Thủy tùng và thông đỏ: Khác nhau thế nào về dược tính?

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa thủy tùng và thông đỏ vì cả hai đều là những loài cây lá kim cổ xưa, quý hiếm và được đồn thổi nhiều về công dụng chữa bệnh. Tại Việt Nam, không ít lời truyền tai cho rằng gỗ thủy tùng có thể trị bách bệnh, chống ung thư tương tự như các chiết xuất từ lá thông đỏ.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại cho thấy đây là hai nhóm thực vật hoàn toàn khác biệt về mặt di truyền, phân loại học và giá trị dược tính thực tế. Trong khi thông đỏ từ lâu nổi tiếng nhờ hợp chất paclitaxel dùng trong y học, thủy tùng (tên khoa học là Glyptostrobus pensilis) lại có hồ sơ hóa thực vật và giá trị sử dụng rất khác biệt.

Bối cảnh và sự nhầm lẫn giữa hai loài cây quý

Thủy tùng và thông đỏ thường được nhắc đến cùng nhau trong các câu chuyện về gỗ quý hay dược liệu dân gian. Sự khan hiếm ngoài tự nhiên khiến cả hai loài cây này bị gắn với những lời đồn thổi quá mức về khả năng trị bệnh nan y.

Nhiều người tiêu dùng tin rằng việc sử dụng mùn cưa, tinh dầu hoặc đồ dùng từ gỗ thủy tùng có thể mang lại lợi ích bồi bổ sức khỏe hoặc ngăn ngừa khối u. Dù vậy, phần lớn các thông tin này chỉ là đồn đoán thương mại, chưa có bằng chứng y học lâm sàng xác thực trên cơ thể người.

Nguồn gốc phân loại: Thủy tùng khác thông đỏ thế nào?

Về mặt thực vật học, thủy tùng thuộc chi Glyptostrobus, nằm trong họ Hoàng đàn (Cupressaceae), là loài thực vật lá kim cổ sinh sống chủ yếu ở các vùng đầm lầy, đất ngập nước ^[1]. Chi này chỉ có duy nhất một loài còn tồn tại là Glyptostrobus pensilis ^[2].

Phân tích bộ gen lục lạp hoàn chỉnh dài 132.239 cặp bazơ (bp) cho thấy thủy tùng có mối quan hệ di truyền gần gũi với chi Cryptomeria ^[1]. Nghiên cứu di truyền cũng chỉ ra rằng nhóm Cupressaceae (chứa thủy tùng) và họ Thông (Pinaceae) đã phân tách thành hai nhánh tiến hóa riêng biệt, thể hiện qua các cơ chế tái sắp xếp bộ gen lục lạp và hiện tượng mất vùng lặp đảo ngược hoàn toàn khác nhau ^[1].

Trong khi họ Thông (bao gồm các loài thông đỏ) phát triển các con đường sinh tổng hợp taxane đặc thù, thì thủy tùng thuộc họ Hoàng đàn lại mang đặc trưng sinh học và hệ thống hóa thực vật riêng biệt.

Nghiên cứu hóa thực vật trên thủy tùng nói gì?

Cho đến nay, các nghiên cứu tập trung vào dược tính của thủy tùng vẫn còn rất hạn chế do mức độ quý hiếm của loài cây này. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành phân lập và khảo sát hoạt tính của các thành phần hóa học từ cành cây thủy tùng (Glyptostrobus pensilis) ^[3].

Trong nghiên cứu năm 2022, các nhà khoa học đã sử dụng nhiều phương pháp sắc ký khác nhau và lần đầu tiên phân lập được 5 hợp chất diterpene kiểu abietane từ cành thủy tùng ^[3]. Cấu trúc hóa học của các hợp chất này được xác định thông qua các kỹ thuật quang phổ hiện đại, bao gồm phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1H và 13C cùng với dữ liệu đối chiếu tài liệu ^[3].

Sau khi phân lập, nhóm nghiên cứu đã đánh giá tiềm năng liên kết của các diterpene kiểu abietane này với protein sao chép, protease chính (Mpro) và protease giống papain (PLpro) của virus SARS-CoV-2 bằng phương pháp mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) ^[3]. Kết quả mô phỏng trên máy tính (in silico) cho thấy thủy tùng cùng các hợp chất diterpene kiểu abietane là những ứng viên tiềm năng trong việc ức chế các enzyme này ^[3].

Lợi ích thực sự và khoảng cách từ phòng thí nghiệm

Mặc dù diterpene kiểu abietane từ cành thủy tùng cho thấy tiềm năng ức chế enzyme của SARS-CoV-2 qua mô phỏng máy tính, người dân cần hiểu đúng bản chất của kết quả này ^[3]. Nghiên cứu mô phỏng gắn kết phân tử (in silico) chỉ là bước sàng lọc ban đầu bằng phần mềm máy tính, chưa phải là thử nghiệm trên tế bào sống (in vitro), càng chưa qua thử nghiệm trên động vật hay lâm sàng trên người ^[3].

