Nhiều người gặp phải tình trạng ho khan dai dẳng suốt nhiều tuần dù không hề mắc bệnh cảm cúm, viêm phế quản hay viêm phổi thông thường. Việc uống các loại si-rô giảm ho hay kháng sinh đôi khi không mang lại hiệu quả, khiến người bệnh lo lắng và mệt mỏi kéo dài.

Ít ai ngờ rằng, nguồn gốc của những cơn ho phiền toái này lại có thể xuất phát từ chính hệ thống tiêu hóa, cụ thể là do bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [1], [2]. Khi dịch vị tiêu hóa đi ngược lên trên, cơ thể sẽ khởi phát các phản xạ phòng vệ phức tạp tạo ra cơn ho [1], [3].

Dấu hiệu nhận biết ho khan do trào ngược dạ dày

Biểu hiện trào ngược dạ dày thực quản thường được biết đến với triệu chứng điển hình như ợ nóng, ợ chua hoặc cảm giác nóng rát sau xương ức [2], [4]. Tuy nhiên, một nhóm bệnh nhân lại xuất hiện các biểu hiện ngoài thực quản mà không có tổn thương trực tiếp rõ ràng tại ống tiêu hóa [4]. Ho mạn tính, khàn tiếng, viêm thanh quản, hen suyễn hoặc mòn men răng là những biểu hiện ngoài thực quản rất thường gặp [3], [4].

Cơn ho khan do trào ngược thường có đặc điểm dai dẳng, kéo dài trên 8 tuần mà không tìm thấy nguyên nhân hô hấp rõ ràng [5]. Ở trẻ lớn trên 8 tuổi và người trưởng thành, ho khan có thể đi kèm cảm giác ợ trớ hoặc đau rát ngực điển hình [2]. Tuy nhiên, nhiều trường hợp chỉ xuất hiện triệu chứng "thầm lặng", nghĩa là bệnh nhân hoàn toàn không có cảm giác nóng rát dạ dày nhưng thực tế dịch vị vẫn trào ngược gây ho [1], [4]. Trẻ nhỏ cũng có thể biểu hiện các dấu hiệu không đặc hiệu như biếng ăn, nôn trớ hoặc đau bụng [2]. Ngoài ra, cảm giác vướng ở cổ họng, khàn tiếng từng đợt hoặc thở rít cũng là dấu hiệu gợi ý trào ngược dịch tiêu hóa [6].

Cơ chế kích thích dây thần kinh phế vị gây phản xạ ho

Tại sao vấn đề ở dạ dày lại kích hoạt được cơn ho tại đường hô hấp? Các nhà khoa học đã chỉ ra hai cơ chế bệnh sinh chính dẫn đến các hội chứng ngoài thực quản [1], [3]. Cơ chế thứ nhất là tác động trực tiếp, xảy ra khi dịch dạ dày trào ngược lên tận vùng hầu họng và thanh quản, gây hít vi thể (microaspiration) dịch acid vào sâu trong đường thở [1], [3].

Cơ chế thứ hai là con đường gián tiếp qua trung gian thần kinh, đặc biệt là kích thích dây thần kinh phế vị (dây thần kinh số X) [2], [3]. Về mặt phôi thai học, thực quản và cây phế quản có chung nguồn gốc phân bố thần kinh thông qua dây thần kinh phế vị [3]. Khi dịch acid trào ngược tiếp xúc và kích thích các thụ thể cảm giác ở đoạn dưới thực quản, tín hiệu sẽ kích hoạt phản xạ thực quản - khí phế quản qua trung gian dây phế vị [3].

Phản xạ thần kinh này dẫn đến hiện tượng co thắt phế quản và co thắt thanh quản một cách gián tiếp [1], [4]. Hậu quả là người bệnh liên tục cảm thấy ngứa rát, co thắt đường thở và bật ra các cơn ho khan dữ dội nhằm giải phóng đường hô hấp, mặc dù dịch acid có thể chưa trào ngược đến tận cổ họng [1], [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về trào ngược và ho kéo dài?

