Trà lá đỗ trọng hạ huyết áp: Thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về trà đỗ trọng

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc thiên nhiên để ổn định huyết áp, đặc biệt là khi bước vào giai đoạn tiền tăng huyết áp. Trong số các thảo dược truyền thống, đỗ trọng là cái tên rất quen thuộc, với tập quán dùng trà từ lá và vỏ cây vốn là một phần trong chế độ ăn uống của người Nhật Bản ^[1]. Không ít người thắc mắc liệu việc uống trà lá đỗ trọng hàng ngày có thực sự giúp hạ huyết áp rõ rệt như lời đồn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là: Các chiết xuất từ đỗ trọng bước đầu cho thấy tiềm năng hỗ trợ hạ huyết áp trong một số nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng, nhưng bằng chứng thử nghiệm ngẫu nhiên trên người hiện còn rất hạn chế ^[1]. Người dùng không thể xem trà đỗ trọng là giải pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị hay các can thiệp y tế chuẩn mực.

Trước đây, vỏ cây đỗ trọng là bộ phận chính được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền ^[2]. Tuy nhiên, do nguồn dược liệu vỏ cây ngày càng khan hiếm, người ta đã bắt đầu nghiên cứu và sử dụng lá đỗ trọng để thay thế ^[2]. Y học hiện đại ghi nhận lá đỗ trọng có nhiều tác dụng dược lý như hạ huyết áp, điều hòa mỡ máu, bảo vệ tim mạch, chống viêm và nâng cao chức năng miễn dịch ^[2].

Cơ chế tác động hỗ trợ hạ huyết áp được giải thích thế nào?

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để làm rõ con đường mà hoạt chất trong đỗ trọng tác động lên hệ mạch máu. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy nhóm hợp chất lignan trong đỗ trọng đóng vai trò quan trọng trong việc làm giảm huyết áp ^[3].

Khi thử nghiệm trên động vật và mạch máu cô lập, chiết xuất lignan làm tăng nồng độ oxit nitric (NO) trong huyết tương, đồng thời làm giảm hoạt độ renin và nồng độ angiotensin II trong máu ^[3]. Oxit nitric là một chất có khả năng làm giãn thành mạch, trong khi renin và angiotensin II là các yếu tố gây co mạch và giữ muối nước. Chiết xuất lignan cũng được chứng minh có khả năng làm giãn động mạch mạc treo một cách nhanh chóng theo liều lượng ^[3].

Ngoài ra, thử nghiệm trên tế bào mỡ người cho thấy chiết xuất đỗ trọng thể hiện hoạt tính chẹn thụ thể beta-adrenergic, giúp ức chế quá trình ly giải mỡ do isoproterenol kích thích ^[1]. Việc tăng oxit nitric và ức chế beta-adrenergic được xem là những cơ chế then chốt giúp thảo dược này hỗ trợ hạ áp ^[1].

Thử nghiệm lâm sàng trên người nói lên điều gì?

Mặc dù có nhiều giả thuyết sinh học tích cực, dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người vẫn còn khá khiêm tốn về số lượng và quy mô đối tượng nghiên cứu.

Năm 2011, một nghiên cứu lâm sàng có đối chứng gồm nhiều phần đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất vỏ đỗ trọng chuẩn hóa chứa 8% pinoresinol di-beta-D-glucoside đối với huyết áp con người ^[1]:

• Trong nhánh thử nghiệm thứ nhất, 24 người trưởng thành khỏe mạnh có huyết áp trong khoảng 120-160/80-100 mmHg được phân ngẫu nhiên dùng chiết xuất đỗ trọng 500 mg x 3 lần/ngày trong 8 tuần ^[1]. Kết quả theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ (24-h ABPM) cho thấy không có độc tính, nhưng cũng không ghi nhận sự khác biệt về huyết áp giữa các nhóm ^[1].
• Ở nhánh thử nghiệm thứ ba trên 30 người trưởng thành có huyết áp 120-160/80-100 mmHg, việc nâng liều chiết xuất đỗ trọng lên 1 g x 3 lần/ngày trong 2 tuần đã cho kết quả khả quan hơn ^[1]. Chiết xuất được dung nạp tốt và giúp giảm huyết áp trung bình 7,5/3,9 mmHg (P < 0,008) theo đo đạc 24-h ABPM ^[1]. Nhóm tác giả kết luận chiết xuất đỗ trọng có thể là một can thiệp dinh dưỡng phù hợp cho người tiền tăng huyết áp ^[1].

