Nhiều người truyền tai nhau mẹo hít khói hoặc sắc lá bạch anh (Atropa belladonna) để cắt cơn hen suyễn tức thì. Đây là kinh nghiệm dân gian cực kỳ nguy hiểm, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Tự sắc lá bạch anh không chữa khỏi hen suyễn mà có thể dẫn tới hôn mê, co giật và tử vong do độc tính thần kinh nặng nề [1]. Y học hiện đại cảnh báo người dân tuyệt đối không tự ý thu hái, sắc uống hoặc xông khói loại cây này tại nhà dưới bất kỳ hình thức nào.

Bản chất cây bạch anh và cơ chế tác động

Bạch anh, có tên khoa học là Atropa belladonna, thuộc họ Cà (Solanaceae), trong dân gian phương Tây thường gọi là "deadly nightshade" (cây bóng đêm chết người) [1], [2]. Rễ, lá và quả của loài thực vật này chứa các alkaloid độc tính cao gồm atropine, hyoscyamine và scopolamine [2].

Các hợp chất alkaloid này có hoạt tính kháng cholinergic rất mạnh, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh tự chủ [1]. Chúng cạnh tranh thụ thể của acetylcholine – chất dẫn truyền thần kinh quan trọng [3]. Khi gắn vào thụ thể muscarinic, các chất này gây giãn cơ trơn phế quản, giúp thông đường thở tạm thời [4]. Tuy nhiên, hoạt tính kháng cholinergic đồng thời ức chế toàn bộ hệ phó giao cảm trên khắp cơ thể, gây nhịp tim nhanh, khô miệng, giãn đồng tử và tê liệt nhu động tiêu hóa [1], [2].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả mở rộng đường thở

Về mặt lý thuyết y học, Atropa belladonna có chứa atropine, scopolamine và hyoscyamine với tác dụng giãn phế quản, đạt mức độ bằng chứng C (theo thang điểm đánh giá GRADE) đối với chứng tắc nghẽn đường thở [4]. Mặc dù có tác dụng sinh học, bằng chứng này ở mức độ thấp và không đủ căn cứ để khuyến cáo ứng dụng điều trị trực tiếp bằng thảo dược thô.

Một báo cáo ca bệnh nhi năm 2016 ghi nhận việc sử dụng bài thuốc phối hợp Pulvis stomachicus cum Belladonna (gồm cúc La Mã, bạch anh, bismuth và antimonite) giúp cải thiện hen suyễn kèm trào ngược dạ dày thực quản [4]. Đáng chú ý, nồng độ alkaloid trong chế phẩm vi lượng đồng căn D3 này chỉ ở mức siêu nhỏ 0,0001% [4]. Một phân tích năm 2018 bằng phương pháp UHPLC kết hợp khối phổ phân giải cao cũng xác nhận: trong các sản phẩm vi lượng đồng căn, hàm lượng atropine và scopolamine chỉ đạt mức rất thấp, tương ứng 4,57 mcg/kg và 2,56 mcg/kg [5]. Ngược lại, trong hạt bạch anh tự nhiên, hàm lượng atropine lên tới 338 mg/kg và scopolamine là 32,1 mg/kg, còn trong thuốc mỡ bôi chứa chiết xuất đậm đặc thì hàm lượng atropine là 4007 mcg/kg [5]. Như vậy, hàm lượng chất có hoạt tính trong các chế phẩm y tế được kiểm soát cực nhỏ, hoàn toàn khác với việc tự sắc lá cây thô.

Báo cáo ngộ độc lâm sàng từ thực tế

Dữ liệu ghi nhận từ các trung tâm cấp cứu cho thấy việc tiêu thụ bạch anh tự nhiên gây ra những vụ ngộ độc hết sức nghiêm trọng.

Báo cáo ca lâm sàng tại một trung tâm chống độc ở miền bắc Iran ghi nhận 2 bệnh nhân nhập viện cấp cứu do ăn nhầm lá tươi của Atropa belladonna [1]. Cả hai đều biểu hiện hội chứng kháng cholinergic điển hình gồm khô miệng, đồng tử giãn to, nhịp tim nhanh và mê sảng [1]. Họ được điều trị bảo tồn, truyền dịch và dùng thuốc an thần nhóm benzodiazepine để kiểm soát kích động trước khi bình phục xuất viện [1].

Một ca ngộ độc khác được báo cáo năm 2012 tại khoa hồi sức tích cực liên quan đến bé gái 11 tuổi [2]. Bệnh nhi đang điều trị lao hạch bằng Rifampicin và Isoniazid thì bị vàng da do tác dụng phụ của thuốc, sau đó được một thầy lang cho dùng Atropa belladonna như bài thuốc chữa vàng da [2]. Sau khi uống, bệnh nhi bị khô miệng, lú lẫn, nói nhảm, mất khả năng nhận biết người thân, nôn không kiểm soát, rối loạn thị giác cùng ảo thị và ảo thanh [2]. Khám lâm sàng cho thấy trẻ bị rối loạn ý thức với điểm Glasgow 13/15, thở nhanh 26 lần/phút [2]. Bệnh nhi phải nhập khoa hồi sức tích cực để điều trị triệu chứng và thải độc đường tiêu hóa bằng than hoạt [2].

