Thói quen dùng thảo dược cùng thuốc tây và những hiểu lầm phổ biến
Nhiều người bệnh thường có tâm lý thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính, có thể uống chung cùng các đơn thuốc điều trị mà không gây hại. Thậm chí, không ít người dùng các loại trà thảo mộc hay bài thuốc từ hoa lá như hồ điệp hoa (thường chứa nhiều nhóm hoạt chất flavonoid) để bồi bổ sức khỏe mà không thông báo cho bác sĩ điều trị.
Tuy nhiên, thảo dược và thuốc tân dược khi vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan. Việc kết hợp tùy tiện giữa thảo dược và thuốc tây có thể tạo ra các tương tác dược động học phức tạp [1].
Hậu quả là nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt ngoài dự tính dẫn đến ngộ độc, hoặc sụt giảm nghiêm trọng làm mất hiệu quả điều trị của thuốc kê đơn [2].
Cơ chế tác động: Enzyme cytochrom P450 và vai trò của flavonoid
Hệ thống enzyme cytochrom P450 (thường gọi tắt là CYP) tại gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình oxy hóa và thải trừ hầu hết các hợp chất ngoại sinh, bao gồm thuốc tân dược [3]. Mặc dù hệ này có hơn 50 loại enzyme khác nhau, nhưng chỉ có 6 enzyme chủ chốt đảm nhận chuyển hóa tới 90% các loại thuốc thông dụng trên lâm sàng [2]. Trong số đó, hai enzyme đóng vai trò lớn nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [2].
Khi một hợp chất hoạt động như một chất ức chế enzyme CYP, nó sẽ làm chậm hoặc ngăn cản quá trình chuyển hóa các thuốc là cơ chất của enzyme đó [3, 6]. Một đánh giá khoa học công bố năm 2022 đã chỉ ra rằng các hoạt chất tự nhiên thuộc nhóm flavonoid như quercetin, cùng với thymoquinone, chiết xuất tỏi và cam thảo, đã được chứng minh là các chất ức chế nhiều enzyme khác nhau thuộc họ CYP [3].
Sự ức chế này khiến các thuốc dùng kèm không được phân giải kịp thời, dẫn đến tình trạng tích lũy thuốc trong huyết tương [1, 2]. Nồng độ thuốc tăng cao kéo dài sẽ khiến người bệnh đối mặt với các phản ứng có hại hoặc ngộ độc thuốc, đặc biệt nguy hiểm với những thuốc có khoảng điều trị hẹp [6, 7].
Bằng chứng khoa học về sự ức chế enzyme và tương tác thuốc
Hiện tượng tương tác thuốc thông qua hệ thống CYP đã được ghi nhận trong rất nhiều nghiên cứu dược lý thực nghiệm và lâm sàng:
Một tổng quan khoa học năm 1996 đánh giá các nghiên cứu từ năm 1966 đến năm 1995 về hệ thống cytochrom P450 và thuốc chống trầm cảm cho thấy sự ức chế các enzyme này dẫn đến thay đổi rõ rệt nồng độ thuốc trong máu [4]. Nghiên cứu chỉ ra enzyme CYP1A2 bị ức chế bởi fluvoxamine, gây tương tác với theophylline và clozapine [4]. CYP2D6 bị ức chế mạnh bởi fluoxetine, norfluoxetine, sertraline, paroxetine, làm tăng đáng kể nồng độ desipramine và nortriptyline [4]. CYP2C bị ức chế bởi fluoxetine, sertraline, fluvoxamine, làm thay đổi chuyển hóa phenytoin và diazepam [4]. Trong khi đó, CYP3A4 chuyển hóa terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam, triazolam và các benzodiazepine khác; nồng độ các thuốc này tăng lên khi dùng chung với các chất ức chế như fluvoxamine, nefazodone, fluoxetine và sertraline [4].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 sử dụng phương pháp điện hóa học để khảo sát enzyme CYP3A4 của người gắn trên điện cực carbon thủy tinh [5]. Nghiên cứu đo lường mức độ ức chế chuyển hóa chất nền erythromycin trước sự hiện diện của các chất ức chế đã biết gồm ketoconazole, cimetidine và diclofenac, thu được giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 135 nM, 80 µM và 311 µM [5]. Nghiên cứu cũng phát hiện hiện tượng hợp lực dị lập thể: sự có mặt của quinidine đã kích thích quá trình 5-hydroxyl hóa diclofenac, làm tăng gấp đôi hiệu lực ức chế của diclofenac, kéo mức IC50 của chất này từ 311 µM xuống còn 157 µM [5].
Năm 2015, các nhà khoa học đã phát triển một thử nghiệm ức chế CYP cocktail in vitro sử dụng khối phổ để đánh giá tương tác thuốc - thuốc và thuốc - thảo dược [6]. Thử nghiệm dùng đồng thời 10 cơ chất nhằm đánh giá 9 dạng đồng phân CYP gồm CYP1A2, CYP2A6, CYP2B6, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6, CYP2E1 và hai vị trí gắn của CYP3A4/5 [6]. Kết quả cho thấy phương pháp này đánh giá nhanh chóng và chính xác tiềm năng gây tương tác của các chiết xuất thảo mộc bổ sung chế độ ăn, điển hình là rễ cam thảo (Glycyrrhiza glabra), đồng thời xác nhận ức chế CYP là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tương tác thuốc - thảo dược [6].
