Nhiều gia đình và công viên tại Việt Nam thường trồng cây tai tượng đỏ để trang trí lối đi hoặc làm hàng rào nhờ màu sắc lá bắt mắt. Trong quá trình chăm sóc, cắt tỉa cành nhánh, người làm vườn rất dễ để phần mủ nhựa cây dính vào tay hoặc các vùng da hở. Không ít người sau đó xuất hiện tình trạng ngứa ngáy, da ửng đỏ hoặc nổi mụn nước khó chịu mà không rõ nguyên nhân.
Thực tế, dịch mủ và các chất tiết từ thực vật là một trong những tác nhân phổ biến gây ra các bệnh lý viêm da tiếp xúc trong cộng đồng. Mặc dù tai tượng đỏ từng được nghiên cứu để chiết xuất hoạt chất trong y học dân gian, việc tiếp xúc trực tiếp với nhựa cây chưa qua xử lý vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho bề mặt da.
Phản ứng viêm da tiếp xúc là gì và diễn ra như thế nào?
Viêm da tiếp xúc là một tình trạng da viêm nhiễm phổ biến, đặc trưng bởi các tổn thương dạng ban đỏ và ngứa ngáy xảy ra sau khi tiếp xúc trực tiếp với một chất lạ từ môi trường ngoài [1]. Bệnh lý này thường được chia thành hai dạng chính bao gồm viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng [1]. Việc phân biệt rõ hai cơ chế này đóng vai trò quyết định trong việc nhận diện và xử lý tổn thương da do hóa chất hoặc thực vật gây ra [2].
Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra do sự kích ứng cục bộ không qua trung gian miễn dịch khi một chất tác động trực tiếp và phá hủy bề mặt da, dẫn đến hàng loạt biến đổi mô học [1]. Phản ứng viêm cục bộ này đặc trưng bởi các tổn thương đa dạng như đỏ da, bong vảy, phù nề, nổi bóng nước và vết trợt da [3]. Dạng tổn thương này thường xuất hiện ngay tại vị trí tiếp xúc trực tiếp với hóa chất hoặc độc tố có tính ăn mòn [4].
Ngược lại, viêm da tiếp xúc dị ứng là một phản ứng quá mẫn muộn đòi hỏi cơ thể phải trải qua quá trình mẫn cảm từ trước [1]. Ở phản ứng này, một chất lạ khi chạm vào da sẽ kích hoạt hệ thống miễn dịch qua trung gian tế bào T, và các biến đổi bệnh lý trên da chỉ bùng phát rõ rệt khi người đó tái tiếp xúc với cùng một chất đó [1]. Các chất phổ biến thường gây ra viêm da tiếp xúc trong đời sống bao gồm cây thường xuân độc, kim loại niken và các hợp chất hương liệu [1].
Cơ chế sinh học kích hoạt phản ứng viêm trên da
Ở cấp độ phân tử, cả hai dạng viêm da tiếp xúc kích ứng và dị ứng đều kích thích các phản ứng miễn dịch sớm rất tương đồng thông qua con đường truyền tín hiệu của Interleukin-1 liên quan đến Interleukin-18 (IL-18) [5]. Một chất kích ứng hoặc kháng nguyên bán phần khi xâm nhập sẽ kích thích cơ thể sản xuất ra các phân tử mẫu phân tử liên quan đến tổn thương (DAMP) [5]. Thông qua các thụ thể giống Toll như TLR-2 hoặc TLR-4, các phân tử DAMP này thúc đẩy sự biểu hiện của hàng loạt cytokine tiền viêm nguy hiểm, bao gồm cả IL-18 [5].