Năm 2009, một báo cáo ghi nhận bệnh nhân nam 48 tuổi ăn 3 nắm bạch anh và trong vòng 6 giờ đã rơi vào trạng thái mất phương hướng, hung hăng, nhịp tim nhanh [6]. Bệnh nhân được điều trị ban đầu bằng diazepam, truyền tĩnh mạch physostigmine và than hoạt [6]. Sau giai đoạn tạm ổn, bệnh nhân chuyển biến xấu và phải đưa vào đơn vị hồi sức độc chất, cần duy trì an thần và truyền physostigmine liên tục do mê sảng [6]. Xét nghiệm huyết tương cho thấy mức độ gắn kết thụ thể muscarinic tương đương 130 mcg/L atropine [6]. Sau 2 ngày hồi sức tích cực, bệnh nhân mới hồi phục hoàn toàn [6].

Cũng trong năm 2009, một phụ nữ 36 tuổi nhập viện chuyên khoa mắt do nhìn mờ, thấy ánh chớp, mất phương hướng, mất thăng bằng, kích động và lo âu suốt 24 giờ sau khi hái ăn 6 quả bạch anh vì nhầm là quả việt quất [7]. Khám mắt phát hiện giãn đồng tử hai mắt và liệt cơ điều tiết [7].

Những hiểu lầm chết người khi dùng thảo dược thô

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên sắc uống hay xông khói luôn lành tính hơn thuốc tân dược. Đây là nhận thức hoàn toàn sai lầm đối với nhóm cây chứa độc tố mạnh như bạch anh.

Lá, rễ và quả bạch anh chứa alkaloid phân bố không đồng đều [2]. Việc tự đun nấu, phơi khô rồi cuộn lại hút khói hoặc sắc lấy nước uống sẽ chiết xuất một lượng độc chất không thể đo lường trước. Khói từ lá cây khi đốt giải phóng trực tiếp các alkaloid vào đường hô hấp, làm tăng nhịp tim đột ngột và gây kích động thần kinh trung ương thay vì điều trị hen suyễn an toàn. Lịch sử đã ghi nhận từ những năm 1830, khi atropine tinh khiết được chiết xuất từ Atropa belladonna, chất này đã gây ra vô số ca tử vong do tai nạn hoặc ngộ độc [3].

Đối tượng cần tuyệt đối tránh xa

Toàn bộ người dân tuyệt đối không tự ý tiếp xúc hay sử dụng Atropa belladonna, đặc biệt là các nhóm đối tượng có nguy cơ cao:

  • Trẻ em: Nguy cơ ngộ độc ở trẻ rất cao do cơ thể nhạy cảm và dễ nhầm quả bạch anh với quả dại ăn được [2]. Thần kinh trung ương của trẻ nhỏ dễ bị tổn thương nặng khi tiếp xúc với alkaloid [2].
  • Người mắc bệnh tim mạch: Độc tố gây nhịp tim nhanh kịch phát, có thể dẫn tới rung thất, suy tim cấp [1], [6].
  • Người có bệnh lý nền về mắt: Tác động kháng cholinergic làm liệt cơ điều tiết, giãn đồng tử nghiêm trọng, có thể kích hoạt cơn glôcôm góc đóng cấp [7].
  • Bệnh nhân hen suyễn: Khói xông từ lá bạch anh có thể kích thích niêm mạc hô hấp, trong khi ngộ độc độc chất làm ức chế thần kinh, suy hô hấp đe dọa trực tiếp đến mạng sống [1], [2].

Hướng dẫn chăm sóc và điều trị hen suyễn đúng cách

Thay vì tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng đầy rủi ro, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị hen suyễn chính quy từ bác sĩ chuyên khoa:

  • Sử dụng thuốc chỉ định: Kiểm soát cơn hen bằng các loại thuốc xịt, hít chuẩn liều theo toa bác sĩ chuyên khoa hô hấp.
  • Tránh nguồn kích ứng: Hạn chế tiếp xúc bụi bẩn, phấn hoa, lông thú nuôi và khói thuốc lá.
  • Xử trí khi nghi ngờ ngộ độc: Nếu sơ ý nuốt phải các bộ phận của cây bạch anh hoặc có dấu hiệu ngộ độc (khô miệng, mờ mắt, tim đập nhanh, mê sảng, ảo giác), cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [1], [2]. Các biện pháp giải độc bao gồm rửa dạ dày, dùng than hoạt tính để khử độc đường tiêu hóa và dùng thuốc đối kháng physostigmine trong trường hợp ngộ độc thần kinh nặng theo chỉ định của bác sĩ hồi sức [1], [2], [6].

Hen suyễn là bệnh mạn tính hoàn toàn có thể kiểm soát tốt bằng các phác đồ y học hiện đại đã được kiểm chứng an toàn. Người bệnh tuyệt đối không đánh đổi mạng sống bằng việc tự sắc uống hay hít khói từ cây bạch anh, tránh dẫn đến hậu quả ngộ độc khôn lường.