Nhiều bậc cha mẹ không khỏi hoang mang khi thấy con mình vừa chào đời được vài ngày hoặc sau một đợt tiêu chảy đã liên tục đi ngoài phân lỏng, đầy hơi và quấy khóc mỗi lần bú sữa. Trong phần lớn các cuộc trò chuyện tại phòng khám nhi khoa, cụm từ "bất dung nạp lactose" thường được nhắc đến như thủ phạm chính khiến trẻ không thể tiêu hóa đường trong sữa mẹ hoặc sữa công thức. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp bất dung nạp lactose ở trẻ nhỏ đều giống nhau.
Thực tế, tình trạng không dung nạp lactose bẩm sinh là một rối loạn di truyền cực kỳ hiếm gặp xuất hiện ngay từ những ngày đầu đời, trong khi bất dung nạp thứ phát lại là hiện tượng thiếu hụt men tạm thời rất phổ biến sau khi đường ruột của trẻ bị tổn thương [1], [2]. Hiểu đúng sự khác biệt bản chất giữa hai tình trạng này giúp phụ huynh tránh hoảng sợ quá mức, đồng thời có hướng chăm sóc dinh dưỡng chuẩn xác và an toàn cho bé.
Bản chất khác biệt: Khiếm khuyết gen vĩnh viễn và tổn thương tạm thời
Để phân biệt rõ ràng hai tình trạng này, trước hết cần nhìn vào nguồn gốc bệnh sinh của từng thể. Khả năng không thể tiêu hóa lactose được y văn phân loại thành bốn nhóm chính gồm bẩm sinh, phát triển, nguyên phát và thứ phát [1]. Trong đó, bất dung nạp lactose bẩm sinh là một bệnh lý rối loạn đường tiêu hóa di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường [3]. Trẻ mắc thể này có hoạt tính men lactase ở tế bào biểu mô ruột non ở mức cực kỳ thấp hoặc gần như hoàn toàn không có ngay từ thời điểm sinh ra [4], [5].
Ngược lại, bất dung nạp lactose thứ phát không bắt nguồn từ khiếm khuyết gen di truyền mà phát sinh sau một tổn thương thực thể tại ruột non [1]. Khi niêm mạc ruột bị viêm nhiễm hoặc tổn thương, các nhung mao ruột bị bào mòn dẫn tới mất đi lượng men lactase nằm ở phần đỉnh của nhung mao [1]. Tình trạng này chỉ mang tính chất tạm thời [2]. Một khi nguyên nhân gây tổn thương ruột được điều trị và kiểm soát, hoạt tính của men lactase sẽ dần dần hồi phục trở lại mức bình thường [2].
Ngoài hai nhóm trên, y học còn ghi nhận bất dung nạp lactose phát triển ở trẻ sinh non do men lactase tăng dần trong quá trình phát triển thai nhi [1]. Cụ thể, từ tuần thai 26 đến 34, hoạt tính men lactase của thai nhi chỉ bằng khoảng một phần ba so với trẻ sinh đủ tháng [1]. Sau đó, từ tuần thai thứ 35 đến 38, hoạt tính này tăng lên mức khoảng 70% so với trẻ đủ tháng [1].
Cơ chế tác động: Men lactase hoạt động ra sao ở từng thể bệnh?
Đường lactose là carbohydrate chủ yếu và thiết yếu trong chế độ dinh dưỡng của trẻ sơ sinh [2], [5]. Khi trẻ bú sữa mẹ hoặc sữa công thức thông thường, ruột non cần bài tiết men lactase để thủy phân phân tử đường đôi lactose thành các đường đơn dễ hấp thu [5]. Ở trẻ sơ sinh khỏe mạnh, quá trình này diễn ra trơn tru tại bề mặt niêm mạc ruột non [1], [4].
Đối với trẻ mắc bất dung nạp lactose bẩm sinh, do men lactase gần như vắng bóng hoàn toàn trên sinh thiết hỗng tràng, đường lactose nạp vào cơ thể hoàn toàn không thể chuyển hóa [1], [3]. Lượng lactose ứ đọng này nhanh chóng hút nước vào lòng ruột theo cơ chế thẩm thấu và bị vi khuẩn lên men, gây ra tình trạng tiêu chảy toàn nước nghiêm trọng chỉ trong 1 đến 10 ngày đầu sau sinh [3]. Mức độ nghiêm trọng của bệnh khiến trẻ sơ sinh không thể bú sữa mẹ và nếu không can thiệp kịp thời sẽ dẫn đến mất nước nặng phải nhập viện điều trị [4].
