Mỗi khi gặp phải những cơn đau bụng quặn thắt và đi ngoài liên tục, phản xạ tự nhiên của rất nhiều người là lập tức ngừng ăn uống hoặc chỉ dám húp vài thìa nước cháo loãng với muối vì sợ "càng ăn càng đi nhiều". Nhiều người tin rằng việc để bụng đói sẽ giúp đường ruột có thời gian nghỉ ngơi và nhanh chóng bình phục. Tuy nhiên, quan niệm kiêng khem ngặt nghèo này có thực sự đúng dưới góc độ y học hay không?
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định: người bị tiêu chảy cấp tuyệt đối không nên nhịn ăn, mà cần tiếp tục duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý song song với việc bù nước kịp thời. Việc bổ sung dinh dưỡng sớm không chỉ bảo vệ niêm mạc ruột không bị teo mòn mà còn ngăn chặn nguy cơ suy kiệt thể trạng và rút ngắn thời gian hồi phục.
Nỗi lo đường ruột và sai lầm phổ biến khi nhịn ăn
Khi hệ tiêu hóa bị tấn công bởi virus, vi khuẩn hoặc độc tố, phản ứng đào thải dữ dội khiến người bệnh mệt lỏi, chán ăn và sợ hãi mọi loại thực phẩm. Nhiều gia đình có thói quen cắt giảm gần như toàn bộ khẩu phần ăn của người bệnh, chỉ cho uống nước lọc hoặc nước đường pha loãng để "cầm cự". Thậm chí, một số người còn tự ý dùng các loại thuốc hãm tiêu chảy ngay từ những giờ đầu tiên với hy vọng chấm dứt cơn đi ngoài nhanh chóng.
Thực tế, nhịn ăn là một quan niệm sai lầm có thể gây ra nhiều hậu quả bất lợi cho sức khỏe. Các can thiệp hạn chế ăn uống thường không mang lại bất kỳ lợi ích lâm sàng nào, ngược lại còn có thể gây hại cho cơ thể người bệnh [1]. Đường ruột khi không nhận được chất dinh dưỡng sẽ chậm hồi phục hơn, tế bào niêm mạc suy yếu và kéo dài thời gian tiêu chảy. Hơn nữa, việc lạm dụng các thuốc cầm tiêu chảy không đem lại lợi ích tăng thêm trong điều trị tiêu chảy nhiễm trùng [2].
Cơ chế tác động: Vì sao niêm mạc ruột cần thức ăn?
Niêm mạc ruột non được bao phủ bởi hàng triệu tế bào biểu mô có nhiệm vụ hấp thu nước, chất điện giải và các dưỡng chất thiết yếu vào máu. Khi xảy ra tiêu chảy cấp, các tế bào bề mặt có thể bị tổn thương tạm thời, nhưng phần lớn chức năng hấp thu của ruột vẫn còn hoạt động tốt. Ở các đợt tiêu chảy cấp mức độ nhẹ và trung bình, bệnh không gây ra những biến đổi nghiêm trọng về giải phẫu và chức năng tiêu hóa như trong các thể bệnh nặng [3].
Do đó, ruột vẫn có khả năng tiêu hóa và hấp thu phần lớn lượng thức ăn được nạp vào cơ thể. Việc cung cấp dinh dưỡng liên tục mang lại vai trò then chốt trong việc cải thiện chức năng đường tiêu hóa, các chỉ số nhân trắc, sinh hóa và kết quả lâm sàng [4]. Ngược lại, nếu người bệnh nhịn ăn hoàn toàn, tế bào biểu mô ruột sẽ bị thiếu hụt năng lượng nuôi dưỡng tại chỗ, dẫn đến teo niêm mạc, làm suy giảm hàng rào miễn dịch đường ruột và gia tăng nguy cơ suy dinh dưỡng sau bệnh [1].
