Nấm trư linh (tên khoa học là Polyporus umbellatus) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc y học cổ truyền với vai trò hỗ trợ các chứng bệnh liên quan đến đường tiết niệu và phù nề. Gần đây, dược liệu này được nhiều người truyền tai nhau như một loại thần dược giải độc, bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ tiêu thũng tại nhà mà không cần qua thăm khám. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào khi chưa hiểu rõ đặc tính sinh học đều tiềm ẩn những mối nguy khó lường đối với thể trạng.
Liệu trư linh có thực sự an toàn cho tất cả mọi người? Câu trả lời từ các chuyên gia y tế là không, đặc biệt với những người có cơ địa huyết áp thấp, cơ thể đang mất nước, bệnh nhân suy thận nặng và phụ nữ mang thai chưa có dữ liệu an toàn lâm sàng.
Thảo dược trư linh và cơn sốt truyền tai nhau
Trong y học cổ truyền phương Đông, trư linh thường được thu hái dạng hạch nấm để điều trị các chứng ứ dịch, tiểu tiện ít, khí hư ra nhiều, rối loạn bài niệu, hoàng đản và tiêu chảy [1]. Thảo dược này phân bố chủ yếu ở các vùng rừng lá rộng và rừng lá kim tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số vùng khí hậu ôn đới khác [2]. Chính vì công dụng hỗ trợ bài tiết nước và lợi tiểu lâu đời, nhiều người lầm tưởng đây là thảo dược lành tính có thể dùng hàng ngày để thanh lọc cơ thể [1].
Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm từ trư linh một cách vô tội vạ, không có sự kiểm soát của bác sĩ hay thầy thuốc chuyên khoa có thể gây ra nhiều phản ứng bất lợi. Các hợp chất hoạt tính sinh học trong nấm tác động trực tiếp lên chức năng sinh lý của thận và cân bằng nước trong cơ thể. Do đó, việc tự ý kê đơn cho bản thân hoặc người nhà có thể khiến các bệnh lý nền sẵn có diễn tiến phức tạp hơn.
Trư linh tác động lên hệ bài tiết như thế nào?
Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy trư linh chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có giá trị như steroid, polysaccharide, anthraquinone và nucleoside [1]. Dịch chiết thô và các hợp chất phân lập từ loại nấm này thể hiện hoạt tính lợi tiểu, bảo vệ thận, chống ung thư, tăng cường miễn dịch, bảo vệ gan, chống viêm và chống oxy hóa [1]. Quá trình dược động học cũng chỉ ra rằng các chất ergosterol và ergone trong trư linh có mức độ phân bố và hấp thu cao trong huyết tương, sau đó được đào thải chủ yếu qua phân [1].
Tác dụng kích thích đào thải nước tiểu của trư linh bắt nguồn từ sự tương tác phức tạp ở cấp độ phân tử trong tủy thận. Các nghiên cứu đã quan sát thấy trư linh có khả năng điều hòa giảm biểu hiện của thụ thể vasopressin V2 (V2R) và kênh dẫn nước aquaporin-2 (AQP2) ở tủy thận [3]. Khi thụ thể V2R và kênh dẫn nước AQP2 bị ức chế biểu hiện, khả năng tái hấp thu nước ở ống góp của thận bị giảm xuống, dẫn đến việc lượng nước thoát ra ngoài qua đường tiểu tăng lên [3].
Bên cạnh việc thải nước, các hoạt chất trong trư linh còn thúc đẩy việc bài xuất các khoáng chất hòa tan ra khỏi tuần hoàn máu [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết nước của trư linh làm tăng nồng độ các chất điện giải natri (Na+), kali (K+) và clo (Cl-) trong nước tiểu ở mức độ tương đương nhau [3]. Điều này khác biệt so với một số loại thuốc lợi tiểu tham chiếu như furosemide vốn chỉ làm tăng mạnh natri và clo mà ít ảnh hưởng đến bài xuất kali theo tỷ lệ tương tự [3].
Bằng chứng khoa học về tác dụng lợi tiểu của trư linh
Để kiểm chứng hiệu quả bài niệu của trư linh, một nghiên cứu trên chuột cống đực Sprague-Dawley (SD) bình thường đã được tiến hành vào năm 2010 bằng đường uống với các liều dịch chiết nước 50 mg/kg, 250 mg/kg và 500 mg/kg, so sánh với thuốc đối chứng furosemide liều 10 mg/kg [3]. Các nhà khoa học đã đo lường lượng nước tiểu trong 24 giờ đầu và sau 8 ngày điều trị liên tục, đồng thời phân tích nồng độ biểu hiện mRNA của các kênh AQP1, AQP2, AQP3 và V2R [3]. Kết quả cho thấy lượng nước tiểu bắt đầu tăng rõ rệt từ mốc 4 giờ sau khi dùng một liều duy nhất [3]. Đến mốc 24 giờ sau điều trị, tổng thể tích nước tiểu được bài xuất ở nhóm dùng dịch chiết trư linh tương đương với nhóm sử dụng thuốc lợi tiểu furosemide [3].