Các tác nhân gây mẫn cảm cũng kích hoạt các thể viêm (inflammasome), phản ứng với hóa chất hoặc tia cực tím để kích thích hệ thống miễn dịch tạo ra IL-18 hoạt động [5]. Con đường này thúc đẩy quá trình mẫn cảm của da và làm khởi phát phản ứng quá mẫn loại IV [5]. Trong giai đoạn này, thụ thể IL-18R được kích hoạt thông qua con đường MyD88 để tạo nên phản ứng viêm dữ dội [5]. Bên cạnh đó, các chất gây dị ứng còn tạo ra hiện tượng stress oxy hóa và kích hoạt thụ thể TLR-4 qua trung gian HMGB1, dẫn đến việc tổng hợp mạnh mẽ IL-18 trong các tế bào biểu mô da [5].
Các bằng chứng khoa học về cây tai tượng đỏ
Cây tai tượng đỏ, có tên khoa học là Acalypha wilkesiana, là một loài cây bụi thường được trồng làm hàng rào rất phổ biến tại khu vực Tây Phi [6]. Dịch chiết nước từ các giống lá màu đỏ hoặc nâu của loài cây này đã được cư dân bản địa sử dụng trong nhiều thập kỷ qua để điều trị các vấn đề về da liễu [6].
Để đánh giá tính xác thực của kinh nghiệm dân gian, một nghiên cứu lâm sàng kết hợp phòng thí nghiệm đã được công bố vào năm 1997 nhằm khảo sát hiệu quả của dịch chiết nước Acalypha wilkesiana [6]. Nghiên cứu này đánh giá khả năng ức chế các vi sinh vật tiêu chuẩn trên đĩa thạch và hiệu quả làm sạch tổn thương da ở các bệnh nhân chàm (eczema) trong thời gian theo dõi kéo dài 3 tuần [6]. Kết quả cho thấy dịch chiết nước thể hiện đặc tính kháng khuẩn và kháng nấm rõ rệt trong ống nghiệm, đồng thời hỗ trợ điều trị chàm tương đối hữu ích [6]. Đáng chú ý, không có trường hợp dị ứng hoặc kích ứng nào được ghi nhận ở các bệnh nhân tham gia thử nghiệm lâm sàng này [6].
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là thử nghiệm sơ bộ với dạng dịch chiết nước đã qua tinh chế và pha loãng theo quy trình kiểm soát [6]. Nghiên cứu cũng nêu rõ cần có thêm các phân tích chuyên sâu để xác định chính xác các hoạt chất cụ thể có trong dịch chiết thô [6]. Thử nghiệm này không phản ánh tác động của phần mủ nhựa tươi đậm đặc chưa qua xử lý khi tiếp xúc trực tiếp trên da trần trong điều kiện lao động thực tế.
Nguy cơ viêm da tiếp xúc từ mủ thực vật
Trong tự nhiên, rất nhiều loài thực vật và các chất dẫn xuất từ chúng có thể kích hoạt các phản ứng da nghiêm trọng thông qua nhiều con đường bệnh sinh khác nhau [7]. Dựa trên cơ chế khởi phát, các phản ứng này được phân loại thành viêm da tiếp xúc kích ứng, viêm da tiếp xúc dị ứng, mề đay tiếp xúc và viêm da kích ứng ánh sáng [7], [2]. Bệnh cảnh lâm sàng của viêm da tiếp xúc nói chung có thể trải dài từ những mụn nước khu trú, bóng nước trên nền da đỏ trong giai đoạn cấp tính, cho đến các mảng da dày sừng, lichen hóa kèm vết nứt nẻ sâu trong giai đoạn mạn tính [1], [2].
Một báo cáo lâm sàng vào năm 2005 đã mô tả trường hợp bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc kích ứng sau khi tiếp xúc trực tiếp với mủ nhựa của cây Agave americana [7]. Mặc dù viêm da tiếp xúc do thực vật thường xuất hiện dưới dạng phát ban dát sần kèm mụn nước, trường hợp bệnh nhân tiếp xúc với mủ nhựa cây này lại biểu hiện các tổn thương dạng ban xuất huyết rất khác thường tại khu vực tiếp xúc [7]. Điều này cho thấy chất dịch tiết hay mủ nhựa từ thân cành của nhiều loài cây cảnh có thể mang độc tính tế bào cao, trực tiếp gây vỡ mạch máu nhỏ và phá hủy mô da.
