Nhiều bậc cha mẹ vì mong muốn con cao lớn, bồi bổ sức khỏe đã tìm đến các loại thảo dược bổ dưỡng như nhân sâm. Tuy nhiên, không ít phụ huynh lo ngại liệu việc tùy tiện cho con dùng dược liệu này có thể kích thích nội tiết tố và đẩy nhanh quá trình dậy thì hay không.

Theo các bằng chứng khoa học hiện tại, chưa có tài liệu xác lập trực tiếp rằng nhân sâm châu Á gây ra dậy thì sớm ở người. Dù vậy, các chuyên gia nhi khoa và nội tiết cảnh báo rằng việc tự ý bổ sung các chất kích thích chuyển hóa hoặc thảo dược chứa hoạt chất ngoại sinh có thể tiềm ẩn rủi ro xáo trộn trục nội tiết của trẻ nhỏ.

Dậy thì sớm và trục nội tiết: Hiểu đúng về cơ chế

Dậy thì là giai đoạn phát triển tự nhiên của cơ thể được điều hòa bởi các hormone hướng sinh dục (gonadotrophin) và các hormone sinh dục [1]. Trong điều kiện bình thường, trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục sẽ kích hoạt theo đúng độ tuổi để hoàn thiện hệ thống cơ quan sinh sản và thể chất [2].

Dậy thì sớm xảy ra khi các cơ quan sinh dục và đặc tính sinh dục thứ phát phát triển trước các mốc thông thường [3]. Hầu hết các chuyên gia nội tiết nhi khoa xác định mốc này là trước 8 tuổi đối với trẻ em gái và trước 9 tuổi đối với trẻ em trai [3], [2]. Khi trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục bị kích hoạt và trưởng thành sớm, nó dẫn tới các biến đổi nội tiết tố, biểu hiện sớm các dấu hiệu thể chất và làm tăng nhanh tốc độ tăng trưởng chiều cao tạm thời [2].

Về mặt phân loại y khoa, dậy thì sớm được chia thành hai nhóm chính: dậy thì sớm trung ương (phụ thuộc gonadotropin) và dậy thì sớm ngoại biên (không phụ thuộc gonadotropin) [2]. Phần lớn các trường hợp dậy thì sớm trung ương không thể xác định được nguyên nhân rõ ràng [2]. Trong khi đó, dậy thì sớm ngoại biên xảy ra do sự gia tăng tiết các hormone sinh dục từ tuyến sinh dục hoặc tuyến thượng thận [2].

Chất can thiệp nội tiết: Nguy cơ tiềm ẩn từ môi trường và chế độ ăn

Bên cạnh yếu tố di truyền, xu hướng dậy thì sớm hơn trong thế kỷ qua một phần liên quan đến sự tiếp xúc với các chất phá hủy nội tiết (endocrine disrupters) [1]. Hiện tượng dậy thì sớm đã được ghi nhận trong một số báo cáo ca bệnh liên quan đến việc vô tình tiếp xúc với các hợp chất có tính chất estrogen trong mỹ phẩm, dược phẩm và thực phẩm [1]. Dù vậy, các nghiên cứu dịch tễ trực tiếp về mối quan hệ nhân quả rõ ràng ở người vẫn còn rất hạn chế [1].

Nhiều hợp chất tự nhiên và nhân tạo có thể đóng vai trò là "hormone môi trường" ảnh hưởng đến trẻ nhỏ [4]. Các chất làm mềm nhựa (plasticizer), sản phẩm nhựa hay các độc tố sinh học trong thức ăn đều được xếp vào nhóm có khả năng can thiệp nội tiết [5], [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 tại tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc) đã đánh giá nguy cơ từ độc tố nấm mốc zearalenone (ZEN) - một chất có hoạt tính estrogen trong thực phẩm [5]. Khảo sát trên 5 nhóm thực phẩm cho thấy dầu ngô có tỷ lệ phát hiện cao nhất (87,82%), nhưng gạo mới là nguồn phơi nhiễm chính do chiếm 55,85% tổng lượng hấp thụ ở mọi lứa tuổi [5]. Dù nồng độ phơi nhiễm thực tế của trẻ em tại vùng này vẫn thấp hơn ngưỡng gây dậy thì sớm, nghiên cứu chỉ ra rằng ở kịch bản cực đoan (phân vị thứ 95), trẻ dưới 6 tuổi và 7-12 tuổi có mức phơi nhiễm lần lượt là 0,38 µg/kg và 0,26 µg/kg thể trọng, vượt giới hạn an toàn 0,25 µg/kg do Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu đặt ra [5].