Về mặt lâm sàng, một báo cáo tổng quan năm 2005 về liều dùng thuốc chống loạn thần không điển hình chỉ ra rằng các thuốc chuyển hóa qua CYP1A2 (như olanzapine, clozapine) hoặc qua CYP3A (như quetiapine) cần điều chỉnh liều khi phối hợp với các chất ức chế enzyme [7]. Các thuốc có khoảng điều trị hẹp như clozapine hay risperidone rất dễ bộc phát tác dụng phụ nguy hiểm khi dùng chung với chất ức chế CYP2D6 hoặc CYP3A [7].
Giới hạn của bằng chứng đối với hồ điệp hoa
Mặc dù cơ chế ức chế CYP của các flavonoid tự nhiên như quercetin đã được ghi nhận rõ ràng [3], cần lưu ý rằng phần lớn các dữ liệu hiện có về hồ điệp hoa chủ yếu dựa trên hàm lượng thành phần flavonoid chung hoặc các thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) và mô hình tính toán [2, 8]. Hiện tại, chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trực tiếp đánh giá dược lực học của hồ điệp hoa trên từng nhóm người bệnh cụ thể dùng kèm thuốc tây.
Do đó, các giả định về tương tác giữa hồ điệp hoa và thuốc tân dược chủ yếu dựa trên cơ chế ức chế enzyme CYP đã được chứng minh của các flavonoid thành phần [3]. Người bệnh không nên chủ quan tự ý suy diễn mức độ an toàn khi dùng loại thảo mộc này chung với các đơn thuốc đặc trị.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên không thể gây ngộ độc như thuốc tây". Thực tế, các phân tử có hoạt tính sinh học trong thực vật khi vào cơ thể đều chịu sự chi phối của các con đường chuyển hóa gan như bất kỳ loại hóa dược nào [2, 5].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa thuốc tây khoảng 1 đến 2 giờ là tránh được tương tác. Tuy nhiên, nếu thảo dược chứa các chất ức chế enzyme CYP, tác động làm bất hoạt enzyme tại gan có thể kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày, làm suy giảm khả năng thanh thải thuốc của gan suốt khoảng thời gian đó [1, 7].
Một hiểu lầm khác là dùng thảo mộc càng nhiều càng nhanh khỏi bệnh. Việc sử dụng lượng lớn các chất ức chế tự nhiên có thể làm nồng độ các thuốc tim mạch, an thần hoặc chống đông máu tăng vọt trong huyết tương, dẫn đến các phản ứng bất lợi khó lường [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang sử dụng các thuốc có khoảng điều trị hẹp cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo mộc hay chiết xuất nào [7]:
- Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần (như benzodiazepine, diazepam, alprazolam, clozapine, risperidone) chuyển hóa qua các enzyme CYP1A2, CYP2D6, CYP2C hoặc CYP3A4 [1, 7].
- Người bệnh đang dùng thuốc chống đông máu như warfarin, thuốc điều trị động kinh, hoặc nhóm thuốc hạ mỡ máu statin, vì các thuốc này phụ thuộc nhiều vào sự chuyển hóa của hệ thống CYP [2].
- Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phác đồ hóa trị liệu phức tạp, đối mặt với nguy cơ đa thuốc (polypharmacy) [8].
- Người có biến dị di truyền về enzyme gan (CYP polymorphism), do khả năng chuyển hóa thuốc vốn đã khác biệt so với người bình thường [6, 7].
Những trường hợp này tuyệt đối không tự ý bổ sung thảo dược nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dược học [1].
Gợi ý áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Để phòng ngừa tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc tân dược, bạn nên thực hiện các biện pháp sau:
Chỉ sử dụng thảo dược ở lượng vừa phải, không lạm dụng các dạng chiết xuất cô đặc nồng độ cao trừ khi có hướng dẫn y khoa. Luôn đem theo danh sách toàn bộ các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng và thảo dược đang dùng để thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ [1].
Nếu được bác sĩ đồng ý sử dụng, hãy theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường của cơ thể như chóng mặt, buồn ngủ quá mức, rối loạn nhịp tim hoặc các phản ứng phụ đặc trưng của thuốc đang dùng. Khi xuất hiện dấu hiệu lạ, cần tạm ngừng thảo dược và đến cơ sở y tế để kiểm tra kịp thời.
Lời khuyên cân bằng cho người bệnh
Thảo dược tự nhiên đem lại nhiều giá trị hỗ trợ sức khỏe nếu được sử dụng đúng cách và đúng liều lượng. Tuy nhiên, khả năng ức chế enzyme cytochrom P450 của các hoạt chất thực vật là một thực tế khoa học đã được chứng minh, có thể gây ra những tương tác nguy hiểm với thuốc điều trị [2, 6]. Người bệnh hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi kết hợp bất kỳ phương pháp thảo mộc nào với thuốc tân dược để bảo vệ sức khỏe bản thân một cách an toàn nhất.