Đặc biệt, tình trạng viêm da tiếp xúc do các dị nguyên và chất kích ứng gây ra gánh nặng bệnh tật đáng kể cho sức khỏe cộng đồng và là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến các yêu cầu bồi thường bệnh nghề nghiệp ở người lao động [2]. Các triệu chứng cấp tính như mụn nước, rỉ dịch và đóng vảy tiết không chỉ gây đau đớn, mất thẩm mỹ mà còn làm suy giảm nghiêm trọng khả năng làm việc [1], [5].
Hàng rào da suy yếu làm tăng nguy cơ kích ứng
Hàng rào biểu bì đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại từ môi trường bên ngoài. Một làn da khỏe mạnh với lớp lipid nguyên vẹn, các tế bào sừng xếp lớp chặt chẽ và hệ vi sinh vật đa dạng sẽ có khả năng dung nạp cao hơn, tức là ít bị mẫn cảm với các chất tiếp xúc [8]. Những chất có thể gây mẫn cảm trên một làn da hoàn toàn khỏe mạnh thường đồng thời phải là những chất kích ứng rất mạnh, chẳng hạn như chất độc trong cây thường xuân độc [8]. Chúng phá vỡ lớp biểu bì trước bằng phản ứng kích ứng, sau đó mới gây mẫn cảm xuyên qua vùng da đang viêm [8].
Ngược lại, khi da bị tổn thương, chức năng hàng rào bảo vệ bị suy giảm nghiêm trọng [8]. Lúc này, các thụ thể nhận diện mẫu của hệ thống miễn dịch bẩm sinh như defensin sẽ được tiết ra để nhận biết vết thương và vi sinh vật, vô tình tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình mẫn cảm dị ứng xảy ra dễ dàng hơn [8]. Khi đó, các tế bào T làm trung gian cho phản ứng viêm da sẽ được định hướng biệt hóa thành tế bào Th1 hoặc Th2 tùy thuộc vào môi trường và thời điểm mẫn cảm [8].
Do đó, đối với những người có sẵn tình trạng da viêm cấp tính hoặc mạn tính, làn da có thể bị mẫn cảm với cả những chất vốn không có tiềm năng gây kích ứng [8]. Việc giảm thiểu tối đa các phản ứng viêm da kích ứng chính là chìa khóa then chốt để ngăn chặn sự hình thành phản ứng mẫn cảm dị ứng lâu dài [8].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Một số nhóm người có cơ địa hoặc cấu trúc da đặc thù cần cẩn trọng tối đa trước nguy cơ tiếp xúc với các loại nhựa cây, bao gồm cả tai tượng đỏ:
Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao đối với các bệnh lý da liễu [4]. Quá trình lão hóa da kéo theo nhiều biến đổi phức tạp về mặt miễn dịch và cấu trúc, làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển viêm da tiếp xúc [4]. Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra trên các vùng da tiếp xúc trực tiếp với chất kích ứng sẽ kích hoạt một dòng thác các cytokine tiền viêm gây tổn thương mô [4]. Ở người già, hai phân nhóm viêm da kích ứng thường gặp nhất là viêm da do khô da (asteatotic) và viêm da vùng đáy chậu [4]. Hơn nữa, những người cao tuổi mắc chứng viêm da ứ trệ, có vết thương mạn tính hoặc suy tĩnh mạch mạn tính có tỷ lệ mẫn cảm dị ứng tăng cao rõ rệt do da liên tục bị tổn thương và tiếp xúc thường xuyên với các hoạt chất bôi ngoài [4].
Người mắc bệnh viêm da cơ địa cũng là đối tượng rất nhạy cảm [8]. Ở trạng thái viêm mạn tính của bệnh viêm da cơ địa, sự mẫn cảm với các protein lạ có thể dẫn đến nguy cơ viêm da tiếp xúc toàn thân nếu tình cờ hấp thu phải dị nguyên [8]. Do đó, những người đang có các tổn thương da mạn tính được khuyến cáo phải hạn chế tối đa việc sử dụng các sản phẩm lạ lên vùng da bị bệnh và thận trọng ngay cả với các sản phẩm được dán nhãn ít gây dị ứng [8].