Các nghiên cứu lâm sàng đã làm rõ mối liên hệ mật thiết giữa dịch trào ngược và tổn thương đường hô hấp. Trong một nghiên cứu tiến cứu đơn trung tâm năm 2017 đánh giá 161 trường hợp ho mạn tính, 36 bệnh nhân (độ tuổi trung bình 48,2 tuổi) không hút thuốc, có chức năng phổi và phim X-quang ngực bình thường đã được chọn để thực hiện theo dõi trở kháng - pH thực quản 24 giờ [5]. Khi tiến hành nội soi phế quản và rửa phế nang (BAL) ở 34 bệnh nhân, các nhà nghiên cứu phát hiện tỷ lệ đại thực bào chứa lipid (LLMs - dấu ấn của việc hít vi thể dịch trào ngược) ở nhóm có trào ngược bệnh lý cao hơn rõ rệt so với nhóm không có trào ngược (8/14 bệnh nhân ở nhóm có trào ngược so với 1/22 bệnh nhân ở nhóm không trào ngược; P = 0,004) [5]. Nghiên cứu này khẳng định hiện tượng hít vi thể dịch dạ dày là cơ chế quan trọng gây ho mạn tính [5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng trào ngược phát triển sau những đợt giãn thoáng qua quá mức của cơ thắt thực quản dưới [2]. Thành phần dịch trào ngược kích thích dây phế vị và đường thở không chỉ có acid dạ dày mà còn có thể chứa mật và men pepsin trong trào ngược không acid [2]. Việc ức chế acid dạ dày đôi khi làm kết tủa mật gây viêm nhiều hơn hoặc dẫn đến việc hít dịch dạ dày chứa mầm bệnh vào đường thở, làm nặng thêm tình trạng ho [2].

Một nghiên cứu hồi cứu năm 2013 trên 28 trẻ em bị viêm thanh quản tái phát (từ 2 đợt trở lên trong 6 tháng) cho thấy chỉ có 7 trẻ có kết quả đo pH và trở kháng bình thường, đồng thời nhấn mạnh có một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân có kết quả theo dõi pH 24 giờ bình thường nhưng lại phát hiện bất thường nhờ đo trở kháng đa kênh [6]. Điều này chứng minh trào ngược ngoài thực quản rất dễ bị bỏ sót nếu chỉ dựa vào phương pháp đo acid thông thường [4], [6].

Lợi ích và giới hạn của các phương pháp chẩn đoán hiện nay

Việc chẩn đoán chính xác ho do trào ngược dịch dạ dày thường gặp nhiều thách thức vì các triệu chứng thực quản rất dễ bị che lấp hoặc diễn tiến âm thầm [1], [4]. Phương pháp nội soi dạ dày thực quản (EGD) kết hợp sinh thiết có thể phát hiện viêm thực quản vi thể ở một phần ba bệnh nhân nhi chỉ có triệu chứng ngoài thực quản [2]. Ngoài ra, nội soi cũng giúp phát hiện viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan (EoE) - căn bệnh có tới 8% người mắc biểu hiện ho hoặc triệu chứng hô hấp là vấn đề chính, hoặc viêm thực quản do nấm candida [2]. Chụp X-quang cản quang bằng barium có thể đánh giá các bất thường giải phẫu như lỗ rò khí - thực quản hoặc ứ trệ thực quản [2].

Tuy vậy, phương pháp nội soi và theo dõi pH thực quản đơn thuần thường kém nhạy bén ở nhiều bệnh nhân trào ngược ngoài thực quản [4]. Khám thanh quản và đánh giá bằng thang điểm trích xuất trào ngược là cần thiết để định hướng chẩn đoán [1]. Do sự khó khăn trong việc khẳng định nguyên nhân, việc điều trị thử nghiệm bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) được xem là phương pháp phổ biến vừa để hỗ trợ chẩn đoán vừa để điều trị triệu chứng [3], [4]. Liệu pháp PPI liều cao, kéo dài thường là lựa chọn hàng đầu nhằm kiểm soát các biểu hiện này [1], chẳng hạn như dùng liều gấp đôi trong ít nhất ba tháng [3], hoặc thử nghiệm omeprazole 20 mg mỗi ngày trong 3 tháng đối với bệnh nhân hen suyễn liên quan trào ngược [7].

Những hiểu lầm thường gặp về chứng ho do trào ngược

Một sai lầm rất phổ biến là người bệnh cho rằng cứ ho khan kéo dài thì chắc chắn bị bệnh về phổi hoặc đường thở. Thực tế, trào ngược dạ dày thực quản là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ho mạn tính ở người lớn không hút thuốc và có hình ảnh X-quang phổi bình thường [5].

