Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà hoa cúc mỗi tối để thư giãn tinh thần và mong muốn kiểm soát chỉ số huyết áp của mình tốt hơn. Thức uống thảo mộc này từ lâu đã được dân gian truyền tai nhau như một phương thuốc tự nhiên giúp thanh nhiệt, làm dịu thần kinh và ổn định tim mạch. Tuy nhiên, liệu trà hoa cúc có thực sự hạ được huyết áp như lời đồn và các nghiên cứu khoa học hiện đại nói gì về tác dụng này?
Câu trả lời thẳng thắn là: Hiện tại chưa có đủ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định trà hoa cúc có thể dùng như một biện pháp hạ huyết áp. Phần lớn các dữ liệu khoa học ghi nhận tiềm năng hạ áp của hoa cúc mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào thực nghiệm. Người bệnh tuyệt đối không được dùng trà hoa cúc để thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp do bác sĩ chỉ định.
Cơ chế tác động của flavonoid trong hoa cúc
Tác dụng sinh học của hoa cúc phần lớn đến từ nhóm hợp chất flavonoid phong phú [1]. Trong y học cổ truyền, hoa cúc (đặc biệt là chiết xuất từ loài Chrysanthemum indicum L.) được biết đến với đặc tính chống viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa và hỗ trợ tim mạch [1]. Các hợp chất flavonoid, polysaccharide và saponin trong thảo mộc này còn có thể đóng vai trò như prebiotic, thúc đẩy sự phát triển của một số chủng vi sinh vật đường ruột có lợi [1].
Ở cấp độ tế bào và mạch máu, các hoạt chất trong hoa cúc tham gia điều hòa nhiều quá trình sinh học phức tạp [2]. Nghiên cứu dược lý mạng lưới và chuyển hóa học cho thấy các thành phần của hoa cúc tác động lên phản ứng viêm, quá trình tạo axit béo, các con đường tín hiệu nội bào như PI3K-Akt và NF-kappaB, cũng như hệ renin-angiotensin liên quan mật thiết đến huyết áp [2]. Những hoạt động này giúp giảm bớt tình trạng viêm nội mô, ức chế tổn thương mạch máu và hỗ trợ điều hòa lipid máu [1, 2].
Nghiên cứu trên động vật: Kết quả ban đầu về buddleoside
Một trong những hoạt chất flavonoid nổi bật được tìm thấy nhiều trong hoa cúc (Chrysanthemum indicum L.) là buddleoside (còn gọi là linarin), một chất chống oxy hóa và kháng viêm mạnh mẽ [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chiết xuất hoa cúc giàu buddleoside (BUDE) trên động vật để làm rõ khả năng can thiệp vào bệnh lý tim mạch [1].
Trong một nghiên cứu năm 2021, các nhà khoa học đã gây mô hình tăng huyết áp chuyển hóa trên chuột Sprague Dawley bằng chế độ ăn giàu chất béo và carbohydrate mô phỏng thói quen ăn uống kém lành mạnh ở người [1]. Khi cho chuột dùng chiết xuất BUDE thu được từ phương pháp chiết xuất lỏng - rắn, các chỉ số huyết áp và lipid huyết thanh đã được cải thiện đáng kể [1]. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu cũng quan sát thấy sự thay đổi tích cực ở mô bệnh học gan, ruột, siêu cấu trúc mạch máu và hệ vi sinh đường ruột [1]. Kết quả chỉ ra rằng BUDE có khả năng hạ huyết áp trên chuột mắc hội chứng chuyển hóa và cơ chế tác động có liên quan đến việc bảo vệ chức năng nội mô mạch máu thông qua ức chế con đường tín hiệu LPS/TLR4 có nguồn gốc từ ruột [1]. Trước đó, chiết xuất giàu buddleoside này cũng từng được ghi nhận giúp hạ huyết áp trên chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) và ngăn chặn tổn thương tế bào nội mô mạch máu trong ống nghiệm [1].
Bằng chứng về hoạt chất linarin và hệ renin-angiotensin
Một nghiên cứu công bố năm 2014 tập trung vào quy trình tinh chế linarin (LIN) từ hoa cúc (Dendranthema indicum) và đánh giá tiềm năng hạ huyết áp của hợp chất này [3]. Nhóm nghiên cứu đã phát triển quy trình chiết xuất rắn - lỏng giúp thu hồi hàm lượng linarin đạt 55,68 ± 2,08% với tỷ lệ thu hồi đạt 66,65 ± 1,73% [3].
Khi thử nghiệm trên chuột bằng hệ thống đo huyết áp đuôi không xâm lấn, việc dùng chiết xuất linarin kéo dài đã làm giảm huyết áp một cách rõ rệt [3]. Cơ chế hạ áp này được xác định có mối liên hệ trực tiếp với việc ức chế hệ thống renin-angiotensin (RAS) tại thận [3]. Đáng chú ý, các chỉ số chức năng gan và thận của chuột trong nghiên cứu không ghi nhận sự biến đổi tiêu cực hay dấu hiệu độc tính nào [3].
