Cây đa búp đỏ (Ficus elastica) là loài cây cảnh nội thất quen thuộc trong nhiều gia đình và văn phòng làm việc. Nhiều người khi cắt tỉa cành, lau lá vô tình để mủ cây dính vào tay đã gặp phải tình trạng ngứa ngáy, mẩn đỏ hoặc châm chích khó chịu.
Tình trạng này bắt nguồn từ mủ trắng (latex) có trong cây đa búp đỏ. Chất dịch này vừa chứa các hợp chất có khả năng gây độc tế bào, vừa chứa kháng nguyên cao su tự nhiên gây phản ứng chéo, dẫn đến viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng.
Dòng nhựa trắng của cây chứa những thành phần gì?
Mủ trắng của các loài cây thuộc chi Ficus (như đa búp đỏ, si, sung) là chất dịch đặc sánh được tiết ra khi thân hoặc lá bị tổn thương. Dòng nhựa này chứa hỗn hợp phức tạp gồm cao su tự nhiên (natural latex) và các hoạt chất sinh học tự nhiên. Khi tiếp xúc trực tiếp, nhựa cây dễ dàng bám dính vào lớp sừng của da người.
Về mặt y học, nhựa cây có thể tác động tiêu cực lên mô sống qua hai con đường riêng biệt: gây độc tế bào trực tiếp và kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng. Đối với những người có cơ địa nhạy cảm, chỉ một giọt mủ nhỏ dính vào da cũng đủ để khởi phát phản ứng ngứa ngáy tức thì hoặc sưng nề âm ỉ kéo dài sau đó.
Độc tính trực tiếp lên tế bào từ nhựa chi Ficus
Bên cạnh phản ứng dị ứng miễn dịch, bản thân mủ của các loài thuộc chi Ficus có khả năng ức chế và làm tổn thương tế bào sống khi tiếp xúc trực tiếp.
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã đánh giá độc tính tế bào của dịch chiết và mủ cây Ficus carica L. (một loài cùng chi với đa búp đỏ) trên dòng tế bào HeLa [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành nuôi cấy tế bào với mật độ 20.000 tế bào/ml trong đĩa 96 giếng, ủ ở 37 độ C trong 24 giờ rồi cho tiếp xúc với các nồng độ dịch chiết và nhựa mủ khác nhau [1]. Sau 48 giờ nuôi cấy tiếp theo, tỷ lệ sống của tế bào được đo bằng phương pháp thử nghiệm MTT tại bước sóng 540 nm [1]. Kết quả cho thấy mủ và các chiết xuất từ cây thuộc chi Ficus làm giảm khả năng sống của tế bào ở nồng độ rất thấp, chỉ từ 2 microgam/ml theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [1].
Cụ thể, nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) đối với mủ cây là khoảng 17 microgam/ml [1]. Các dịch chiết ethanol, ethyl acetate và dichloromethane từ lá cây cũng ghi nhận giá trị IC50 lần lượt là 10, 19 và 12 microgam/ml [1]. Giới hạn của thử nghiệm này là thực hiện trên dòng tế bào ung thư người (in vitro) trong phòng thí nghiệm chứ chưa tiến hành trực tiếp trên biểu bì da sống của người [1]. Dù vậy, dữ liệu này chứng minh dịch mủ nhóm cây này sở hữu độc tính sinh học thực sự, góp phần lý giải tình trạng viêm da kích ứng khi biểu bì tiếp xúc trực tiếp với nhựa cây đậm đặc.
Phản ứng dị ứng latex: Cơ chế miễn dịch phức tạp
Ngoài phản ứng độc tế bào trực tiếp, nhựa cây gây viêm da chủ yếu thông qua các cơ chế dị ứng với thành phần latex tự nhiên. Nhựa tự nhiên có thể gây ra ba hội chứng lâm sàng chính trên cơ thể người [2]. Thứ nhất là viêm da tiếp xúc giới hạn ở vùng da chạm phải nhựa [2]. Thứ hai là hội chứng mề đay tiếp xúc với biểu hiện sẩn phù tức thì, nổi mụn nước kèm cảm giác nóng rát hoặc ngứa ngáy xuất hiện trong vòng 10 đến 30 phút sau khi chạm [2]. Thứ ba là phản ứng toàn thân như mề đay lan rộng, viêm mũi kết mạc, hen phế quản hoặc sốc phản vệ nguy hiểm [2].
Các chuyên gia phân loại viêm da tiếp xúc do nhựa cao su là phản ứng quá mẫn typ IV qua trung gian tế bào T, trong khi phản ứng toàn thân là hiện tượng qua trung gian kháng thể IgE typ I [2]. Người bệnh có thể gặp viêm da dị ứng chậm dù không hề xuất hiện mề đay tiếp xúc tức thì [3], [4]. Một báo cáo lâm sàng năm 1993 ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị viêm da nặng ở bàn tay và cẳng tay sau 3 tháng tiếp xúc với găng tay cao su tự nhiên; các thử nghiệm lẩy da và xét nghiệm kháng thể IgE với latex đều âm tính, nhưng xét nghiệm áp da (patch test) lại dương tính muộn [4].
