Cây thạch toán (Lycoris radiata) mọc phổ biến ở một số nước Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và thường được biết đến với tên gọi hoa bỉ ngạn [2, 3]. Nhiều người tò mò tìm kiếm và sử dụng loài cây này như một vị thuốc dân gian truyền miệng để chữa bệnh hoặc cải thiện trí nhớ. Sự nhầm lẫn giữa dược liệu tự nhiên chưa qua xử lý và hoạt chất y tế chiết xuất tinh khiết tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng [1].
Alkaloid trong cây thạch toán, đặc biệt là galanthamine (còn viết là galantamine), có hoạt tính sinh học đối kháng trực tiếp cơ chế tác dụng của các thuốc kháng cholinergic [2, 6, 8]. Sử dụng đồng thời thảo dược này với thuốc thần kinh làm triệt tiêu hiệu quả điều trị hoặc kích hoạt cơn khủng hoảng cholinergic đe dọa tính mạng [1].
Cơ chế tác động của alkaloid thạch toán
Cây thạch toán chứa nhiều loại alkaloid đặc trưng, trong đó hai thành phần nổi bật nhất là lycorine và galanthamine [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng lycorine hoạt động như một chất kích thích mạnh lên hệ thần kinh trung ương và đường tiêu hóa [1]. Galanthamine là một alkaloid bậc ba hoạt động theo cơ chế ức chế thuận nghịch enzym acetylcholinesterase (AChE) [2, 6, 8].
Bình thường, enzym AChE chịu trách nhiệm phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine ở các khe tiếp hợp thần kinh [4, 6]. Bằng cách ức chế AChE, galanthamine ngăn chặn quá trình thoái giáng acetylcholine, từ đó làm tăng lượng chất này trong hệ thần kinh trung ương và tuần hoàn ngoại vi [4, 8]. Thêm vào đó, galanthamine còn điều hòa dị lập thể các thụ thể acetylcholine nicotinic của tế bào thần kinh, giúp tăng cường đáp ứng của các thụ thể này [6, 8].
Thuốc kháng cholinergic là nhóm thuốc có tác dụng ức chế chọn lọc hoặc ngăn cản hoạt động của acetylcholine trên thụ thể thần kinh. Khi alkaloid trong cây thạch toán đi vào cơ thể, lượng acetylcholine tăng vọt sẽ cạnh tranh trực tiếp và đối kháng tác dụng của nhóm thuốc kháng cholinergic [2, 6]. Sự đối đầu dược lý này dẫn đến hiện tượng trơ thuốc, mất hiệu lực điều trị hoặc làm lệch hướng đáp ứng của hệ thần kinh thực vật [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính của cây thạch toán
Các nghiên cứu lâm sàng và độc chất học đã ghi nhận rõ đặc tính tác dụng cũng như nguy cơ từ các alkaloid tự nhiên của loài thực vật này [2, 6].
Báo cáo lâm sàng năm 2025 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 83 tuổi nhập viện do ngộ độc sau khi ăn cây thạch toán (Lycoris radiata) hái từ vườn nhà [1]. Tình trạng ban đầu của bệnh nhân chưa biểu hiện rõ, nhưng sau 8 giờ nhập viện, các triệu chứng tiến triển cực kỳ nhanh chóng [1]. Bệnh nhân xuất hiện hội chứng cholinergic rầm rộ: co đồng tử, tăng tiết nước bọt, tăng tiết dịch đường thở, nôn mửa, tiêu chảy và giật rung cơ [1]. Chức năng hô hấp và huyết động suy giảm nhanh buộc các bác sĩ phải cho dùng thuốc vận mạch và thở máy [1]. Xét nghiệm huyết thanh cho thấy nồng độ butyrylcholinesterase giảm rất thấp, ban đầu nghi ngờ nhầm thành ngộ độc thuốc trừ sâu phospho hữu cơ [1]. Sau khi điều trị bằng pralidoxime, tình trạng bệnh nhân dần cải thiện tương ứng với mức tăng của butyrylcholinesterase [1]. Phân tích cây trong vườn xác nhận chứa lycorine và galanthamine; nghiên cứu cảnh báo ngộ độc cây thạch toán có thể khởi phát muộn sau khi ăn và các triệu chứng ngộ độc kéo dài [1].
