Trà lá trầm hương hạ đường huyết: Thổi phồng hay có cơ sở?

Nhiều người truyền tai nhau thói quen uống trà làm từ lá cây trầm hương (chi Aquilaria) nhằm kiểm soát đường huyết sau ăn. Những lời quảng cáo trên mạng xã hội thậm chí còn ví loại trà này như thần dược có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường.

Thực tế, chiết xuất từ lá trầm hương có cơ sở sinh học nhất định trong việc hỗ trợ làm chậm chuyển hóa đường nhờ ức chế men tiêu hóa [2, 8]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay hoàn toàn mới dừng lại ở quy mô tế bào trong phòng thí nghiệm và trên động vật thí nghiệm [1, 2, 8]. Việc coi trà lá trầm hương là phương pháp chữa bệnh hay thuốc hạ đường huyết là sự thổi phồng, thiếu căn cứ lâm sàng trên người ^[1].

Men alpha-glucosidase và cơ chế được nhắc tới

Khi chúng ta ăn tinh bột hoặc các loại đường phức, hệ tiêu hóa cần phân cắt chúng thành đường đơn (glucose) để hấp thu vào máu. Quá trình phân giải này phụ thuộc lớn vào men alpha-glucosidase tại niêm mạc ruột non. Nếu men này bị ức chế, tốc độ hấp thu đường vào máu sẽ chậm lại, giúp mức đường huyết sau ăn không tăng đột biến.

Chiết xuất lá trầm hương chứa các hợp chất phenolic tự nhiên có khả năng gắn kết và làm giảm hoạt tính của enzyme tiêu hóa này [3, 8]. Thay vì kích thích tế bào tụy tiết thêm hormone hay can thiệp trực tiếp vào việc sản xuất đường tại mô cơ, một số thử nghiệm chỉ ra chiết xuất lá trầm hoạt động chủ yếu qua việc ức chế men alpha-glucosidase ^[2].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận được những gì?

Các nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích hoạt tính của chiết xuất lá trầm hương qua nhiều mô hình khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột mắc đái tháo đường týp 2 (gây bởi streptozotocin và nicotinamide) đã kiểm tra tác dụng của chiết xuất nước từ lá Aquilaria crassna ^[2]. Kết quả trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất này ức chế men alpha-glucosidase phụ thuộc vào nồng độ, với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 36,3 mcg/mL và hằng số ức chế (Ki) là 39,8 mcg/mL theo cơ chế ức chế không cạnh tranh ^[2]. Thử nghiệm chống oxy hóa DPPH cũng ghi nhận giá trị IC50 đạt 34,6 mcg/mL ^[2].

Trên mô hình động vật, chuột được cho uống liều 1.000 mg/kg chiết xuất nước trước khi nạp 2 g/kg glucose đã giảm đường huyết đáng kể tại thời điểm 30 phút và 60 phút so với nhóm đối chứng không điều trị ^[2]. Sau 4 tuần liên tục cho chuột uống dịch chiết ở mức liều 500 mg/kg và 1.000 mg/kg mỗi ngày, mức đường huyết của chuột giảm lần lượt khoảng 66% và 86% so với nhóm chuột đối chứng ^[2]. Tuy nhiên, xét nghiệm ELISA cho thấy mức độ biểu hiện của protein vận chuyển glucose GLUT4 ở cơ xương chuột không có sự thay đổi đáng kể ^[2].