Sau 8 ngày dùng thuốc, dịch chiết trư linh tiếp tục gây ra tình trạng lợi niệu, tăng đào thải natri và clo rõ rệt [3]. Đáng chú ý, trư linh không làm thay đổi mức độ mRNA của AQP1 và AQP3 ở tủy thận của chuột bình thường, nhưng lại làm giảm đáng kể mức độ biểu hiện của AQP2 [3]. Ở các nhóm dùng liều 50 mg/kg và 250 mg/kg, mức độ mRNA của thụ thể V2R cũng bị giảm rõ rệt, trong đó nhóm dùng liều thấp (50 mg/kg) lại thể hiện tác động điều hòa AQP2 và V2R mạnh hơn các nhóm liều cao [3].
Một nghiên cứu khác thực hiện vào năm 2009 đã tiến hành phân lập và đánh giá các hợp chất bài niệu từ các phân đoạn chiết n-hexane, ethyl acetate, n-butanol và nước của trư linh trên chuột cống bình thường đặt trong lồng chuyển hóa [4]. Nghiên cứu thử nghiệm ba hợp chất phân lập ở các mức liều 5, 10 và 20 mg/kg thể trọng trên chuột đã được nạp dung dịch muối [4]. Kết quả xác định được ba hợp chất có hoạt tính lợi tiểu là ergosta-4,6,8(14),22-tetraen-3-one, ergosterol và D-mannitol [4]. Trong số này, ergosta-4,6,8(14),22-tetraen-3-one thể hiện hoạt tính lợi tiểu mạnh nhất [4].
Nghiên cứu năm 2009 cũng ghi nhận ở liều 20 mg/kg, hoạt chất ergosterol làm tăng lượng nước tiểu bài xuất cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng, trong khi tỷ lệ Na+/K+ hầu như không đổi qua ba mức liều [4]. Hợp chất D-mannitol ở mức liều cao nhất làm tăng lượng nước tiểu tích lũy [4]. Về mặt bài xuất điện giải, các liều 10 mg/kg và 20 mg/kg của các hợp chất này đã tạo ra sự gia tăng đáng kể việc bài tiết natri và clo ra ngoài cơ thể [4].
Bên cạnh chức năng bài niệu, trư linh cũng được tìm hiểu về tiềm năng chống tế bào ung thư. Một nghiên cứu năm 2016 trên dòng tế bào và chuột trần thiếu tuyến ức cho thấy chế phẩm polysaccharide từ trư linh có khả năng ức chế sự tăng sinh, xâm lấn, di căn của tế bào ung thư vú và thu nhỏ thể tích khối u [5]. Tác động này liên quan đến việc trư linh ức chế con đường tín hiệu AKT, làm bất hoạt Mdm2, kích thích p53, giữ tế bào ung thư ở pha G0/G1 và kích hoạt enzyme Caspase-3 để thúc đẩy tế bào ung thư tự chết theo chu trình [5]. Mặc dù vậy, hầu hết các nghiên cứu dược lý của trư linh từ trước đến nay chủ yếu được thực hiện bằng dịch chiết thô trên mô hình động vật [1].
4 nhóm người không nên tự ý dùng nấm trư linh
Từ các cơ chế dược lý đã được kiểm chứng về khả năng tăng bài niệu và đào thải điện giải, việc sử dụng tùy tiện trư linh có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm cho một số nhóm đối tượng cụ thể.
1. Người bị huyết áp thấp
Huyết áp phụ thuộc trực tiếp vào thể tích dịch tuần hoàn trong lòng mạch. Khi sử dụng trư linh, tác dụng lợi niệu diễn ra mạnh mẽ và kéo dài có thể làm giảm nhanh thể tích huyết tương qua đường bài tiết nước tiểu [3]. Nghiên cứu cho thấy lượng nước tiểu tăng lên nhanh chóng chỉ sau 4 giờ dùng dịch chiết nấm [3].
Sự sụt giảm lượng nước cùng các chất điện giải như natri và clo có thể khiến người có tiền sử huyết áp thấp bị tụt huyết áp đột ngột [3], [4]. Tình trạng này dễ dẫn đến hoa mắt, chóng mặt, choáng váng hoặc ngất xỉu khi thay đổi tư thế, gây nguy hiểm trong sinh hoạt hàng ngày.
2. Người đang bị mất nước hoặc mất cân bằng điện giải
Những người vừa trải qua các đợt sốt cao kéo dài, nôn mửa, tiêu chảy nặng hoặc lao động nặng nhọc ngoài trời nắng vốn đã bị hao hụt một lượng nước và khoáng chất lớn. Việc dùng thêm một thảo dược có đặc tính lợi tiểu như trư linh sẽ khiến cơ thể rơi vào tình trạng kiệt quệ dịch tế bào.
Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh các thành phần của trư linh làm tăng bài xuất cả ba ion quan trọng là natri, kali và clo qua nước tiểu [3]. Hoạt chất D-mannitol và ergosterol trong nấm cũng thúc đẩy mạnh mẽ quá trình thải muối natri và clo ở các mức liều 10 mg/kg và 20 mg/kg [4]. Khi các khoáng chất thiết yếu này bị thất thoát quá mức mà không được bù đắp kịp thời, người bệnh có thể bị chuột rút, rối loạn nhịp tim hoặc suy kiệt thể lực nghiêm trọng.
3. Bệnh nhân suy thận giai đoạn nặng
Mặc dù trư linh được ghi nhận có tiềm năng bảo vệ thận trong một số thử nghiệm trên động vật [1], điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc bệnh nhân suy thận nặng có thể tự ý sử dụng để chữa bệnh. Ở người suy thận tiến triển, các nephron đã bị tổn thương sâu sắc, khả năng lọc và tự cân bằng nội môi của cơ thể bị rối loạn nghiêm trọng.
Việc dung nạp các hợp chất gây ức chế thụ thể V2R và kênh dẫn nước AQP2 có thể làm xáo trộn thêm cơ chế điều hòa dịch mong manh của thận [3]. Hơn nữa, dịch chiết trư linh thúc đẩy bài tiết kali và các chất điện giải khác vào nước tiểu [3]. Nếu thận không còn khả năng đáp ứng hoặc quá trình lọc bị đình trệ, việc biến động nồng độ điện giải trong máu có thể dẫn tới những biến cố tim mạch khó kiểm soát.
4. Phụ nữ mang thai và người cho con bú
Phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ cần sự ổn định tuyệt đối về huyết động và thể tích nước ối để nuôi dưỡng thai nhi phát triển khỏe mạnh. Mọi can thiệp bằng thảo dược có tác động làm thay đổi lưu lượng tuần hoàn hoặc bài tiết chất lỏng đều cần được đánh giá hết sức cẩn trọng.
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào xác lập tính an toàn của trư linh trên phụ nữ mang thai và cho con bú; phần lớn các dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật như chuột cống hoặc tế bào nuôi cấy [1], [3], [5]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu dược lý chủ yếu dùng dịch chiết thô chưa được chuẩn hóa toàn diện [1]. Việc thiếu vắng dữ liệu an toàn đồng nghĩa với việc rủi ro cho sức khỏe của người mẹ và thai nhi là hoàn toàn chưa thể lường trước.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng trư linh
Một trong những sai lầm thường gặp nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nhiều người cho rằng trư linh chỉ là một loại nấm ăn hoặc thảo mộc thông thường nên có thể đun nước uống thay trà mỗi ngày để thanh nhiệt, tiêu độc. Tuy nhiên, hoạt tính kích thích bài niệu của trư linh đã được chứng minh là có cường độ tương đương với thuốc lợi tiểu furosemide trong 24 giờ đầu sau khi uống [3]. Việc sử dụng kéo dài không kiểm soát có thể gây rối loạn chức năng thận tự nhiên.
Một hiểu lầm khác là xem trư linh như phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý ác tính hoặc bệnh thận mạn tính. Mặc dù các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy polysaccharide của trư linh có thể ức chế sự phát triển của tế bào ung thư vú qua trục tín hiệu AKT và p53 [5], đây mới chỉ là những kết quả bước đầu in vitro và trên chuột trần [5]. Những dữ liệu này chưa thể thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn hiện nay.
Lời khuyên an toàn và cách áp dụng thực tế
Đối với những người bình thường muốn sử dụng trư linh như một vị thuốc hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc tiên quyết là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Trư linh không phải là thực phẩm ăn tùy tiện theo sở thích mà là một vị thuốc có dược tính cụ thể [1].
Người dùng không nên tự ý tìm mua các loại nấm trôi nổi trên thị trường để sắc uống với liều lượng tự ước chừng. Sự biến thiên về mặt di truyền và nguồn gốc xuất xứ của trư linh ở các vùng khác nhau có thể dẫn tới sự khác biệt về hàm lượng hoạt chất sinh học [2]. Hãy luôn thông báo cho bác sĩ danh sách tất cả các loại thuốc Tây y hoặc bệnh nền hiện có trước khi có ý định kết hợp trư linh vào chế độ bồi bổ.
Tóm lại, trư linh là một loại dược liệu quý với nhiều giá trị sinh học đã được ghi nhận trong y học truyền thống và nghiên cứu hiện đại [1]. Dẫu vậy, tác dụng lợi tiểu mạnh mẽ của nó đòi hỏi sự thận trọng cao độ khi dùng, đặc biệt ở các nhóm đối tượng nhạy cảm. Một thái độ tiếp cận khoa học, hiểu rõ cơ thể mình và tuân thủ chỉ dẫn của thầy thuốc sẽ giúp bảo vệ sức khỏe một cách an toàn và bền vững nhất.