Nhiều bậc phụ huynh lo lắng khi con bước vào tuổi thiếu niên nhưng vẫn thấp bé, chưa xuất hiện các dấu hiệu trưởng thành sinh dục như bạn bè đồng trang lứa. Thắc mắc phổ biến tại các phòng khám nhi là liệu chế độ ăn hằng ngày có đang kìm hãm sự phát triển của trẻ hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là có: tình trạng dinh dưỡng trong thời thơ ấu tác động mạnh mẽ đến sự trưởng thành sinh dục và có thể giải thích tới 25% sự khác biệt về thời điểm dậy thì [1]. Sự thiếu hụt năng lượng kéo dài sẽ làm trì hoãn quá trình khởi phát dậy thì thông qua việc ức chế tín hiệu từ não bộ xuống các cơ quan sinh sản [2]. Can thiệp dinh dưỡng đúng cách không chỉ dừng ở việc ép trẻ ăn nhiều calo hơn, mà cần cân bằng giữa mức tiêu hao năng lượng của cơ thể và bổ sung trúng đích các vi chất thiết yếu như sắt, vitamin A cùng các dưỡng chất đa lượng [3].
Khi nào trẻ được coi là dậy thì muộn và vai trò của năng lượng?
Dậy thì là một quá trình tiến triển từ giai đoạn tiền dậy thì đến khi trưởng thành hoàn toàn về mặt sinh dục thông qua sự tương tác giữa các thay đổi sinh học, thể chất và tâm lý [1]. Thông thường, hầu hết bé gái bắt đầu bước vào tuổi dậy thì trong khoảng từ 8 đến 13 tuổi, trong khi bé trai bắt đầu muộn hơn, từ 10 đến 15 tuổi [1]. Khi trẻ vượt quá độ tuổi này mà chưa có dấu hiệu phát triển thể chất và sinh dục đặc trưng, trẻ có nguy cơ rơi vào tình trạng dậy thì muộn.
Việc thay đổi thời điểm dậy thì gây ra những hệ lụy sâu sắc đối với sức khỏe lâu dài của con người [2]. Cụ thể, dậy thì muộn làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn chuyển hóa tim mạch, các bệnh lý cơ xương khớp và rối loạn nhận thức thần kinh sau này [2]. Ngược lại, dậy thì sớm lại liên quan đến việc tăng nguy cơ béo phì ở tuổi trưởng thành, đái tháo đường tuýp 2, bệnh tim mạch và một số bệnh ung thư như ung thư vú, nội mạc tử cung hay tuyến tiền liệt [2].
Trong các yếu tố tác động, dinh dưỡng là một trong những trụ cột quan trọng nhất định hình sự phát triển dậy thì [1]. Các nghiên cứu nền tảng từ năm 1963 đã lần đầu tiên chứng minh dinh dưỡng là yếu tố then chốt quyết định thời điểm khởi phát dậy thì [2]. Tình trạng suy dinh dưỡng nặng, dù là nguyên phát do thiếu ăn hay thứ phát do bệnh lý, đều có thể làm chậm cả thời điểm bắt đầu lẫn tiến trình hoàn thiện dậy thì của trẻ [1].
Thiếu năng lượng trường diễn "khóa" trục nội tiết sinh dục thế nào?
Để cơ thể bắt đầu dậy thì, não bộ và hệ sinh sản phải giao tiếp nhịp nhàng qua một hệ thống gọi là trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục. Khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu năng lượng trường diễn, hệ thống này sẽ chủ động trì hoãn hoạt động để ưu tiên duy trì sự sống [2]. Ở bé gái, mối liên hệ giữa lượng mỡ cơ thể và trục sinh sản được xem là một sự thích nghi tiến hóa, nhằm đảm bảo cơ thể người mẹ tương lai có đủ dự trữ mỡ để nuôi dưỡng cả bản thân lẫn thai nhi đang phát triển [4].