Một nghiên cứu năm 1998 trên 117 bệnh nhân viêm da bàn tay cho thấy 6% số người tham gia (tương đương 20% những người có phản ứng thử nghiệm áp da dương tính) xuất hiện phản ứng quá mẫn muộn với latex tự nhiên [3]. Đáng chú ý, phản ứng viêm da chàm này thường xảy ra mà không đi kèm mề đay tức thì [3]. Điều này cho thấy tổn thương viêm da do nhựa cây có thể phát triển âm thầm vài ngày sau khi chạm phải chứ không nhất thiết bùng phát ngay lập tức.
Hiện tượng phản ứng chéo giữa cây trồng trong nhà và mủ cao su
Nhiều người thắc mắc vì sao bản thân chưa từng tiếp xúc với mủ cây cảnh bao giờ nhưng lần đầu chạm vào đã bị ngứa rát dữ dội. Điều này được lý giải bởi hiện tượng dị ứng chéo giữa các loài thực vật và mủ cao su thiên nhiên.
Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã chứng minh hiện tượng phản ứng chéo cả trên cơ thể (in vivo) lẫn trong ống nghiệm (in vitro) giữa dị nguyên cây si (Ficus benjamina) và mủ cao su Hevea brasiliensis trên các bệnh nhân xuất hiện triệu chứng viêm mũi và hen suyễn [5]. Thử nghiệm lẩy da, thử nghiệm kích thích niêm mạc phế quản mũi và xét nghiệm miễn dịch hấp phụ gắn enzym (CAP RAST) cho thấy sự hiện diện của kháng thể IgE đặc hiệu với cả hai dị nguyên [5]. Các tác giả ghi nhận một người có thể bị dị ứng mủ cao su trước rồi dị ứng chéo với cây thuộc chi Ficus, hoặc ngược lại [5].
Hiện tượng dị ứng chéo này cũng được ghi nhận rõ rệt ở trẻ em. Nghiên cứu năm 2004 theo dõi 27 bệnh nhân dưới 15 tuổi (trong đó 21 trẻ dưới 8 tuổi) bị mề đay tiếp xúc với latex tự nhiên cho thấy nồng độ IgE đặc hiệu trung bình với latex là 21,7 kU/l [6]. Quá trình theo dõi kéo dài từ 1 đến 4 năm đã giúp phát hiện sớm tình trạng dị ứng chéo với cây chi Ficus ở 4 bệnh nhi trong nhóm này [6]. Giới hạn của các nghiên cứu này là quy mô số ca bệnh còn nhỏ, tuy nhiên kết quả đã chỉ ra mối liên hệ miễn dịch mật thiết giữa nhựa cây họ dâu tằm/chi đa sung với dị ứng latex thông thường.
Tỷ lệ nhạy cảm và nguy cơ viêm da trong thực tế
Các phản ứng viêm da và mề đay do tiếp xúc với latex tự nhiên không hề hiếm gặp trong cộng đồng. Tỷ lệ dị ứng latex ước tính chiếm khoảng 2% đến 10% ở các nhân viên y tế do đặc thù tiếp xúc thường xuyên với dụng cụ y tế [2].
Một nghiên cứu hồi cứu năm 2003 trên 204 nhân viên y tế có vấn đề về da ghi nhận tỷ lệ viêm da tiếp xúc kích ứng là 35,3%, viêm da tiếp xúc dị ứng là 64,7% và mề đay tiếp xúc với latex chiếm 7,3% [7]. Có 3 người xuất hiện cơn hen và 5 người bị viêm mũi liên quan đến việc mẫn cảm với latex [7]. Tỷ lệ nhạy cảm với latex qua thử nghiệm lẩy da ở các đối tượng có cơ địa dị ứng là 12,9% (giảm so với mức 21,9% năm 1998) [7].
Ngoài ra, thử nghiệm độc tính tế bào năm 1988 đã chỉ ra rằng vật liệu cao su tự nhiên có thể gây độc cho tế bào, và khi kết hợp với các hóa chất khác thì độc tính trên tế bào nuôi cấy gia tăng rõ rệt [8]. Ngược lại, khi chuyển sang dùng chất liệu vinyl thay cho latex tự nhiên, độc tính tế bào đã giảm đi hơn 50% [8]. Những dữ liệu này khẳng định việc tiếp xúc trực tiếp với latex từ tự nhiên luôn tiềm ẩn nguy cơ viêm da kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng cao hơn so với các vật liệu nhân tạo trơ khác.