Gần đây hơn, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đa trung tâm công bố năm 2025 đã kiểm tra tác động hỗ trợ của viên nang toàn đỗ trọng (chứa thành phần đỗ trọng) trên 136 bệnh nhân tăng huyết áp vô căn có rối loạn nhịp sinh học huyết áp ^[4]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm duy trì thuốc hạ áp Tây y, trong đó nhóm can thiệp dùng thêm viên nang đỗ trọng với liều 1,48 g x 2 lần/ngày trong suốt 12 tuần ^[4].

Kết quả chung trên toàn bộ tập dữ liệu phân tích sau 12 tuần không thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về độ lệch chuẩn (SD) và hệ số biến thiên (CV) của huyết áp ^[4]. Tuy nhiên, trong phân nhóm những người bệnh không dùng thuốc chẹn kênh canxi, nhóm có bổ sung đỗ trọng đã cải thiện độ lệch chuẩn huyết áp tâm trương 24 giờ tốt hơn rõ rệt so với nhóm chứng (P < 0,05) ^[4].

Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và mô hình thực nghiệm

Bên cạnh dữ liệu trên người, các nghiên cứu tiền lâm sàng cung cấp thêm góc nhìn về tính an toàn và khả năng điều hòa áp lực máu.

Trong thử nghiệm năm 2005 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR), chiết xuất đỗ trọng không gây độc tính cấp ở các liều 200, 600 hay 1200 mg/kg mỗi ngày suốt 28 ngày ^[5]. Khi điều trị liên tục 22 ngày, chiết xuất bắt đầu làm giảm huyết áp tâm thu từ ngày thứ 8 ở liều trung bình và liều cao trên chuột đực, với mức giảm khoảng 10 mmHg mỗi giờ ^[5]. Liều 600 mg/kg được xác định là liều hiệu quả tối thiểu trên mô hình động vật này ^[5].

Một nghiên cứu khác năm 2010 trên chuột uống fructose (mô hình kháng insulin và tiền đái tháo đường) cho thấy chiết xuất lá đỗ trọng liều 500 và 1000 mg/kg dùng hàng ngày trong 4 tuần đã làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu ^[6]. Chiết xuất lá đỗ trọng cũng cải thiện tình trạng phân bố thần kinh quanh mạch máu mạc treo và giảm nồng độ insulin máu trên chuột ^[6].

Lá đỗ trọng cũng được ghi nhận các hoạt tính sinh học khác như ức chế enzyme phân giải carbohydrate và giảm hấp thu glucose trên tế bào ruột Caco-2 ^[7], cũng như được thử nghiệm trong các nghiên cứu hỗ trợ xạ trị khối u não ^[8]. Tuy nhiên, các tác dụng này chủ yếu diễn ra trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật, chưa thể suy diễn trực tiếp thành công dụng chữa bệnh trên người [6, 7].

Điểm mạnh và những hạn chế lớn của các bằng chứng hiện có

Điểm mạnh của các bằng chứng là đỗ trọng thể hiện độ an toàn khá tốt và cơ chế tác động lên mạch máu rõ ràng thông qua oxit nitric, hệ renin-angiotensin và hoạt tính chẹn beta-adrenergic [1, 3]. Các thử nghiệm lâm sàng có sử dụng kỹ thuật đo huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM), một tiêu chuẩn theo dõi huyết áp rất khách quan [1, 5].