Bằng chứng khoa học về bù dịch và nuôi dưỡng sớm
Các nghiên cứu tổng hợp và đánh giá lâm sàng trên thế giới đã nhiều lần khẳng định giá trị sống còn của việc kết hợp bù dịch và dinh dưỡng trong xử trí tiêu chảy cấp. Bù nước và duy trì dinh dưỡng chính là hai can thiệp có tác động lớn nhất đến toàn bộ quá trình diễn tiến của bệnh tiêu chảy cấp [1].
Liệu pháp bù nước bằng đường uống (ORT) với dung dịch muối bù nước (ORS) được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo là biện pháp điều trị nền tảng cho tiêu chảy cấp ở mọi lứa tuổi và do mọi nguyên nhân [2]. Tại các quốc gia đang phát triển, liệu pháp bù nước bằng đường uống đã giúp ngăn ngừa khoảng một triệu ca tử vong ở trẻ em mỗi năm do mất nước [5]. Dù vậy, các báo cáo cũng chỉ ra một thực tế đáng tiếc là chỉ có khoảng một phần tư số trẻ em bị tiêu chảy được tiếp cận và điều trị bằng liệu pháp này [5]. Sự chậm trễ hoặc bỏ qua bù nước bằng đường uống vẫn còn khá phổ biến ngay cả tại các cơ sở y tế.
Một nghiên cứu mô tả thực hiện từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2008 tại hai khoa cấp cứu ở Recife (Brazil) trên 166 trẻ em bị mất nước không nghiêm trọng do tiêu chảy cấp cho thấy tỷ lệ chỉ định bù nước bằng đường uống chỉ đạt 32,2% tại đơn vị A và 31,6% tại đơn vị B [6]. Tỷ lệ này thậm chí còn thấp hơn ở những bệnh nhân mất nước vừa (17,6%) so với mất nước nhẹ (35,6%) [6]. Phần lớn bệnh nhân trong nghiên cứu trên bị chỉ định truyền dịch tĩnh mạch mặc dù mức độ mất nước chưa ở mức nghiêm trọng [6]. Trong khi đó, hướng dẫn chuẩn nêu rõ truyền dịch tĩnh mạch bằng dung dịch muối đẳng trương truyền nhanh chỉ dành cho các trường hợp mất nước nặng [1].
Bên cạnh bù nước, nuôi dưỡng phù hợp đóng vai trò quyết định trong việc phục hồi dinh dưỡng và ngăn ngừa sụt cân [2]. Ngay khi tình trạng mất nước được giải quyết ổn thỏa, việc đảm bảo dinh dưỡng phải được thực hiện ngay lập tức vì điều này tối quan trọng cho sức khỏe đường ruột và hệ miễn dịch [1].
Người bị tiêu chảy cấp nên ăn uống những gì?
Chế độ ăn cho người tiêu chảy cấp cần hướng tới mục tiêu dễ dung nạp, cung cấp đủ năng lượng và bảo vệ niêm mạc ruột. Dưới đây là những thực phẩm và thành phần dinh dưỡng được các nghiên cứu khoa học khuyến nghị:
Dung dịch bù nước ORS: Ngay khi xuất hiện triệu chứng đi ngoài phân lỏng, việc đầu tiên cần làm là bù lượng nước và điện giải đã mất bằng dung dịch ORS pha đúng tỷ lệ tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới [2]. Bù nước nhanh chóng và duy trì lượng nước cần thiết bằng dung dịch ORS gốc glucose hoặc gốc ngũ cốc là bước khởi đầu tối ưu [7].
Tiếp tục ăn uống đa dạng và bổ sung sớm: Nguyên tắc cơ bản là tái cho ăn sớm với một chế độ ăn hỗn hợp, bình thường, cung cấp đủ nhu cầu năng lượng và dưỡng chất [4]. Việc sớm đưa trở lại các chất dinh dưỡng dễ tiêu hóa là hoàn toàn có cơ sở khoa học và cần được điều chỉnh tùy theo độ tuổi, chế độ ăn trước đó cũng như mức độ mất nước của người bệnh [3]. Người bệnh nên dùng các món ăn mềm, nấu chín kỹ như cháo thịt nạc, súp gà, khoai tây nghiền, cơm mềm, chuối chín và bánh mì nướng để ruột dễ hấp thu.