Hiểu lầm thường gặp khi tiếp xúc với nhựa cây cảnh
Nhiều người cho rằng cây trồng trong nhà là thảo mộc tự nhiên nên nhựa cây hoàn toàn lành tính, chỉ các hóa chất tổng hợp mới gây hại cho da. Trên thực tế, nhựa mủ tự nhiên của các cây chi Ficus chứa nhiều enzyme, protein lạ và hoạt chất thực vật có độc tính tế bào [1].
Một hiểu lầm khác là nếu chạm vào nhựa cây mà không thấy ngứa ngay thì có nghĩa là cơ thể miễn nhiễm. Các nghiên cứu miễn dịch đã chứng minh viêm da tiếp xúc do latex có thể là phản ứng quá mẫn loại IV diễn ra chậm, chỉ biểu hiện chàm, bong tróc, đỏ rát sau nhiều giờ hoặc nhiều ngày [3], [4]. Bên cạnh đó, việc không có tiền sử dị ứng mủ cao su trước đây không đảm bảo một người sẽ không bị kích ứng khi nhựa cây dính trực tiếp vào các vùng da mỏng hoặc niêm mạc. Cần lưu ý chưa có nghiên cứu riêng biệt trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú về mức độ hấp thu độc tính qua da từ mủ đa búp đỏ; các bằng chứng hiện có chỉ tập trung trên mô hình tế bào và nhóm người có phản ứng dị ứng thông thường [8], [1].
Ai nên thận trọng với nhựa cây đa búp đỏ?
Nhóm người có cơ địa dị ứng (atopy) cần đặc biệt cẩn trọng khi tiếp xúc với cây đa búp đỏ. Nghiên cứu trên nhóm trẻ dưới 15 tuổi cho thấy 100% trẻ bị mề đay tiếp xúc với cao su tự nhiên đều có cơ địa dị ứng, và 33% trong số đó có dị ứng chéo với thực phẩm [6]. Ở nhóm này, việc tiếp xúc với mủ cây cảnh có thể kích hoạt các đợt phát ban, viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn [6], [5].
Những người làm việc trong môi trường y tế hoặc sản xuất găng tay cao su vốn đã bị mẫn cảm với latex tự nhiên cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [7], [2]. Khi chăm sóc cây cảnh, nếu để nhựa mủ dính vào da, hiện tượng phản ứng chéo có thể khiến vùng da tổn thương bùng phát dữ dội [5]. Những người có bệnh lý chàm bàn tay mạn tính, da đang bị trầy xước cũng dễ bị nhựa cây thâm nhập và gây viêm da kích ứng nặng hơn [3], [7].
Hướng dẫn chăm sóc cây và xử lý an toàn tại nhà
Để phòng ngừa viêm da và dị ứng khi chăm sóc đa búp đỏ, việc bảo hộ cá nhân đóng vai trò quyết định. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh việc sử dụng găng tay vinyl giúp giảm hơn 50% độc tính tế bào so với việc dùng găng tay cao su tự nhiên [8]. Do đó, khi lau lá, tỉa cành hoặc chiết cành đa búp đỏ, người chăm sóc nên ưu tiên đeo găng tay nhựa vinyl hoặc găng tay cao su nhân tạo chuyên dụng để ngăn mủ cây thẩm thấu qua da.
Khi cắt tỉa cành, cần thực hiện nhẹ nhàng để tránh mủ cây bắn vào mắt hoặc dính lên mặt. Dùng khăn giấy hoặc giẻ ẩm thấm sạch dòng mủ chảy ra tại vết cắt trên thân cây trước khi tiếp tục thao tác. Tránh để trẻ nhỏ hoặc thú cưng cắn, bẻ lá cây vì lớp niêm mạc miệng rất nhạy cảm với độc tính và kháng nguyên trong mủ [6], [1].
Nếu không may bị nhựa cây dính vào da, cần nhanh chóng rửa sạch vùng da đó dưới vòi nước chảy cùng xà phòng nhẹ để loại bỏ bớt dịch mủ. Tuyệt đối không dùng tay đang dính mủ quệt lên mắt hoặc các vùng niêm mạc. Trường hợp da xuất hiện mẩn đỏ lan rộng, nổi mụn nước ngứa rát dữ dội hoặc xuất hiện các triệu chứng hô hấp như khó thở, hắt hơi liên tục, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu hoặc dị ứng để được thăm khám và xử trí đúng cách [7], [2].
Tóm lại, mủ cây đa búp đỏ có thể gây viêm da kích ứng và dị ứng do chứa hoạt chất gây độc tế bào cùng các protein mủ cao su tự nhiên dễ gây phản ứng chéo. Người trồng hoàn toàn có thể yên tâm tận hưởng vẻ đẹp của cây bằng cách chủ động đeo găng tay bảo hộ không chứa cao su tự nhiên khi cắt tỉa và xử lý vết dính nhựa kịp thời.