Đối với bất dung nạp thứ phát, cơ chế bệnh sinh lại liên quan đến sự suy giảm diện tích tiếp xúc của các vi nhung mao ruột non [1]. Khi trẻ bị viêm dạ dày ruột do nhiễm trùng, dị ứng đạm sữa bò hoặc bệnh celiac, các đầu nhung mao ruột bị tổn thương trực tiếp làm sụt giảm enzym lactase [1], [2]. Tình trạng suy dinh dưỡng nặng hoặc bệnh Crohn cũng là những nguyên nhân gây phá hủy nhung mao tương tự [1]. Do tổn thương này mang tính hậu quả từ bệnh lý nền, việc tiêu chảy và kém hấp thu lactose chỉ kéo dài trong một khoảng thời gian nhất định [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh?
Các công trình khoa học chuyên sâu đã làm sáng tỏ cấu trúc di truyền học phức tạp của thể bẩm sinh cũng như đặc điểm dịch tễ của các thể bệnh khác nhau.
Một báo cáo khoa học năm 1998 nghiên cứu trên 19 gia đình người Phần Lan đã xác định vị trí gen gây bất dung nạp lactose bẩm sinh nằm tại vùng 2q21 trên nhiễm sắc thể số 2 [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng kể từ năm 1966, có 42 bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc thể bệnh này tại Phần Lan [3]. Đáng chú ý, phân tích di truyền phả hệ cho thấy căn bệnh này tập trung nhiều ở khu vực dân cư thưa thớt phía đông và phía bắc Phần Lan do hiệu ứng người sáng lập [3]. Sinh thiết hỗng tràng của các bệnh nhân này cho thấy sự thiếu hụt gần như toàn bộ hoạt tính của enzym lactase-phlorizin hydrolase [3].
Tiếp nối hướng nghiên cứu trên, công trình công bố năm 2006 đã phân tích sâu về nền tảng phân tử ở 32 bệnh nhân mắc bệnh [6]. Kết quả ghi nhận 27 trong số 32 bệnh nhân (tương đương 84%) mang đột biến vô nghĩa đồng hợp tử c.4170T>A (Y1390X), được gọi là đột biến "Fin(major)" [6]. Nghiên cứu này cũng xác định thêm bốn đột biến hiếm gặp khác trong vùng mã hóa của gen LCT gồm hai đột biến dịch khung và hai đột biến điểm [6]. Điều này chứng minh bất dung nạp bẩm sinh xuất phát từ các đột biến làm hỏng cấu trúc protein và làm bất hoạt enzym, khác hoàn toàn với dạng giảm men lactase ở người trưởng thành vốn bắt nguồn từ biến thể của vùng điều hòa [6].
Tại châu Á, một báo cáo ca lâm sàng năm 2012 đã mô tả trường hợp đầu tiên phát hiện hai đột biến mới trên gen LCT ở một bé gái sơ sinh người Nhật Bản [5]. Bệnh nhi bị tiêu chảy tóe nước nghiêm trọng bắt đầu từ ngày thứ 2 sau sinh khi bú sữa mẹ và sữa công thức chứa lactose [5]. Phân tích giải trình tự gen cho thấy bé mang hai đột biến gồm c.4419C>G ở exon 10 từ mẹ và c.5387delA ở exon 16 từ cha, cả hai đều gây cắt ngắn chuỗi polypeptide của men lactase [5]. Khi được chuyển sang dùng sữa công thức thủy phân hoàn toàn không chứa lactose, tình trạng tiêu chảy của trẻ đã dứt hẳn và bé phát triển thể chất bình thường [5].