Cầu nối truyền tin giữa kho dự trữ năng lượng và não bộ chính là các hormone tiết ra từ mô mỡ, điển hình là leptin và adiponectin [5]. Khi cơ thể có chế độ ăn giàu năng lượng và tích lũy đủ mỡ, nồng độ leptin tăng lên sẽ đóng vai trò như một tín hiệu báo về não bộ để cho phép khởi phát quá trình dậy thì [4]. Ngược lại, khi cân bằng năng lượng bị âm, nồng độ leptin trong máu sụt giảm trong khi adiponectin và thụ thể leptin hòa tan tăng lên, khiến não bộ không nhận được "lệnh" bắt đầu dậy thì [5].
Tại tuyến yên, sự thiếu hụt năng lượng trực tiếp kìm hãm việc tiết ra hormone tạo hoàng thể (LH) - một hormone quan trọng kích thích tuyến sinh dục phát triển [6]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1986 trên 23 cá thể bò cái tơ giai đoạn tiền dậy thì đã làm rõ cơ chế này bằng cách chia thành nhóm ăn đủ năng lượng (12 cá thể) và nhóm bị hạn chế năng lượng (11 cá thể) trong suốt 175 ngày [6]. Kết quả cho thấy nhóm ăn đủ tăng trung bình 0,79 kg mỗi ngày và khởi phát dậy thì vào khoảng ngày thứ 120 của thí nghiệm, với nồng độ và tần số xung tiết hormone LH tăng nhanh [6]. Trong khi đó, nhóm thiếu năng lượng chỉ tăng 0,21 kg mỗi ngày, không có sự gia tăng tần số xung tiết LH, tuyến yên giảm độ nhạy cảm với hormone giải phóng LHRH từ vùng hạ đồi, dẫn đến không có cá thể nào đạt được trạng thái dậy thì [6].
Tuy nhiên, sự ức chế này không phải là vĩnh viễn nếu được can thiệp kịp thời [4]. Trên mô hình chuột đực tiền dậy thì, việc hạn chế dinh dưỡng làm chậm sự phát triển sinh sản, nhưng khi được nuôi dưỡng bù trở lại trong thời gian ngắn, các chỉ số sinh sản như thể tích tinh hoàn, quá trình sản xuất tinh trùng cùng nồng độ các hormone IGF-1, leptin và insulin trong máu đã được phục hồi, dù cấu trúc cơ thể chưa thay đổi nhiều [4].
Nghiên cứu nói gì về chuyển hóa năng lượng ở trẻ chậm tăng trưởng?
Một dạng dậy thì muộn thường gặp ở trẻ em là chứng chậm tăng trưởng và trưởng thành thể tạng (CDGM) [3]. Đây là tình trạng trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, không có bệnh lý nền nhưng lại có vóc dáng thấp bé, tuổi xương phát triển chậm hơn tuổi thực và dậy thì muộn [7]. Trẻ mắc hội chứng này thường có thể trạng gầy gò, biểu hiện một kiểu hình tăng trưởng rất giống với tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng [7].
Để tìm hiểu nguyên nhân, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2006 đã tiến hành khảo sát trên 36 bé trai từ 8 đến 17 tuổi, chia làm ba nhóm: 12 bé trai mắc chứng chậm tăng trưởng và dậy thì muộn thể tạng (CDGM), 12 bé trai khỏe mạnh có cùng chiều cao và 12 bé trai khỏe mạnh có cùng độ tuổi [7]. Kết quả đo lường cho thấy nhóm trẻ dậy thì muộn có mật độ khoáng xương thấp hơn nhóm cùng tuổi, đồng thời nồng độ hormone IGF-I và testosterone trong máu cũng thấp hơn nhóm cùng tuổi [7]. Đáng chú ý, dù mức tiêu hao năng lượng lúc nghỉ (REE) không khác biệt giữa các nhóm, trẻ dậy thì muộn lại có mức tiêu thụ calo tính trên mỗi kg khối lượng cơ thể không mỡ cao hơn 25% so với nhóm cùng chiều cao và cao hơn tới 78% so với nhóm cùng tuổi [7]. Tổng mức tiêu hao năng lượng (TEE) trên mỗi kg khối lượng không mỡ của nhóm trẻ này cũng cao hơn 46% so với nhóm cùng chiều cao và cao hơn 91% so với nhóm cùng tuổi, cho thấy cơ thể các em đang ở trạng thái tăng chuyển hóa, đốt cháy năng lượng quá nhanh khiến tốc độ tăng trưởng bị suy giảm [7].