Người làm vườn hoặc lao động ngoài trời chưa có thói quen bảo hộ: Việc thường xuyên dùng tay trần ngắt tỉa cành cây, để mủ nhựa dính trực tiếp lên biểu bì sẽ khiến hàng rào da liên tục bị tấn công bởi các chất kích ứng [2].
Hướng dẫn xử trí y tế và áp dụng thực tế an toàn
Khi không may để mủ nhựa cây dính vào da hoặc xuất hiện các dấu hiệu kích ứng ban đầu, người bệnh cần thực hiện các bước xử trí khoa học để giảm thiểu tổn thương:
Bước đầu tiên và quan trọng nhất để kiểm soát tình trạng bệnh là phải xác định và loại bỏ ngay lập tức tác nhân gây hại, đồng thời tuyệt đối tránh tiếp xúc lại với chất đó [1], [2]. Nếu nghi ngờ vừa dính mủ cây, cần rửa sạch ngay vùng da dưới vòi nước chảy để hạn chế độc tố ngấm sâu vào lớp tế bào sừng.
Về mặt điều trị y khoa, các tổn thương viêm da tiếp xúc dị ứng cấp tính khu trú thường được điều trị hiệu quả bằng các loại kem bôi chứa steroid có hoạt lực từ trung bình đến mạnh, chẳng hạn như triamcinolone 0,1% hoặc clobetasol 0,05% [1]. Bên cạnh đó, các loại kem chống viêm steroid và thuốc kháng histamin cũng thường được kết hợp để giảm ngứa và giảm phản ứng viêm [2].
Trong trường hợp phản ứng viêm da tiếp xúc lan rộng trên diện tích lớn của cơ thể (vượt quá 20% bề mặt da) hoặc ở mức độ nghiêm trọng, bệnh nhân bắt buộc phải được điều trị bằng liệu pháp steroid toàn thân [1], [2]. Liệu pháp này thường mang lại sự thuyên giảm triệu chứng rõ rệt trong vòng 12 đến 24 giờ [1]. Đối với những trường hợp nặng tương tự như viêm da do cây thường xuân độc, thuốc uống prednisone cần được giảm liều từ từ trong khoảng thời gian từ hai đến ba tuần, bởi vì việc ngừng steroid quá đột ngột có thể khiến phản ứng viêm da bùng phát dữ dội trở lại [1]. Nếu các phương pháp điều trị thông thường thất bại hoặc chưa thể xác định chính xác dị nguyên gây bệnh, xét nghiệm áp da (patch test) cần được tiến hành để tìm ra nguyên nhân [1], [3].
Để phòng ngừa kích ứng khi chăm sóc cây tai tượng đỏ cũng như các loại cây cảnh có mủ nhựa khác, người dân cần tuân thủ các biện pháp bảo vệ cơ bản: luôn đeo găng tay cao su dày và mặc áo dài tay khi cắt tỉa cành cây; không đưa tay quệt lên mắt, mặt trong lúc làm vườn; và vệ sinh sạch sẽ các dụng cụ làm vườn sau khi sử dụng để tránh nhựa cây còn sót lại bám dính vào da trong những lần tiếp xúc tiếp theo.
Lời kết
Cây tai tượng đỏ là loài cây cảnh quen thuộc mang nhiều giá trị thẩm mỹ, nhưng việc tiếp xúc bất cẩn với mủ nhựa thực vật luôn tiềm ẩn rủi ro bùng phát viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng. Việc chủ động trang bị đồ bảo hộ khi cắt tỉa và xử trí rửa sạch tổn thương kịp thời là cách đơn giản nhất để bảo vệ sức khỏe làn da. Khi thấy da xuất hiện các dấu hiệu sưng đỏ, phồng rộp hoặc ngứa ngáy kéo dài, người dân không nên tự ý đắp các loại lá thuốc dân gian mà cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và điều trị đúng cách.