Ở khía cạnh dịch tễ học chung, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cho biết khoảng 70% dân số thế giới bị thiếu hụt lactase nguyên phát [1]. Tỷ lệ này có sự khác biệt rõ rệt giữa các quần thể chủng tộc [1]. Ở các cộng đồng tiêu thụ nhiều sản phẩm sữa như người Bắc Âu, chỉ có khoảng 2% dân số bị thiếu hụt men này [1]. Ngược lại, tỷ lệ thiếu men lactase nguyên phát lên tới 50% đến 80% ở người gốc Tây Ban Nha, 60% đến 80% ở người da đen và người Do Thái Ashkenazi, đồng thời đạt gần 100% ở người châu Á và người thổ dân châu Mỹ [1]. Khoảng 20% trẻ em gốc Tây Ban Nha, da đen và châu Á dưới 5 tuổi đã có biểu hiện thiếu hụt men và kém hấp thu lactose, trong khi trẻ em da trắng thường không xuất hiện triệu chứng cho đến sau 4 hoặc 5 tuổi [1].
Lợi ích sinh học của lactose và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều bậc phụ huynh khi thấy trẻ đi ngoài phân chua hoặc xì xoẹt thường vội vàng cho rằng lactose là chất có hại và tìm cách loại bỏ hoàn toàn khỏi thực đơn. Tuy nhiên, đây là một quan niệm sai lầm phổ biến.
Tài liệu nhi khoa chỉ ra rằng lượng lactose chưa được hấp thu thực chất lại mang lại hiệu ứng kích thích sự phát triển của hệ vi khuẩn có lợi bifidobacteria trong đường ruột và hỗ trợ cải thiện khả năng hấp thu canxi của trẻ [2]. Bằng chứng khoa học về việc lactose không hấp thu gây ra các cơn khóc dạ đề hoặc đau quặn bụng ở trẻ nhỏ hiện vẫn còn nhiều mâu thuẫn và chưa đủ thuyết phục [2].
Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi triệu chứng rối loạn tiêu hóa ở trẻ nhỏ với bất dung nạp bẩm sinh. Cần nhấn mạnh rằng bất dung nạp lactose bẩm sinh là một bệnh lý vô cùng hiếm gặp [1], [2]. Đa số trẻ em châu Á sẽ tiến triển tình trạng giảm men lactase khởi phát muộn khi lớn lên, nhưng tình trạng này rất hiếm khi gây ra triệu chứng trước 4 đến 5 tuổi [2]. Khi trẻ lớn lên và tiêu thụ ít sữa cũng như các chế phẩm từ sữa hơn, tác động của lactose đối với khẩu phần ăn cũng giảm dần [2].
Bên cạnh đó, bất dung nạp lactose không phải là một "bệnh lý thực thể" nguy hiểm đe dọa tính mạng lâu dài ở các thể thứ phát hay nguyên phát [2]. Dù các triệu chứng như quặn bụng, đầy hơi và phân chua nhiều nước làm suy giảm chất lượng cuộc sống, việc hiểu đúng bản chất tạm thời của thể thứ phát sẽ giúp cha mẹ không quá lo âu [2].
Ai nên thận trọng khi theo dõi triệu chứng?
Việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo là yếu tố sống còn để can thiệp kịp thời cho trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm trẻ sơ sinh.
Trước hết, nhóm trẻ vừa chào đời trong những ngày đầu tiên nếu xuất hiện triệu chứng tiêu chảy tóe nước dữ dội sau các cữ bú mẹ hoặc sữa công thức thông thường cần phải được đặc biệt lưu tâm [1], [3]. Trẻ không thể tiếp tục bú mẹ và nhanh chóng rơi vào tình trạng mất nước nghiêm trọng [4]. Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao mắc bất dung nạp lactose bẩm sinh và bắt buộc phải được chuyển viện để chẩn đoán chuyên sâu và truyền dịch hồi sức [4].
Nhóm thứ hai cần thận trọng là những trẻ nhỏ vừa trải qua đợt viêm dạ dày ruột do nhiễm khuẩn, trẻ mắc chứng dị ứng đạm sữa bò hoặc các bệnh lý tự miễn như celiac [2]. Ở những trẻ này, niêm mạc ruột đang trong giai đoạn tổn thương và các đầu nhung mao bị teo mòn, khiến khả năng tiết men lactase suy giảm rõ rệt [1]. Nếu tiếp tục nạp lượng lớn lactose trong giai đoạn này, trẻ có thể bị tiêu chảy kéo dài và phân chua [2].