Tiếp nối phát hiện này, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2012 đã đánh giá hiệu quả của việc bổ sung dinh dưỡng kết hợp hormone tăng trưởng (GH) trên 20 bé trai tiền dậy thì mắc CDGM, có độ tuổi trung bình 9,3 tuổi và tuổi xương chậm khoảng 1,8 năm [3]. Các bé trai được chia ngẫu nhiên làm hai nhóm (mỗi nhóm 10 trẻ): một nhóm chỉ theo dõi và một nhóm được bổ sung dinh dưỡng hằng ngày trong 6 tháng đầu, sau đó cả hai nhóm đều được tiêm hormone tăng trưởng hằng ngày trong 12 tháng tiếp theo [3]. Sau 6 tháng đầu, lượng năng lượng nạp vào tăng lên ở nhóm được bổ sung dinh dưỡng nhưng tổng mức tiêu hao năng lượng không thay đổi đáng kể [3]. Khi kết hợp thêm hormone tăng trưởng ở giai đoạn sau, cả mức nạp năng lượng và mức tiêu hao năng lượng đều tăng ở nhóm có bổ sung dinh dưỡng, nhưng sau tổng cộng 18 tháng, chiều cao, cân nặng, khối lượng nạc và các chỉ số hormone đều tăng tương đương nhau ở cả hai nhóm [3]. Nghiên cứu kết luận rằng trẻ trai mắc CDGM sử dụng năng lượng với tốc độ quá nhanh, và sự mất cân bằng nội tại này không dễ dàng được khắc phục chỉ bằng việc cộng thêm calo đơn thuần [3].
Ở một khía cạnh khác, sự thiếu hụt năng lượng không chỉ do cơ địa đốt cháy nhanh mà còn do tiêu hao quá mức vì vận động thể lực nặng [5]. Một nghiên cứu theo dõi dọc năm 2010 trên 22 nữ diễn viên múa ba lê da trắng bắt đầu từ giai đoạn dậy thì sớm (Tanner II) cho thấy chế độ tập luyện cường độ cao đi kèm lượng ăn không tương xứng đã tạo ra cân bằng năng lượng âm [5]. Hệ quả là trong suốt quá trình dậy thì, các nữ diễn viên này bị giảm tỷ lệ mỡ ở thân mình và tứ chi, nồng độ leptin giảm, quá trình trưởng thành xương bị chậm lại và tuổi có kinh nguyệt lần đầu bị muộn mất 1 năm, dù chiều cao cuối cùng và mật độ xương vẫn bình thường [5].
Giá trị của vi chất dinh dưỡng: Khi vitamin A và sắt sánh ngang liệu pháp hormone
Bên cạnh bài toán tổng năng lượng, sự thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng cụ thể cũng là tác nhân trực tiếp gây chậm dậy thì và hoàn toàn có thể cải thiện hiệu quả bằng chế độ bổ sung [8]. Một nghiên cứu năm 2004 thực hiện trên 102 bé trai từ 13,6 đến 15,5 tuổi bị thấp còi và dậy thì muộn thể tạng đã chứng minh điều này [8]. Các trẻ được chia ngẫu nhiên vào các nhóm can thiệp khác nhau: dùng thuốc nội tiết oxandrolone 5 mg mỗi ngày trong 6 tháng (15 trẻ), tiêm testosterone 100 mg mỗi tháng trong 3 tháng (15 trẻ) hoặc 6 tháng (20 trẻ), tham gia chương trình bổ sung dinh dưỡng (17 trẻ), kết hợp cả oxandrolone và dinh dưỡng (15 trẻ), hoặc chỉ theo dõi thụ động (20 trẻ) [8].