Về ứng dụng điều trị, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên lớn với quy mô từ 285 đến 978 bệnh nhân Alzheimer thể nhẹ đến trung bình kéo dài từ 3 đến 6 tháng cho thấy: dùng galantamine liều 16 hoặc 24 mg/ngày giúp cải thiện đáng kể nhận thức, triệu chứng toàn thể và hành vi so với nhóm dùng giả dược [2]. Ở thử nghiệm kéo dài 12 tháng, galantamine 24 mg/ngày làm chậm tiến triển bệnh và duy trì khả năng sinh hoạt hàng ngày [2]. Tác dụng phụ của hoạt chất này chủ yếu là biểu hiện cholinergic trên hệ tiêu hóa và thuyên giảm khi tăng liều từ từ [2]. Tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng ở mức liều từ 8 đến 32 mg/ngày dao động 6-16%, tương đương nhóm dùng giả dược [2].
Nghiên cứu phiên mã và hồ sơ trao đổi chất năm 2019 xác nhận Lycoris radiata thuộc họ Amaryllidaceae, có nguồn gốc từ Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản [3]. Nghiên cứu đã giải trình tự và xác định được 8 dòng cDNA mã hóa các gen gồm LrPAL2, LrPAL3, LrC4H2, LrC3H, LrTYDC2, LrNNR, LrN4OMT và LrCYP96T tham gia vào con đường sinh tổng hợp galantamine trong các bộ phận của cây [3]. Dữ liệu khẳng định galantamine tự nhiên trong thạch toán có hoạt tính ức chế chọn lọc và chiếm ưu thế đối với enzym acetylcholinesterase [3].
Nghiên cứu năm 2024 về nấm nội sinh trên hai loài Lycoris chỉ ra rằng Lycoris radiata là nguồn cung cấp galanthamine tự nhiên chính, nhưng hàm lượng galanthamine trong loài này khá thấp so với Lycoris aurea [4]. Một số chủng nấm nội sinh phân lập từ Lycoris aurea có khả năng tăng cường biểu hiện các gen hạ nguồn giúp tích lũy riêng galanthamine trong Lycoris radiata mà không làm tăng các alkaloid khác họ Amaryllidaceae [4].
Nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2013 dùng giun chuyển gen C. elegans CL4176 mang peptide amyloid-beta gây liệt cơ cho thấy: các alkaloid benzylphenethylamine tự nhiên từ Lycoris radiata gồm galanthamine, haemanthidine cùng các dẫn xuất tổng hợp giúp trì hoãn liệt và kéo dài tuổi thọ của giun nhờ ức chế biểu hiện gen ace-1 và ace-2 [5].
Nghiên cứu thực nghiệm năm 2004 trên tế bào thần kinh vỏ não chuột sơ sinh nuôi cấy cho thấy: galantamine ở nồng độ từ 10 đến 10.000 nM làm tăng cường dòng thụ thể NMDA có thể phục hồi theo đường cong liều-đáp ứng dạng chuông [6]. Mức tăng tối đa đạt khoảng 130% so với đối chứng ở nồng độ 1 microM galantamine thông qua trung gian protein kinase C (PKC), giải thích thêm cơ chế tác động lên trí nhớ và khả năng học tập [6].
Nghiên cứu năm 2017 trên chuột phòng thí nghiệm BALB/c được gây miễn dịch bằng keyhole limpet hemocyanin (KLH) kết hợp tiêm galantamine liều 0,02-0,5 mg/kg ghi nhận: sự gia tăng acetylcholine ngoại vi do galantamine tác động lên thụ thể nicotinic của đại thực bào kích hoạt con đường kháng viêm cholinergic [7]. Hiện tượng này làm giảm nồng độ kháng thể và nồng độ interleukin (IL) 4 trong huyết tương, từ đó có thể làm suy giảm hiệu quả của vắc xin hoặc đáp ứng miễn dịch chống lại bệnh nhiễm trùng [7].