Nhóm thứ ba là trẻ sinh non trước tuần thứ 34 của thai kỳ do men lactase chưa hoàn thiện về mặt sinh học [1]. Ngoài ra, người lớn có các triệu chứng tiêu hóa không rõ nguyên nhân cũng cần thận trọng vì họ có thể bị bất dung nạp lactose đơn thuần hoặc thiếu hụt đồng thời cả bốn loại men disaccharidase trong ruột [1].
Hướng dẫn chẩn đoán và chăm sóc dinh dưỡng thực tế
Để chẩn đoán chính xác tình trạng bất dung nạp lactose, các bác sĩ có thể áp dụng nghiệm pháp loại trừ lactose khỏi khẩu phần ăn hoặc tiến hành đo hydro trong hơi thở [7], [2]. Trong các trường hợp phức tạp cần phân định rõ ràng thể bệnh, phương pháp sinh thiết ruột xâm lấn để định lượng nồng độ men lactase và các men disaccharidase khác có thể được thực hiện [7].
Về mặt can thiệp dinh dưỡng, phác đồ điều trị phụ thuộc chặt chẽ vào thể bệnh của trẻ:
Đối với trẻ được xác định mắc bất dung nạp lactose bẩm sinh, việc kiêng hoàn toàn lactose trong chế độ ăn là bắt buộc và phải duy trì suốt đời [5]. Trẻ cần được sử dụng các loại sữa công thức thủy phân hoàn toàn không chứa lactose để cắt đứt triệu chứng tiêu chảy và đảm bảo đà tăng trưởng bình thường [5].
Đối với trẻ bị bất dung nạp lactose thứ phát sau tiêu chảy, một đánh giá tổng quan về dinh dưỡng cho thấy việc tiếp tục duy trì cho trẻ ăn trong hầu hết các đợt tiêu chảy nhẹ mang lại nhiều lợi ích hơn so với chế độ ăn toàn chất lỏng trong vắt trước đây [8]. Các loại sữa công thức đặc biệt bao gồm sữa công thức từ đạm đậu nành hoặc sữa công thức thủy phân với thành phần chất béo, chất đạm và carbohydrate được thiết kế chuyên biệt là giải pháp hiệu quả cho trẻ bị hội chứng tiêu chảy và thiếu men lactase thứ phát [8].
Bên cạnh việc sử dụng sữa chuyên biệt, chế độ ăn của trẻ có thể được bổ sung thêm men lactase đường uống hoặc sử dụng các sản phẩm từ sữa đã qua xử lý loại bỏ lactose [7], [8]. Khi tình trạng tổn thương ruột phục hồi, men lactase sẽ tự động tái sinh và trẻ có thể dần quay trở lại chế độ ăn thông thường [2].
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ lưu ý rằng các thực phẩm từ sữa là nguồn cung cấp canxi quan trọng đối với sức khỏe khoáng chất của xương cũng như cung cấp các dưỡng chất thúc đẩy sự tăng trưởng của trẻ nhỏ và thanh thiếu niên [7]. Do đó, nếu phải loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm từ sữa khỏi chế độ ăn của trẻ, cha mẹ cần chủ động bổ sung các nguồn thực phẩm giàu canxi khác hoặc sử dụng viên uống bổ sung canxi theo hướng dẫn y khoa [7]. Ngoài ra, đối với những trẻ lớn có dung nạp một phần, việc uống sữa cùng với thức ăn hoặc các thành phần giàu chất xơ cũng như sử dụng sản phẩm sữa lên men có thể giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng khó chịu [8].
Chăm sóc một đứa trẻ bị bất dung nạp lactose đòi hỏi sự kiên nhẫn và hiểu biết thấu đáo từ phía phụ huynh. Nhận biết sớm thể bệnh bẩm sinh nguy hiểm để kiêng cữ triệt để, đồng thời không lạm dụng việc kiêng khem quá mức trong các đợt bệnh thứ phát tạm thời, sẽ giúp bảo vệ trọn vẹn cả hệ tiêu hóa lẫn sự phát triển thể chất lâu dài của trẻ.