Trong chương trình can thiệp dinh dưỡng, các bé trai có mức tiêu thụ vitamin A dưới chuẩn được bổ sung 12 mg sắt mỗi ngày và 6000 IU vitamin A mỗi tuần [8]. Kết quả sau 6 tháng cho thấy nhóm bổ sung vitamin A và sắt đạt tốc độ tăng trưởng chiều cao trung bình 9,3 cm mỗi năm, cao hơn vượt trội so với mức 4,0 cm mỗi năm của nhóm chỉ theo dõi, và tương đương với tốc độ tăng trưởng của nhóm dùng hormone oxandrolone và testosterone [8].
Hơn thế nữa, xét về khả năng kích hoạt dậy thì (được xác định khi thể tích tinh hoàn tăng đạt từ 12 ml trở lên), nhóm được bổ sung vitamin A và sắt đã khởi phát dậy thì thành công trong vòng 12 tháng [8]. Kết quả này bám sát hiệu quả của nhóm tiêm testosterone (vốn đạt thể tích tinh hoàn từ 12 ml trở lên sau 9 đến 12 tháng điều trị), trong khi nhóm chỉ theo dõi thụ động không xuất hiện bất kỳ dấu hiệu dậy thì nào trong cùng khoảng thời gian [8]. Nghiên cứu khẳng định ở những trẻ chậm dậy thì thể tạng có chế độ ăn thiếu hụt vitamin A, việc bổ sung đồng thời vitamin A và sắt mang lại hiệu quả thúc đẩy tăng trưởng và khởi phát dậy thì ngang ngửa với liệu pháp điều trị hormone [8].
Hiểu lầm thường gặp khi bồi bổ cho trẻ chậm dậy thì
Hiểu lầm phổ biến nhất của phụ huynh là cố gắng thúc ép trẻ ăn thật nhiều đồ béo, thực phẩm chế biến sẵn để tăng cân nhanh với hy vọng kích hoạt dậy thì. Thực tế, việc tiêu thụ quá mức các thực phẩm chế biến sẵn, nhiều chất béo có thể dẫn đến thừa cân, béo phì [1]. Đáng lưu ý, bằng chứng khoa học cho thấy béo phì tuy có xu hướng thúc đẩy dậy thì sớm ở bé gái nhưng lại có thể làm trì hoãn sự khởi phát dậy thì ở bé trai [1]. Bên cạnh đó, một phân tích theo dõi dọc trên các bé trai cũng chỉ ra mối tương quan giữa khối lượng cơ thể cao trước tuổi dậy thì với tình trạng dậy thì muộn hơn [4].
Hiểu lầm thứ hai là hễ thấy con gầy và chậm lớn là quy kết do trẻ biếng ăn, hấp thu kém rồi tự ý mua các loại sữa cao năng lượng về ép uống. Như nghiên cứu năm 2006 đã chỉ ra, trẻ trai chậm tăng trưởng thể tạng thực chất có lượng calo ăn vào tính trên mỗi kg khối lượng không mỡ cao hơn tới 78% so với trẻ bình thường cùng tuổi [7]. Vấn đề của các em nằm ở sự mất cân bằng chuyển hóa nội tại khiến năng lượng tiêu hao quá nhanh, và thử nghiệm năm 2012 cũng cho thấy chỉ bổ sung năng lượng đơn thuần trong 6 tháng không làm thay đổi được tổng mức tiêu hao năng lượng cũng như không tạo ra sự khác biệt về chiều cao cuối kỳ so với nhóm không bổ sung [3].
Ai nên thận trọng trong quá trình can thiệp?
Nhóm đầu tiên cần được theo dõi sát sao là trẻ vị thành niên có dấu hiệu rối loạn ăn uống. Tỷ lệ mắc chứng chán ăn tâm thần (anorexia nervosa) và chứng ăn vô độ (bulimia) ngày càng tăng ở thanh thiếu niên đang đặt ra một nguy cơ dinh dưỡng nghiêm trọng đối với sự phát triển dậy thì [1]. Với nhóm này, can thiệp dinh dưỡng phải đi kèm hỗ trợ tâm lý và y tế chuyên khoa.