Dẫu vậy, giới hạn nghiên cứu còn rất lớn. Số lượng người tham gia trong các thử nghiệm can thiệp trực tiếp chỉ có khoảng 24 đến 30 người, thời gian theo dõi ngắn chỉ kéo dài 2 đến 8 tuần ^[1].

Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng hạ áp chủ yếu sử dụng chiết xuất vỏ đỗ trọng chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất hoặc chế phẩm phối hợp dạng viên nang chứ không phải là nước sắc trà lá đỗ trọng thông thường được pha tại nhà [1, 5]. Do đó, lượng hoạt chất thực tế trong một ấm trà lá đỗ trọng tự nấu có thể khác biệt rất nhiều so với liều dùng trong phòng nghiên cứu.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà lá đỗ trọng

Nhiều người lầm tưởng rằng uống trà lá đỗ trọng càng đậm đặc thì huyết áp hạ càng nhanh. Thực tế, trong thử nghiệm lâm sàng, liều 500 mg chiết xuất vỏ đỗ trọng x 3 lần/ngày hoàn toàn không tạo ra sự khác biệt về huyết áp sau 8 tuần, chỉ khi tăng lên liều 1 g x 3 lần/ngày thì mới thấy tác dụng hạ áp sau 2 tuần ^[1]. Điều này cho thấy đáp ứng phụ thuộc vào liều chuẩn hóa và cơ địa từng người.

Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là tự ý ngưng thuốc hạ huyết áp do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống trà đỗ trọng. Nghiên cứu lâm sàng năm 2025 chỉ tiến hành đỗ trọng như một liệu pháp bổ trợ song song cùng thuốc Tây y, chứ không thay thế thuốc hạ áp ^[4]. Bỏ thuốc điều trị có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát đe dọa tính mạng.

Một hiểu lầm khác là đồng nhất kết quả thử nghiệm trên động vật sang người. Những ghi nhận chuột giảm huyết áp 10 mmHg mỗi giờ ^[5] hay cải thiện dây thần kinh quanh mạch ^[6] chỉ là dữ liệu bước đầu ở phòng thí nghiệm, không phản ánh diễn tiến tức thì trên cơ thể người bệnh.

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Dù được xem là thảo dược tương đối an toàn trong chế độ ăn ^[1], một số nhóm người cần cẩn trọng tối đa:

• Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp: Chiết xuất đỗ trọng có thể làm tăng tác dụng hạ áp hoặc tương tác với cơ chế giãn mạch, gây tụt huyết áp quá mức [1, 5]. Cần có sự theo dõi của bác sĩ nếu muốn kết hợp.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Mặc dù y học cổ truyền từng ghi nhận sử dụng lá đỗ trọng trong một số bệnh lý sản phụ khoa ^[2], nhưng hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng hiện đại xác nhận tính an toàn và liều lượng cho phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú. Không nên tùy tiện dùng liều cao.
• Người có huyết áp thấp hoặc nhịp tim chậm: Do chiết xuất đỗ trọng có hoạt tính chẹn thụ thể beta-adrenergic ^[1], những người có tiền sử nhịp tim chậm hoặc huyết áp thấp tự nhiên cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thường xuyên.

Gợi ý cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Đối với những người muốn dùng trà lá đỗ trọng như một thức uống hỗ trợ sức khỏe hàng ngày, nên duy trì thói quen với lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc để uống thay hoàn toàn nước lọc. Không nên xem thảo dược này là thuốc điều trị đặc hiệu [1, 2].

Khi sử dụng, người dùng cần tiếp tục đo huyết áp định kỳ để theo dõi phản ứng của cơ thể. Để kiểm soát huyết áp ổn định, bên cạnh việc sử dụng thảo dược hợp lý, việc duy trì chế độ ăn giảm muối, hạn chế rượu bia, tăng cường vận động thể chất và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa vẫn là nền tảng quan trọng nhất. Hãy luôn trao đổi với bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại chiết xuất thảo mộc nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe lâu dài.