Hiểu lầm thường gặp về cây thạch toán
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Thực tế, cây thạch toán tươi chứa hỗn hợp alkaloid thô chưa qua tinh chế, bao gồm chất độc gây kích ứng thần kinh lycorine [1]. Việc tự ý sắc nước, ngâm rượu hoặc nấu củ thạch toán không thể kiểm soát nồng độ dược chất và rất dễ dẫn tới quá liều [1].
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cho rằng phản ứng ngộ độc sẽ xảy ra ngay lập tức nếu cây có độc. Nghiên cứu lâm sàng thực tế cho thấy các dấu hiệu nhiễm độc cholinergic của cây thạch toán có thể bị trì hoãn tới 8 giờ đồng hồ sau khi nuốt phải và sau đó chuyển biến rất nặng nề [1]. Sự chủ quan trong những giờ đầu có thể làm lỡ mất thời điểm can thiệp cấp cứu kịp thời [1].
Nhiều người cũng nghĩ rằng thuốc bổ thần kinh có thể phối hợp tùy ý với các đơn thuốc điều trị có sẵn. Trên thực tế, nếu người bệnh đang được kê đơn các thuốc kháng cholinergic (để kiểm soát co thắt cơ trơn, bàng quang tăng hoạt, triệu chứng ngoại tháp hoặc bệnh phổi), việc bổ sung alkaloid ức chế AChE sẽ triệt tiêu hoàn toàn mục đích điều trị của bác sĩ và gây rối loạn thần kinh thực vật [2, 6, 8].
Đối tượng cần thận trọng
Người cao tuổi, người có bệnh nền mạn tính tuyệt đối không được tự ý tiếp xúc hoặc sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây thạch toán [1]. Sự suy giảm chức năng chuyển hóa ở người lớn tuổi làm tăng nguy cơ tổn thương cơ thể khi đối mặt với hội chứng cholinergic cấp tính [1].
Bệnh nhân đang tiếp nhận các phác đồ điều trị bệnh thần kinh, tim mạch, tiêu hóa hoặc đang sử dụng thuốc kháng cholinergic cần thông báo chi tiết cho nhân viên y tế nếu nghi ngờ đã dùng các loại thảo dược không rõ nguồn gốc [2, 6].
Các dữ liệu nghiên cứu về cơ chế phân tử và điều hòa miễn dịch hiện tại chủ yếu thực hiện trên mô hình chuột phòng thí nghiệm, giun chuyển gen hoặc nuôi cấy tế bào thần kinh của chuột [4, 5, 7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn khi sử dụng trực tiếp thảo dược thạch toán trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ em. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng.
Khuyến cáo áp dụng trong đời sống
Người dân không được tự ý thu hái, phơi khô hay sắc uống củ và thân cây thạch toán dưới bất kỳ hình thức nào [1]. Các thành phần có lợi cho trí nhớ như galanthamine chỉ phát huy hiệu quả khi đã được chiết xuất tinh khiết, bào chế đạt chuẩn dược phẩm và chỉ định bằng liều lượng cụ thể (chẳng hạn 16 đến 24 mg/ngày theo hướng dẫn y khoa) [2].
Nếu trồng cây làm cảnh trong vườn, cần đặt biển cảnh báo, tránh xa tầm tay trẻ nhỏ và người lớn tuổi để ngăn ngừa nguy cơ ăn nhầm [1]. Trường hợp nghi ngờ nuốt phải cây thạch toán, nạn nhân cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để theo dõi tối thiểu 24 giờ, ngay cả khi chưa xuất hiện triệu chứng bất thường ban đầu [1]. Người bệnh có bệnh lý nền thần kinh cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ, không tự ý phối hợp các bài thuốc dân gian nhằm tránh tương tác bất lợi [2, 6].
Alkaloid trong cây thạch toán là những hoạt chất sinh học rất mạnh với cơ chế ức chế enzym phân giải acetylcholine [2, 3]. Việc kết hợp thảo dược này với thuốc kháng cholinergic hay sử dụng thiếu kiểm soát đều có thể gây ra những hậu quả khôn lường cho sức khỏe [2, 8]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp điều trị hỗ trợ nào để đảm bảo an toàn tối đa.