Năm 2024, một nghiên cứu khác tập trung vào chiết xuất cồn 70% từ trà lá Aquilaria sinensis trong ống nghiệm ^[1]. Chiết xuất này cho thấy hoạt tính kháng alpha-glucosidase mạnh với giá trị IC50 là 6,93 ± 1,91 mcg/mL và thúc đẩy khả năng tiêu thụ glucose trên dòng tế bào tiền mỡ 3T3-L1 ^[1]. Các tác giả đã sàng lọc và xác định được 5 chất ức chế tiềm năng gồm cynaroside-3,5-diglucose, malvidin 3-glucose, epicatechin, epigallocatechin gallate và dihydromyricetin, đồng thời ghi nhận các chất này đều thể hiện khả năng ức chế men và tăng tiêu thụ glucose trong ống nghiệm ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2022 cũng tiến hành phân tích các loài Aquilaria khác nhau, cho thấy lá của chúng chứa nhiều hợp chất phenolic như iriflophenone glycosides, mangiferin và genkwanin ^[3]. Dù hàm lượng iriflophenone glycosides ở loài A. rugosa cao hơn A. sinensis và A. crassna, hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase giữa chiết xuất lá của cả ba loài là không có sự khác biệt rõ rệt ^[3]. Cùng năm 2022, một thử nghiệm khác sử dụng tế bào gan người HepG2 để đánh giá độc tính tế bào, tỷ lệ sử dụng glucose và tác động ức chế sản sinh glucose ở gan qua biểu hiện gene khi dùng các phân đoạn chiết xuất từ lá A. crassna ^[4].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mang lại triển vọng, khoảng cách giữa kết quả trên chuột hay đĩa nuôi cấy tế bào với cơ thể con người là rất lớn [1, 2, 8]. Liều lượng thử nghiệm trên chuột (500-1.000 mg/kg thể trọng dạng chiết xuất cô đặc) rất cao, không tương đồng với việc hãm vài gam lá khô lấy nước uống thường ngày ^[2].

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những phát hiện này mới chỉ khẳng định hiệu quả ngăn ngừa tăng đường huyết trong các mô hình in vitro và động vật, mở ra tiềm năng cần được tiếp tục đánh giá trong các thử nghiệm lâm sàng trên người ^[1]. Đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác thực độ an toàn và hiệu quả hạ đường huyết của trà lá trầm trên bệnh nhân đái tháo đường ^[1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc hạ đường huyết

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều vô hại và có thể thay thế thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn. Việc tự ý bỏ thuốc kiểm soát đường huyết để chuyển sang uống trà lá trầm có thể dẫn tới biến chứng tăng đường huyết cấp tính và suy giảm chức năng các cơ quan.

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống trà càng đặc, càng nhiều thì hiệu quả hạ đường huyết càng nhanh. Chiết xuất thực vật khi dùng quá liều hoặc dùng không kiểm soát có thể gây áp lực chuyển hóa lên gan và thận, hoặc dẫn tới sụt cân không mong muốn như từng được ghi nhận ở mức liều rất cao trong thử nghiệm độc tính trên động vật ^[5].

Ai nên thận trọng khi tiếp cận loại trà này?

Người mắc bệnh đái tháo đường týp 1 hoặc týp 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết, tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Không được tự ý phối hợp trà thảo mộc này với phác đồ điều trị khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa vì nguy cơ gây dao động đường huyết khó kiểm soát.

Phụ nữ đang mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng loại trà này. Các nghiên cứu hiện tại chỉ thực hiện trên chuột và mô hình tế bào, hoàn toàn chưa có dữ liệu đánh giá độ an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm [1, 2, 8].

Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc thể trạng suy nhược cũng cần tránh dùng các loại trà thảo mộc trôi nổi chưa rõ nguồn gốc hoặc chưa được cấp phép y tế.

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?

Nếu muốn sử dụng trà lá trầm hương như một thức uống thường nhật, người tiêu dùng chỉ nên xem đây là thức uống giải khát bổ sung trong chế độ ăn uống cân bằng, không dùng thay thế nước lọc hàng ngày hay thuốc chữa bệnh.

Chỉ nên sử dụng lá trà có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, không chứa nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu. Liều lượng chỉ nên ở mức vừa phải, pha loãng theo thói quen uống trà thông thường và ngưng sử dụng ngay nếu xuất hiện triệu chứng bất thường về tiêu hóa.

Trước khi bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc nào vào thói quen hàng ngày, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe cá nhân.

Cơ chế ức chế men alpha-glucosidase của lá trầm hương là có cơ sở khoa học nhưng chỉ mới dừng lại ở giai đoạn tiền lâm sàng [2, 8]. Người dân cần giữ cái nhìn thận trọng, tránh bị dẫn dắt bởi những quảng cáo phóng đại làm ảnh hưởng đến quá trình điều trị y khoa chuẩn mực.