Khoảng cách từ một mô hình gắn kết phân tử trên máy tính đến một loại thuốc hoặc sản phẩm hỗ trợ sức khỏe an toàn là rất xa. Do đó, hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học để khẳng định thủy tùng có thể dùng làm thuốc điều trị bệnh do virus hay bất kỳ bệnh lý nào khác trên người.

Hơn nữa, không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào ghi nhận thủy tùng chứa các hợp chất chống ung thư mạnh tương tự paclitaxel như ở cây thông đỏ. Việc đồng nhất giá trị dược liệu của thủy tùng với thông đỏ là sự ngộ nhận thiếu căn cứ khoa học.

Nguy cơ tuyệt chủng và giá trị bảo tồn sinh học

Thực tế, giá trị lớn nhất của thủy tùng hiện nay nằm ở mặt sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học chứ không phải khai thác dược liệu. Thủy tùng là loài thực vật cổ sinh còn sót lại từ kỷ Cổ sinh - Tân sinh (Paleogene-Neogene) và kỷ Phấn trắng, hiện đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trên toàn cầu ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát 6 quần thể rừng đầm lầy tại tỉnh Phúc Kiến (Đông Nam Trung Quốc) cho thấy số cá thể thủy tùng hoang dã còn lại có độ tuổi dao động từ khoảng 15 đến 357 năm, với tuổi trung bình khoảng 85 năm ^[2]. Đáng chú ý, chỉ có rất ít cá thể có độ tuổi dưới 20 năm ^[2].

Nghiên cứu năm 2019 cũng phát hiện 18 cây con tại các điểm nghiên cứu ở Phúc Kiến, phản ánh khả năng tái sinh tự nhiên của thủy tùng cực kỳ kém và các quần thể đang suy giảm, dù tình trạng này còn tương đối tốt hơn so với các quần thể thủy tùng tại Việt Nam ^[2]. Chỉ số đa dạng Shannon-Wiener ở tầng tán của các quần thể tại Phúc Kiến đạt mức trung bình 0,26, thấp hơn nhiều so với mức 1,97 ở Việt Nam, trong khi độ đa dạng tầng dưới tán giữa hai khu vực là tương đương (khoảng 2,41) ^[2].

Các nhà khoa học cũng đã xác định được 170 trình tự lặp lại đơn giản hoàn hảo (microsatellite) trong bộ gen lục lạp của thủy tùng nhằm phục vụ cho công tác đánh giá đa dạng di truyền và bảo tồn nguồn gen quý hiếm này trong tự nhiên ^[1]. Việc khai thác hay sử dụng loài thực vật này vì mục đích truyền miệng không những không mang lại lợi ích sức khỏe đã kiểm chứng mà còn đẩy loài cây di sản này đến bờ vực biến mất.

Những hiểu lầm thường gặp về "dược tính" thủy tùng

Hiểu lầm phổ biến nhất là việc cho rằng trưng bày tượng gỗ, đeo vòng tay hoặc ngửi mùi hương từ gỗ thủy tùng có thể thanh lọc không khí, tiêu trừ bệnh tật và ngăn chặn tế bào ung thư. Mọi nghiên cứu phân lập hóa thực vật đều thực hiện chiết xuất hóa học từ cành cây trong điều kiện phòng thí nghiệm chứ không phải qua tiếp xúc vật lý thông thường ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là việc gom chung mọi cây thuộc nhóm lá kim cổ thụ thành "thảo dược quý". Dù thông đỏ được nghiên cứu rộng rãi trong y học để chiết xuất hoạt chất điều trị, thủy tùng thuộc nhánh tiến hóa Cupressaceae khác biệt và các dữ liệu hoạt tính hiện mới chỉ dừng ở mức mô phỏng máy tính in silico đối với virus SARS-CoV-2 ^{[1] [3]}.

Người tiêu dùng không nên tin theo các chiêu trò quảng cáo thổi phồng giá trị chữa bệnh của gỗ hay các chế phẩm không rõ nguồn gốc từ loài thực vật này để tránh lãng phí tiền bạc.

Ai nên thận trọng và cách ứng xử thực tế

Người đang mắc các bệnh lý mạn tính, bệnh ung thư, nhiễm trùng hoặc bệnh do virus tuyệt đối không được tự ý tìm kiếm mùn cưa, rễ hay cành thủy tùng để sắc uống hoặc thay thế phác đồ điều trị của bệnh viện. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn, liều lượng chuẩn hay thử nghiệm độc tính nào trên người đối với các dịch chiết từ cây thủy tùng.

Việc tự ý sử dụng các bộ phận của cây có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc, suy gan, suy thận hoặc tương tác nguy hiểm với các thuốc điều trị đang dùng. Người bệnh có vấn đề sức khỏe cần luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược hay sản phẩm bổ trợ nào.

Về mặt ứng xử trong đời sống, cách tiếp cận đúng đắn nhất với thủy tùng là bảo tồn nguồn gen tự nhiên, gìn giữ môi trường sống đầm lầy của loài cây này thay vì săn lùng như một vị thuốc thần kỳ. Bảo vệ sức khỏe cần dựa trên lối sống khoa học, dinh dưỡng cân bằng và các phương pháp y học đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ ràng.