Thêm vào đó, việc tiếp xúc với hóa chất bảo vệ thực vật cũng để lại hệ quả. Một nghiên cứu hồi cứu tại Bỉ trong 9 năm trên 145 bệnh nhân điều trị dậy thì sớm ghi nhận có 28% là trẻ ngoại quốc (39 bé gái, 1 bé trai) nhập cư từ 22 quốc gia đang phát triển [6]. Xét nghiệm độc chất huyết tương phát hiện chất p,p'-DDE (dẫn xuất từ thuốc trừ sâu clo hữu cơ DDT) với nồng độ trung vị từ 1,04 đến 1,20 ng/ml ở các bé gái nhập cư, trong khi 13/15 bé gái bản địa Bỉ có nồng độ dưới ngưỡng phát hiện (<0,1 ng/ml) [6]. Những dữ liệu này cho thấy các chất có hoạt tính tương tự nội tiết tố bên ngoài hoàn toàn có khả năng can thiệp vào quá trình phát triển tự nhiên của trẻ nhỏ [1], [6].

Thảo dược và y học cổ truyền: Con dao hai lưỡi

Dưới góc độ y học cổ truyền tại châu Á, việc sử dụng thảo dược trong điều trị dậy thì sớm dựa trên nguyên tắc dưỡng âm, thanh nhiệt và tả hỏa ở gan [7]. Các thảo dược như tri mẫu (Anemarrhena asphodeloides), hoàng bá (Phellodendron amurense), địa hoàng (Rehmannia glutinosa) và phục linh (Poria cocos) đã được nghiên cứu nhằm hỗ trợ làm chậm hoặc trì hoãn sự khởi phát của dậy thì sớm [7].

Tuy nhiên, nhân sâm là loại thảo dược bổ dưỡng có tác dụng mạnh lên khí huyết và chuyển hóa. Dù chưa có bằng chứng cụ thể trong các nghiên cứu lâm sàng kết luận nhân sâm trực tiếp gây dậy thì sớm, việc cho trẻ nhỏ dùng các sản phẩm bồi bổ đậm đặc không theo chỉ định có thể gây dư thừa dinh dưỡng hoặc tạo gánh nặng chuyển hóa [3].

Tình trạng dư thừa dinh dưỡng và béo phì lại chính là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy dậy thì sớm [3], [8]. Trong một nghiên cứu điều tra năm 2020 trên 6.383 trẻ em tuổi học đường tại Lạc Sơn (Trung Quốc), người ta phát hiện 29 trẻ mắc dậy thì sớm (tỷ lệ 0,45%), chủ yếu tập trung ở trẻ em gái (28 bé gái, 1 bé trai) với đỉnh điểm ở lứa tuổi lên 7 [8]. Đáng chú ý, tỷ lệ dậy thì sớm ở nhóm trẻ thừa cân và béo phì lên tới 1,56%, cao hơn rõ rệt so với tỷ lệ 0,24% ở trẻ có cân nặng bình thường, trong khi nhóm trẻ suy dinh dưỡng thấp còi có tỷ lệ là 0% [8].

Tác hại nghiêm trọng khi trẻ dậy thì quá sớm

Dậy thì sớm không chỉ đơn thuần là việc trẻ lớn nhanh hơn các bạn cùng lứa. Tình trạng này là một bệnh lý nội tiết nhi khoa phổ biến, đứng thứ hai chỉ sau bệnh béo phì ở trẻ em [3]. Tỷ lệ mắc bệnh đang có xu hướng gia tăng đáng kể trên toàn cầu do thay đổi thói quen ăn uống và môi trường xã hội [7], [3].

Hậu quả đầu tiên là ảnh hưởng tiêu cực đến chiều cao trưởng thành [3]. Khi dậy thì sớm, trẻ sẽ có giai đoạn tăng trưởng sớm nhưng quá trình phát triển thể chất cũng kết thúc sớm hơn bình thường, dẫn tới hiện tượng đóng khớp xương sớm [3], [2]. Kết quả là chiều cao khi trưởng thành của trẻ sẽ thấp hơn so với các bạn cùng lứa tuổi và giới tính [3].

Bên cạnh thể chất, trẻ dậy thì sớm còn phải đối mặt với các vấn đề tâm lý xã hội nghiêm trọng do cơ thể biến đổi trước tuổi [3]. Trẻ dễ xuất hiện hành vi thu mình, trầm cảm và các rối loạn tâm thần [3]. Về lâu dài, các nghiên cứu dịch tễ cảnh báo dậy thì sớm làm tăng nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì và vô sinh khi đến tuổi trưởng thành [7].

Đánh giá y khoa và các phương pháp can thiệp hiện nay

Khi nghi ngờ trẻ có biểu hiện phát triển sớm, việc đánh giá lâm sàng cần được tiến hành cẩn trọng. Bác sĩ chuyên khoa nội tiết nhi sẽ bắt đầu bằng khai thác tiền sử chi tiết, khám thực thể và chụp X-quang tuổi xương [2]. Ở trẻ dậy thì sớm, tuổi xương thực tế sẽ lớn hơn tuổi theo năm sinh [2]. Ngoài ra, xét nghiệm nồng độ hormone hoàng thể hóa (LH) cơ bản và các chẩn đoán hình ảnh bổ sung sẽ được chỉ định khi cần thiết [2].