Nhóm thứ hai là những trẻ tham gia luyện tập thể thao, vũ đạo hoặc vận động thể lực cường độ cao như múa ba lê [5]. Sự mất cân đối giữa mức vận động lớn và năng lượng ăn vào sẽ làm tiêu hao mỡ cơ thể, giảm hormone leptin và làm chậm tuổi dậy thì cũng như tuổi có kinh nguyệt ở bé gái [5]. Ngoài ra, phụ huynh cũng cần lưu ý tránh để trẻ tiếp xúc với các chất gây rối loạn nội tiết từ môi trường (EDs), vì chúng có thể làm suy giảm nghiêm trọng tiến trình dậy thì bình thường [1].
Cuối cùng, cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua vitamin A, viên sắt liều cao hay tự tìm đến các liệu pháp hormone khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Trong nghiên cứu năm 2004, việc bổ sung 6000 IU vitamin A mỗi tuần và 12 mg sắt mỗi ngày chỉ mang lại hiệu quả tương đương hormone trên những trẻ chậm dậy thì thể tạng thực sự có mức tiêu thụ vitamin A dưới chuẩn [8]. Việc phân biệt giữa chậm dậy thì thể tạng lành tính với chứng lùn vô căn (vốn có thể tiềm ẩn khiếm khuyết trên trục thụ thể GH/IGF-I) hoặc suy dinh dưỡng thứ phát do bệnh nền đòi hỏi phải có sự thăm khám chuyên sâu của bác sĩ nội tiết nhi khoa [3].
Áp dụng thực tế: Xây dựng chế độ ăn hỗ trợ dậy thì đúng cách
Duy trì một chế độ ăn đầy đủ, cân bằng và lành mạnh trong suốt tất cả các giai đoạn phát triển từ sơ sinh, thiếu nhi đến tuổi dậy thì là điều kiện tiên quyết để trẻ tăng trưởng tốt và dậy thì bình thường [1]. Khi bước vào giai đoạn dậy thì, cơ thể trẻ sẽ có một đợt tăng vọt về chiều cao và thể chất, làm gia tăng mạnh mẽ nhu cầu về cả chất dinh dưỡng đa lượng lẫn vi lượng [1].
Trong giai đoạn tăng trưởng nhanh này, bữa ăn hằng ngày của trẻ bắt buộc phải được cung cấp tăng cường về tổng lượng calo, chất đạm (protein), cùng bốn vi chất cốt lõi gồm sắt, canxi, kẽm và folate [1]. Đồng thời, cần chú trọng bổ sung các thực phẩm giàu vitamin A tự nhiên kết hợp cùng thực phẩm giàu sắt, bởi việc thiếu hụt vitamin A dưới mức chuẩn là một trong những nguyên nhân kìm hãm sự trưởng thành sinh dục [8].
Đối với những trẻ có mức vận động thể chất nhiều, lượng thức ăn nạp vào cần được tính toán tăng thêm tương xứng với năng lượng tiêu hao qua tập luyện để giữ cân bằng năng lượng dương, bảo toàn khối mỡ cần thiết cho việc tiết hormone leptin báo hiệu dậy thì [5]. Ngược lại, cần hạn chế tối đa các loại thực phẩm chế biến sẵn và đồ ăn quá nhiều chất béo xấu để tránh nguy cơ béo phì gây rối loạn nhịp độ dậy thì tự nhiên của cơ thể [1].
Tóm lại, dinh dưỡng nắm giữ chiếc chìa khóa quan trọng điều khiển trục nội tiết khởi phát dậy thì ở trẻ em. Thay vì ép con ăn thừa mứa dẫn đến béo phì hoặc tự ý dùng thuốc bổ liều cao, cha mẹ nên tập trung vào một thực đơn cân đối năng lượng theo mức vận động, giàu đạm, sắt, vitamin A, canxi, kẽm và folate. Nếu trẻ có biểu hiện chậm lớn và chưa dậy thì khi đã đến tuổi, gia đình nên đưa trẻ đến bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá chính xác tuổi xương, xét nghiệm vi chất và có phác đồ can thiệp an toàn.
