Nhiều người truyền tai nhau dùng tiêm ma lá chẻ nấu nước uống để cắt cơn đau gút và hạ axit uric máu. Thảo dược này từ lâu xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự đến đâu và liệu có dứt điểm được bệnh gút hay không lại là vấn đề cần nhìn nhận khoa học.
Thực tế, tiêm ma lá chẻ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay dập tắt cơn đau gút cấp tính. Bằng chứng hiện nay chỉ ghi nhận chiết xuất từ loài thực vật này hỗ trợ hạ axit uric máu ở mô hình thí nghiệm [1]. Việc nhầm lẫn giữa tác động sinh hóa này với khả năng "chữa khỏi" bệnh gút khiến nhiều người bỏ lỡ thời điểm can thiệp y tế đúng cách.
Bệnh gút và vòng luẩn quẩn tăng axit uric
Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của purine từ thực phẩm và quá trình phân giải tế bào [2, 3]. Ở người, đột biến khiến cơ thể mất enzyme uricase biến axit uric thành allantoin dễ tan, làm nồng độ chất này trong máu cao hơn động vật khác [2, 3]. Trạng thái tăng axit uric máu thường được xác định khi nồng độ vượt quá 7,0 mg/dl ở nam và trên 6,0 mg/dl ở nữ [2].
Sự tích tụ axit uric kéo dài bắt nguồn từ việc tăng tạo purine hoặc suy giảm bài tiết qua thận [1]. Lượng axit uric dư thừa kích thích giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm tổn thương nội mô mạch máu và tổ chức ống thận [3]. Khi tinh thể urat lắng đọng tại khớp, phản ứng viêm bùng phát dẫn tới cơn gút cấp dữ dội [1]. Ngoài tổn thương khớp, tăng axit uric còn liên quan mật thiết đến sỏi thận, bệnh thận mạn tính và hội chứng chuyển hóa [2, 5].
Nghiên cứu phòng thí nghiệm về tiêm ma lá chẻ
Loài thực vật thuộc chi Tầm ma (Urtica L.) từng được dùng trong y học cổ truyền Tây Tạng để hỗ trợ các chứng viêm khớp dạng gút [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã kiểm nghiệm hoạt tính của cây tiêm ma lá chẻ (Urtica hyperborea Jacq. ex Wedd.) trên tế bào thận người HK2 và chuột tăng axit uric máu [1].
Các nhà nghiên cứu chuẩn bị 4 phân đoạn chiết xuất gồm: ete dầu mỏ (UWP), ethyl axetat (UWE), n-butanol (UWB) và phân đoạn tan trong cồn (UWA) [1]. Thử nghiệm trên dòng tế bào HK2 tiến hành ở các nồng độ 25, 50 và 100 mcg/mL trong vòng 24 giờ [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn UWA làm tăng rõ rệt biểu hiện protein vận chuyển OAT1 và giảm biểu hiện URAT1 [1].
Thử nghiệm trên động vật sử dụng mô hình chuột tăng axit uric máu được cho uống dịch chiết ở các mức liều 0,78 g/kg và 2,34 g/kg (tính theo liều dược liệu thô quy đổi) [1]. Kết quả ghi nhận cả 4 phân đoạn UWP, UWE, UWB và UWA đều thể hiện hoạt tính giảm axit uric huyết thanh đáng kể [1]. Đáng chú ý, phân đoạn UWA và UWB mang lại hiệu quả bảo vệ tổn thương thận rõ nét so với nhóm đối chứng [1].
Cơ chế tác động: Giảm sinh và tăng đào thải
Hiệu quả giảm axit uric của phân đoạn UWA từ tiêm ma lá chẻ trong nghiên cứu trên liên quan đến hai cơ chế song song [1]. Ở gan và huyết thanh, phân đoạn chiết xuất làm giảm hoạt tính của hai enzyme then chốt là Xanthine Oxidase (XOD) và Adenosine Deaminase (ADA) [1]. Việc ức chế các enzyme này giúp kìm hãm tốc độ tổng hợp purine thành axit uric [1].
Tại thận, chiết xuất can thiệp vào các protein vận chuyển axit uric [1]. Chiết xuất này làm giảm biểu hiện của chất vận chuyển tái hấp thu URAT1, đồng thời gia tăng biểu hiện của chất vận chuyển bài tiết OAT1 ở biểu mô ống thận [1]. Quá trình này kích thích thận tăng cường bài xuất axit uric qua đường nước tiểu mà không gây ảnh hưởng xấu tới chức năng thận của chuột thí nghiệm [1].
Tuy nhiên, người bệnh cần phân biệt rõ cơ chế hạ axit uric này với hiệu ứng lợi tiểu nhẹ của các loại trà lá thông thường. Uống nhiều nước sắc thảo mộc có thể giúp đi tiểu nhiều hơn, gây cảm giác cơ thể được thanh lọc tạm thời. Dù vậy, lưu lượng nước tiểu tăng không đồng nghĩa với việc giải quyết triệt để sự rối loạn chuyển hóa hay làm tan ngay các khối tinh thể urat đã lắng đọng lâu năm tại khớp.
