dịch chiết này trên tổn thương phổi cấp liên quan đến viêm tụy cấp nặng ở chuột cống, được gây ra bởi sodium taurocholate [2]. Khi bị viêm tụy cấp, phổi chuột có sự gia tăng biểu hiện của enzym PI3K/Akt được phosphoryl hóa, NF-kappaB p65, cùng các chất trung gian gây viêm như IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha [2].

Chuột được điều trị bằng dịch chiết thùy bồn thảo ghi nhận mức giảm biểu hiện p-Akt và p-p65 trong phổi, đồng thời giảm độ nghiêm trọng của tổn thương phổi cấp so với nhóm đối chứng tại thời điểm 12 giờ và 24 giờ [2]. Các nhà khoa học kết luận tác dụng bảo vệ này có được là nhờ khả năng ức chế hoạt động của NF-kappaB thông qua con đường truyền tín hiệu PI3K/Akt [2].

Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên chuột bị tổn thương gan cấp do LPS kết hợp D-galactosamine (liều 10 microgam/kg LPS và 500 mg/kg D-GalN) cho thấy dịch chiết thùy bồn thảo làm tăng mức biểu hiện mRNA của miR-124 trong mô gan [3]. Đồng thời, chiết xuất này làm giảm nồng độ biểu hiện protein của Hedgehog, Ptch, Smo, Gli, PI3K, p-Akt, HMGB1, TLR4, p-IkappaB-alpha và NF-kappaB65, cũng như giảm các mRNA liên quan [3].

Cần lưu ý rõ: Các kết quả trên thu được từ mô hình tiêm truyền hoặc chiết xuất chuyên biệt trên động vật mắc bệnh nội tạng (phổi, gan) [2], [3]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào chứng minh những cơ chế truyền tín hiệu nội bào này phát huy tác dụng tương tự khi giã lá tươi đắp lên các ổ mụn ngoài da ở người.

Ranh giới giữa bằng chứng phòng thí nghiệm và thực tế điều trị da

Dù Sedum sarmentosum được ghi nhận có đặc tính chống viêm, giảm đau và chống tạo mạch [1], [4], việc tự ý đắp thảo dược tươi lên mụn nhọt tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Cây thùy bồn thảo trong tự nhiên rất khó phân biệt do hình thái gần giống các loài khác trong cùng chi họ, ví dụ hay bị nhầm lẫn với Sedum lineare [4]. Khai thác sai loại cây hoặc dùng nhầm thảo mộc có thể mang độc tính khó lường.

Hơn nữa, trong các nghiên cứu khoa học, thảo dược luôn được tinh chế bằng dung môi cồn chuẩn độ (như chiết bằng methanol tuyệt đối) nhằm loại bỏ tạp chất và tách xuất hoạt chất [1]. Ngược lại, phương pháp giã nát dân gian chứa đầy chất nhựa thực vật lạ, vi khuẩn đất cát và tồn dư hóa chất. Khi tiếp xúc với vùng mụn đang sưng tấy hoặc trầy xước, lớp đắp thô sơ này dễ kích hoạt viêm da tiếp xúc, khiến da nổi mẩn ngứa, châm chích và làm tổn thương lan rộng.

Ai nên thận trọng?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh thói quen đắp thảo dược tươi tự phát lên da:

  • Người có nốt mụn mủ, mụn bọc lớn đã có đầu mủ hoặc có dấu hiệu bội nhiễm vi khuẩn.
  • Người có tiền sử viêm da dị ứng, cơ địa dị ứng hoặc da nhạy cảm dễ kích ứng với dị nguyên lạ.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn về việc hấp thu hoạt chất qua da từ thùy bồn thảo trên các nhóm đối tượng này.

Khi xuất hiện nốt mụn kèm theo triệu chứng nóng, đỏ, đau rát dữ dội hoặc lan nhanh, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa Da liễu để được thăm khám, thay vì cố gắng tự đắp thuốc lá tại nhà.

Cách tiếp cận đúng đắn khi chăm sóc da mụn nhọt

Để xử lý các nốt mụn nhọt an toàn và khoa học, bạn nên lưu ý:

  • Giữ sạch vùng da tổn thương: Vệ sinh nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ chuyên dùng cho da mụn.
  • Không tự ý cào gãi hay nặn mụn: Tránh hành vi cạy nặn khi nốt mụn chưa chín, không bôi đắp bất kỳ loại lá cây hay bột thuốc không rõ nguồn gốc.
  • Thử phản ứng da (Patch test): Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da có chứa chiết xuất thảo mộc đã được cấp phép, hãy thoa thử một lượng nhỏ lên vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi phản ứng trong 24-48 giờ trước khi dùng cho diện rộng.
  • Tham vấn ý kiến bác sĩ: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu để được chỉ định các loại thuốc bôi hoặc thuốc uống kháng khuẩn, kháng viêm đạt chuẩn chất lượng y khoa.

Tóm lại, thùy bồn thảo chứa các hoạt tính kháng viêm và giảm đau giá trị trên bàn thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, việc giã nát đắp ngoài da để trị mụn nhọt chỉ là kinh nghiệm truyền miệng chưa có căn cứ lâm sàng và tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm, viêm da tiếp xúc. Hãy ưu tiên các phương pháp điều trị da khoa học và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng bất kỳ loại thảo dược thô nào lên da.