Tác động bảo vệ tim mạch và tái cấu trúc thất
Tăng huyết áp kéo dài thường dẫn đến biến chứng nguy hiểm là phì đại cơ tim và tái cấu trúc thất tim [2, 7]. Năm 2010, một nghiên cứu trên động vật đã kiểm tra tác động của hoa cúc (Chrysanthemum indicum) đối với tình trạng tái cấu trúc tâm thất thực nghiệm [4]. Nghiên cứu được thực hiện trên chuột nhắt được tiêm isoprenaline (ISO liều 2 mg/kg/ngày trong 7 ngày) và chuột cống được tiêm L-thyroxine (liều 0,25 mg/kg/ngày trong 9 ngày) để gây phì đại cơ tim [4].
Kết quả sau 7 đến 9 ngày điều trị cho thấy chiết xuất hoa cúc làm giảm đáng kể chỉ số khối lượng tâm thất trái và chỉ số khối lượng tim ở cả hai mô hình động vật [4]. Chiết xuất này cũng làm giảm nồng độ Angiotensin II (Ang II) trong mô tâm thất của chuột nhắt và chuột cống, đồng thời hạ thấp nồng độ aldosterone (ALD) và yếu tố hoại tử u (TNF-alpha) trong huyết thanh chuột cống [4]. Hàm lượng hydroxyproline trong mô tâm thất cũng giảm xuống [4]. Các tác giả kết luận hoa cúc có thể làm giảm bớt sự tái cấu trúc tâm thất, với cơ chế liên quan đến việc hạn chế hoạt động của hệ thần kinh giao cảm và giảm các yếu tố gây co mạch, gây xơ hóa như Ang II, ALD và TNF-alpha [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu so sánh năm 2022 giữa cúc hoa trắng (Chrysanthemum morifolium) và cúc hoa vàng hoang dã (Chrysanthemum indicum) cho thấy cả hai loài thảo mộc này đều có tác dụng hạ huyết áp, bảo vệ cơ quan và chống rối loạn lipid máu trên mô hình thực nghiệm hội chứng tăng huyết áp can hỏa vượng [2].
Khoảng trống lớn giữa ống nghiệm và cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng từ chiết xuất hoa cúc cho thấy nhiều tín hiệu khả quan về khả năng hạ áp, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước các thông tin quảng cáo thổi phồng. Toàn bộ các phát hiện nêu trên đều đến từ thử nghiệm trên chuột cống, chuột nhắt hoặc tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3, 7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn nào được công bố để xác nhận hiệu quả tương tự trên cơ thể người bị tăng huyết áp.
Sinh khả dụng, khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của con người và hàm lượng hoạt chất thực tế trong một tách trà hoa cúc hãm tại nhà hoàn toàn khác biệt so với các phân đoạn chiết xuất cô đặc được tinh chế trong phòng thí nghiệm [1, 3]. Việc uống trà hoa cúc như một thức uống hàng ngày không thể cung cấp lượng hoạt chất chuẩn hóa tương đương liều lượng dùng trong nghiên cứu dược lý. Do đó, việc xem trà hoa cúc như một "vị thuốc chữa tăng huyết áp" là ngộ nhận hoàn toàn sai lầm và thiếu căn cứ khoa học.
Những ai cần thận trọng khi dùng trà hoa cúc?
Người đang mắc bệnh tăng huyết áp và đang sử dụng thuốc điều trị theo toa tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hay giảm liều để chuyển sang uống trà hoa cúc. Việc huyết áp không được kiểm soát chặt chẽ bằng thuốc có thể dẫn đến nhiều biến cố tim mạch nguy hiểm như tai biến mạch máu não hay suy tim.
Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần cẩn thận vì có thể gặp phản ứng mẫn cảm, nổi mề đay hoặc khó thở. Người có cơ địa huyết áp thấp cũng nên thận trọng, tránh uống quá đặc hoặc uống liên tục nhiều ngày vì có thể gây mệt mỏi, váng đầu. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng các loại chiết xuất thảo mộc cô đặc.
Hướng dẫn sử dụng trà hoa cúc đúng cách
Nếu bạn yêu thích hương vị của trà hoa cúc, thức uống này vẫn là một lựa chọn lành mạnh để thay thế các loại nước ngọt công nghiệp hay đồ uống có cồn. Bạn có thể sử dụng trà hoa cúc khô với lượng vừa phải, hãm cùng nước nóng trong 5-10 phút để thưởng thức vào buổi chiều hoặc buổi tối nhằm tạo cảm giác thư giãn tinh thần [5].
Để bảo vệ sức khỏe tim mạch, không nên thêm quá nhiều đường tinh luyện hay mật ong vào trà, vì lượng đường thừa có thể gây rối loạn chuyển hóa và ảnh hưởng xấu đến huyết áp. Hãy duy trì chế độ ăn giảm muối, tăng cường rau xanh, tập thể dục đều đặn và tuân thủ đơn thuốc điều trị của bác sĩ. Mọi can thiệp bằng thảo dược hỗ trợ chỉ nên đóng vai trò phụ và cần thông báo cho bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.
Tóm lại, trà hoa cúc là thức uống thảo mộc tốt cho tinh thần, chứa nhiều flavonoid tiềm năng nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh hiệu quả hạ huyết áp ở người. Hãy thưởng thức trà hoa cúc như một nét đẹp văn hóa và thư giãn hàng ngày, đồng thời tiếp tục duy trì phác đồ điều trị y khoa chính thống để bảo vệ huyết áp một cách an toàn.