Duy trì sữa mẹ hoàn toàn đối với trẻ nhỏ: Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đang bú mẹ bị viêm dạ dày ruột, mẹ cần tiếp tục cho trẻ bú bình thường và tuyệt đối không được gián đoạn [4]. Trẻ bú mẹ liên tục trong đợt tiêu chảy sẽ hồi phục nhanh hơn và cải thiện tốt hơn tình trạng dinh dưỡng [4]. Cho trẻ bú mẹ cũng là một trong những ưu tiên hàng đầu giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy trong cộng đồng [5].
Bổ sung kẽm: Thiếu kẽm đã được chứng minh là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng tiêu chảy [8]. Bổ sung kẽm qua đường uống đã được áp dụng rộng rãi trong xử trí tiêu chảy cấp, đặc biệt tại các nước đang phát triển [8]. Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận lợi ích của việc bổ sung kẽm trong điều trị tiêu chảy cấp giúp hỗ trợ niêm mạc ruột hồi phục [4].
Những thực phẩm và thói quen cần kiêng cữ
Bên cạnh việc bổ sung thực phẩm lành mạnh, người bệnh cần nắm rõ những thứ không nên dùng để tránh kích thích đường tiêu hóa đang nhạy cảm:
Không tự ý kiêng khem thực phẩm chứa lactose: Nhiều người cho rằng khi bị tiêu chảy thì phải kiêng tuyệt đối sữa và chế phẩm từ sữa. Tuy nhiên, các bằng chứng cho thấy phần lớn trẻ dùng sữa công thức không bị mất nước nặng đều dung nạp tốt khi nhanh chóng quay lại khẩu phần ăn bình thường [4]. Tình trạng không dung nạp lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò thứ phát không phải là mối lo lâm sàng ở đại đa số người bệnh [4]. Người bệnh nên tiếp tục dùng thực phẩm chứa lactose bình thường, trừ khi xuất hiện các dấu hiệu lâm sàng rõ rệt của hội chứng không dung nạp lactose như đầy bụng dữ dội, sôi bụng nhiều và phân chua loét hậu môn [7].
Tránh các loại nước ngọt công nghiệp và đồ uống nhiều đường: Nước ngọt có ga, nước ép trái cây đóng hộp chứa lượng đường đơn rất cao, làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, kéo thêm nước vào lòng ruột và khiến tình trạng đi ngoài trở nên nghiêm trọng hơn.
Tránh các món ăn nhiều dầu mỡ, đồ chiên xào và gia vị cay nóng: Chất béo khó tiêu hóa sẽ gây quá tải cho hệ enzym đường ruột đang suy yếu, làm gia tăng cảm giác buồn nôn, đầy hơi và khó chịu ở bụng.
Không tự ý dùng kháng sinh bừa bãi: Phần lớn các đợt tiêu chảy cấp ở các nước đang phát triển có nguồn gốc nhiễm trùng, bao gồm virus và vi khuẩn [2]. Kháng sinh chỉ có chỉ định trong các trường hợp đặc biệt cụ thể như bệnh tả hoặc nhiễm lỵ trực trùng Shigella từ mức độ vừa đến nặng [1]. Thuốc kháng ký sinh trùng cũng chỉ được chỉ định khi người bệnh thực sự nhiễm amip hoặc Giardia [2]. Việc tự ý uống kháng sinh không những không cầm được tiêu chảy do virus mà còn tiêu diệt hệ vi sinh vật có lợi trong ruột.
Ai nên thận trọng khi chăm sóc tiêu chảy cấp tại nhà?