Nhiều người cũng nghĩ rằng không có cảm giác ợ chua, nóng rát dạ dày thì không thể mắc trào ngược. Dữ liệu y khoa khẳng định các biểu hiện ngoài thực quản có thể xảy ra hoàn toàn âm thầm, khiến tỷ lệ chẩn đoán dưới mức thực tế diễn ra phổ biến [1], [4].

Ngoài ra, quan niệm cho rằng phẫu thuật chống trào ngược luôn giải quyết triệt để các vấn đề hô hấp cũng chưa chuẩn xác. Hiệu quả của phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị nội soi (LARS) trong việc cải thiện các triệu chứng hô hấp do trào ngược còn nhiều hạn chế [8], và việc kiểm soát triệu chứng thường cần đến các phác đồ điều trị nội khoa chặt chẽ [1].

Ai nên thận trọng khi bị ho khan kéo dài?

Những người bị ho kéo dài trên 8 tuần đã thăm khám hô hấp loại trừ viêm nhiễm, hen hoặc chụp X-quang không phát hiện bất thường cần đặc biệt lưu ý kiểm tra khả năng trào ngược [5].

Trẻ nhỏ có biểu hiện ho mạn tính kèm theo bỏ bú, nôn ói, chậm tăng cân hoặc viêm thanh quản tái phát cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và hô hấp nhi đánh giá cẩn thận [2], [6]. Nhóm bệnh nhân này cần được khảo sát hình thái giải phẫu hoặc nội soi sinh thiết để tránh bỏ sót viêm thực quản vi thể hoặc viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan [2].

Người có tiền sử hen suyễn đáp ứng kém với các thuốc điều trị thông thường cũng nên kiểm tra xem có sự hiện diện của trào ngược dạ dày hay không, bởi điều trị trào ngược bằng nội khoa hoặc ngoại khoa có thể cải thiện triệu chứng hen ở khoảng 70% bệnh nhân [7].

Cách cải thiện và kiểm soát cơn ho do trào ngược

Để kiểm soát cơn ho do acid kích thích dây thần kinh phế vị, việc can thiệp vào nguyên nhân gốc rễ ở dạ dày là điều tiên quyết. Bệnh nhân không nên tự ý mua các loại si-rô giảm ho thông thường khi chưa rõ nguyên nhân vì sẽ không giải quyết được cơ chế co thắt do phản xạ thần kinh [1], [3].

Về điều trị nội khoa, việc sử dụng thuốc ức chế tiết acid như thuốc ức chế bơm proton (PPI) cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1], [3]. Thông thường, phác đồ điều trị các triệu chứng ngoài thực quản có thể kéo dài ít nhất ba tháng với liều lượng được điều chỉnh phù hợp [3], [7]. Nếu không đáp ứng với điều trị ban đầu, các thuật toán đánh giá chuyên sâu như đo áp lực và trở kháng thực quản cần được thực hiện để tìm nguyên nhân chính xác [1], [2].

Bên cạnh đó, việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt đóng vai trò hỗ trợ rất lớn. Người bệnh nên chia nhỏ các bữa ăn, tránh ăn quá no nhằm giảm thiểu tình trạng giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới [2]. Cần tránh nằm ngay sau khi ăn và hạn chế các thực phẩm dễ gây kích ứng dạ dày. Việc nâng cao đầu giường khi ngủ cũng giúp giảm bớt lượng dịch vị trào ngược lên vùng họng trong đêm, từ đó hạn chế hít vi thể dịch dạ dày vào đường thở [1], [5].

Tình trạng ho khan dai dẳng do trào ngược dạ dày thực quản hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu hiểu rõ cơ chế kích thích dây thần kinh phế vị và hiện tượng hít vi thể dịch vị. Khi có biểu hiện ho kéo dài không rõ nguyên nhân, người bệnh nên chủ động đến các cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện cả hệ hô hấp lẫn tiêu hóa. Việc kết hợp đúng phác đồ y khoa cùng lối sống khoa học sẽ giúp phục hồi đường hô hấp và đem lại chất lượng sống tốt hơn.