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có
Dù kết quả ban đầu khả quan, các dữ liệu về tiêm ma lá chẻ mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên mô hình chuột và tế bào nuôi cấy [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh gút để xác định liều lượng tối ưu, độ an toàn dài hạn hay tương tác chuyển hóa.
Cần nhấn mạnh rằng chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc người dân tự hái lá khô sắc nước uống tại nhà. Hàm lượng hoạt chất trong cây tự nhiên biến động lớn tùy thổ nhưỡng, mùa thu hái và phương pháp chế biến. Do đó, việc tự ý dùng dịch sắc thô không thể đảm bảo đạt được nồng độ hoạt chất tương đương với các mức thử nghiệm 0,78 g/kg hay 2,34 g/kg ở chuột [1]. Dược liệu này hoàn toàn chưa được công nhận là thuốc điều trị đặc hiệu cho bệnh gút.
Hiểu lầm tai hại: Cắt cơn gút cấp và chữa khỏi bệnh
Sai lầm phổ biến nhất là nhầm tưởng tiêm ma lá chẻ có thể dập tắt cơn đau gút cấp. Cơn gút cấp tính là một đợt viêm màng hoạt dịch khớp dữ dội, đòi hỏi các nhóm thuốc kháng viêm đặc hiệu theo chỉ định của bác sĩ để kiểm soát triệu chứng [1]. Chiết xuất tiêm ma lá chẻ chỉ tác động lên các chỉ số sinh hóa điều hòa axit uric, không có bằng chứng về tác dụng cắt cơn đau tức thời [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược có thể "chữa dứt điểm" bệnh gút. Axit uric máu cao là hệ quả kéo dài của các rối loạn chuyển hóa phức tạp và suy giảm bài xuất urat qua thận [1, 2]. Không có bất kỳ loại cây cỏ nào có thể phục hồi lại gene uricase đã mất ở loài người hoặc thay thế hoàn toàn lối sống điều độ [2, 3]. Việc tự ý ngưng thuốc hạ axit uric định kỳ để chuyển sang uống nước lá dễ khiến chỉ số axit uric bùng phát trở lại, gây tổn thương sụn khớp và suy giảm chức năng thận nghiêm trọng hơn [3].
Những nhóm người cần thận trọng
Người đang trong cơn gút cấp tính không nên dùng dịch sắc tiêm ma lá chẻ thay thế thuốc kháng viêm tiêu chuẩn. Việc thay đổi đột ngột nồng độ axit uric trong đợt viêm cấp có thể khiến tinh thể urat tái hòa tan không ổn định, làm cơn đau kéo dài dai dẳng hơn.
Người có bệnh lý nền như suy giảm chức năng thận mạn tính, sỏi đường tiết niệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [5, 6]. Nồng độ axit uric cao trong nước tiểu do kích thích bài tiết có nguy cơ làm gia tăng nguy cơ hình thành sỏi nếu không được kiểm soát chặt chẽ [5, 6].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại dịch chiết tiêm ma lá chẻ. Hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu đánh giá mức độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi hay nguy cơ qua sữa mẹ. Tình trạng tăng axit uric trong thai kỳ vốn liên quan mật thiết đến sự phát triển của thai nhi và kháng insulin, việc tự điều trị bằng thảo dược có thể dẫn đến nhiều rủi ro khôn lường [4].
Khuyến nghị áp dụng an toàn và thực tế
Nếu muốn sử dụng tiêm ma lá chẻ như một loại nước uống hỗ trợ thảo mộc, người dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải sau khi đã tham vấn ý kiến chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý ngắt bỏ đơn thuốc điều trị gút hay thuốc hạ axit uric đã được bác sĩ kê toa.
Dược liệu cần được sơ chế sạch sẽ, đun sôi kỹ để loại bỏ tạp chất và chỉ dùng trong ngày. Trong quá trình sử dụng, người bệnh vẫn cần duy trì chế độ dinh dưỡng ít purine, hạn chế rượu bia, giảm thiểu thực phẩm chứa nhiều đường fructose vốn là nguyên nhân thúc đẩy tăng axit uric [2]. Đồng thời, cần bổ sung đủ nước uống hàng ngày để hỗ trợ hệ bài tiết làm việc trơn tru.
Tiêm ma lá chẻ mở ra triển vọng hỗ trợ hạ axit uric thông qua việc ức chế enzyme XOD, ADA và điều hòa protein vận chuyển ở thận theo các nghiên cứu tiền lâm sàng [1]. Dẫu vậy, đây không phải thần dược dứt điểm bệnh gút và không thể thay thế phác đồ y khoa chính thống. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ để bảo vệ chức năng khớp và thận một cách an toàn, bền vững.