Tiêu chảy cấp có thể diễn tiến nhanh thành các biến chứng nghiêm trọng nếu xảy ra trên những đối tượng có sức đề kháng yếu hoặc cơ địa đặc thù:
Trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi: Do thiếu hụt các nghiên cứu phù hợp ở nhóm tuổi này, các bậc phụ huynh cần hết sức thận trọng [4]. Trẻ dưới 6 tháng tuổi nếu không bú mẹ mà dùng sữa công thức, đặc biệt khi tiêu chảy kéo dài hoặc diễn tiến nặng, có thể cần sử dụng các công thức sữa không chứa lactose chuyên biệt hoặc sữa thủy phân toàn phần dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế [4].
Người có dấu hiệu mất nước nặng: Khi người bệnh xuất hiện các dấu hiệu mất nước nghiêm trọng như mắt trũng sâu, da nhăn nheo, khát nước dữ dội hoặc li bì, lơ mơ, không thể uống được nước, cần đưa đi cấp cứu ngay lập tức để truyền dịch tĩnh mạch nhanh bằng dung dịch muối đẳng trương [1].
Người bị tiêu chảy xâm lấn hoặc tiêu chảy kéo dài: Tiêu chảy cấp có thể biểu hiện dưới dạng tiêu chảy phân nước (mất nước nổi bật) hoặc tiêu chảy xâm lấn dạng lỵ (phân có lẫn máu và chất nhầy) [2]. Khi phân có máu, việc dùng kháng sinh theo đơn bác sĩ đóng vai trò sống còn chứ không thể chỉ bù nước đơn thuần [2]. Ngoài ra, ở thể tiêu chảy kéo dài, bên cạnh việc bù dịch thì liệu pháp dinh dưỡng và can thiệp chế độ ăn là khâu vô cùng quan trọng đòi hỏi có sự theo dõi y tế chặt chẽ [2].
Hướng dẫn thực hành: Phác đồ bù nước và dinh dưỡng từng bước
Để chăm sóc tốt cho người bị tiêu chảy cấp tại nhà, gia đình nên tuân thủ quy trình khoa học bao gồm các bước sau:
Bước 1: Bù dịch khẩn trương ngay từ giờ đầu: Pha dung dịch ORS đúng theo hướng dẫn in trên bao bì gói thuốc, tuyệt đối không ước lượng bằng mắt. Cho người bệnh uống từng ngụm nhỏ, uống rải rác liên tục trong ngày, đặc biệt sau mỗi lần đi ngoài phân lỏng. Không thay thế ORS bằng các loại nước ngọt thể thao hay nước khoáng thông thường.
Bước 2: Cho ăn lại càng sớm càng tốt: Sau khi tình trạng mất nước ban đầu đã được kiểm soát (người bệnh tỉnh táo hơn, đỡ khát, đi tiểu được), hãy cho người bệnh ăn ngay các bữa ăn nhỏ cách nhau 2 đến 3 giờ [1]. Thức ăn nên được chế biến mềm, lỏng, ấm nóng và chia thành nhiều bữa trong ngày thay vì ăn 3 bữa lớn.
Bước 3: Đảm bảo vệ sinh phòng lây nhiễm: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch cùng với duy trì nuôi con bằng sữa mẹ là hai ưu tiên hàng đầu để hạn chế lây lan và giảm nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy trong gia đình và cộng đồng [5]. Nấu chín kỹ thức ăn, ăn ngay sau khi nấu và dùng nguồn nước sạch để chế biến.
Tóm lại, tiêu chảy cấp là một bệnh lý đường tiêu hóa phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát an toàn nếu áp dụng đúng phương pháp. Thay vì lo sợ và kiêng khem cực đoan, việc bù đủ dịch bằng ORS và duy trì nguồn dinh dưỡng chất lượng chính là chìa khóa vàng giúp bảo vệ lớp niêm mạc ruột non và thúc đẩy cơ thể nhanh chóng bình phục. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ khi xuất hiện các triệu chứng bất thường để có hướng can thiệp y tế kịp thời.