Việc phân biệt giữa dậy thì sớm tiến triển và không tiến triển rất quan trọng để tránh các can thiệp điều trị không cần thiết [2]. Nếu trẻ có dấu hiệu không tiến triển, trẻ cần được theo dõi định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng trong khoảng từ 6 đến 7 tuổi [2].

Hiện nay, thuốc chủ vận hormone giải phóng gonadotropin (GnRHa) như triptorelin được xem là tiêu chuẩn vàng trong điều trị để điều hòa hệ nội tiết, kiểm soát tốc độ tăng trưởng và phòng ngừa suy giảm chiều cao cho các trường hợp dậy thì sớm trung ương tiến triển [7], [3], [2]. Tuy nhiên, tính an toàn của phương pháp này vẫn đòi hỏi phải đánh giá và quản lý lâu dài [7]. Bên cạnh thuốc, nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng việc kết hợp liệu pháp chăm sóc chùm (cluster/bundle nursing) cùng triptorelin giúp cải thiện đáng kể hiệu quả điều trị, giảm cảm xúc bất thường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho trẻ [3].

Ai nên thận trọng và hiểu lầm thường gặp

Nhiều phụ huynh lầm tưởng rằng thuốc bổ, sâm nhung từ thiên nhiên là vô hại và có thể dùng tùy ý để giúp trẻ hay ăn chóng lớn. Đây là quan điểm sai lầm. Trẻ nhỏ có hệ trục nội tiết non nớt và nhạy cảm, bất kỳ sự can thiệp bổ sung nào tác động lên chuyển hóa hay chứa các hợp chất hoạt tính cao đều cần sự giám sát của chuyên môn [3], [1].

Các đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

  • Trẻ em gái dưới 8 tuổi và trẻ em trai dưới 9 tuổi: Tuyệt đối không tự ý cho dùng các chế phẩm từ sâm hoặc thảo dược bồi bổ dạng cô đặc [3], [2].
  • Trẻ thừa cân, béo phì: Nhóm này đã có sẵn nguy cơ dậy thì sớm cao hơn gấp nhiều lần trẻ bình thường do tác động của dinh dưỡng quá mức, việc dùng thêm đồ bổ có thể làm tăng nguy cơ [3], [8].
  • Trẻ có tiền sử gia đình có người dậy thì sớm: Di truyền đóng vai trò lớn, ví dụ đột biến gen protein 3 ngón tay vòng makorin (MKRN3) có thể liên quan đến dậy thì sớm trung ương có tính chất gia đình [7]. Những trẻ này rất nhạy cảm với các tác nhân dinh dưỡng bên ngoài [7], [3].

Lời khuyên chăm sóc trẻ an toàn trong đời sống

Để bảo vệ sự phát triển tự nhiên của trẻ, phụ huynh nên tập trung vào chế độ dinh dưỡng lành mạnh thay vì tìm kiếm các loại dược liệu quý hiếm.

Thay vì nhân sâm, trẻ cần một chế độ ăn cân đối bốn nhóm chất (đạm, đường bột, chất béo, vitamin và khoáng chất) với thực phẩm tươi sống rõ nguồn gốc. Hạn chế tối đa các loại đồ ăn nhanh, nước ngọt và thực phẩm siêu chế biến nhằm ngăn chặn tình trạng thừa cân béo phì [3], [8]. Khuyến khích trẻ vận động thể chất thường xuyên ngoài trời để phát triển chiều cao tối ưu [3].

Đồng thời, cần giảm thiểu việc tiếp xúc với các yếu tố gây rối loạn nội tiết trong sinh hoạt hằng ngày. Hạn chế sử dụng đồ nhựa chứa chất hóa dẻo để đựng thức ăn nóng, lựa chọn thực phẩm sạch tránh tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật, và bảo quản ngũ cốc đúng cách tránh nấm mốc sinh độc tố [5], [4], [6].

Tóm lại, chưa có cơ sở khoa học khuyến khích việc cho trẻ nhỏ khỏe mạnh dùng nhân sâm để bồi bổ. Sự phát triển toàn diện của trẻ đòi hỏi một lối sống cân bằng, dinh dưỡng điều độ và một môi trường sống trong lành hơn là các bài thuốc bổ đắt tiền. Khi nhận thấy trẻ có bất kỳ dấu hiệu dậy thì sớm nào, cha mẹ cần đưa con đến khám tại các chuyên khoa nội tiết nhi thay vì tự ý điều trị hay bồi bổ tại nhà.