Uống bòi ngòi tai chung thuốc tây: Nguy cơ tương tác ra sao?

Nhiều người bệnh tại Việt Nam thường có tâm lý thảo dược lành tính, có thể kết hợp bòi ngòi tai với thuốc tây để nâng cao thể trạng. Liệu dùng song song thảo dược bòi ngòi tai cùng thuốc kê đơn điều trị bệnh mạn tính có an toàn, hay tiềm ẩn rủi ro tương tác men gan?

Khoa học chứng minh dùng thảo mộc chung thuốc tây tiềm ẩn nguy cơ thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương. Khi thảo mộc ức chế hoặc cảm ứng hệ men gan Cytochrome P450, lượng thuốc tân dược vào cơ thể có thể tích tụ gây độc tính hoặc bị đào thải quá nhanh làm mất hiệu lực điều trị.

Hệ men gan Cytochrome P450 và vai trò chuyển hóa thuốc

Hệ thống enzyme Cytochrome P450 (CYP) là con đường chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất ngoại sinh và thuốc điều trị trong cơ thể ^[1]. Dù họ enzyme này có hơn 50 loại khác nhau, chỉ có 6 enzyme đảm nhận việc chuyển hóa tới 90% các thuốc điều trị hiện nay ^[2]. Trong số đó, hai enzyme đóng vai trò nổi bật nhất là CYP3A4 và CYP2D6 ^[2].

Cơ chế chuyển hóa này có thể bị tác động trực tiếp khi gặp các chất ức chế hoặc chất cảm ứng men gan ^[2]. Kết quả là nồng độ thuốc tự do trong máu bị biến động bất thường, dẫn tới thất bại điều trị hoặc gây ra phản ứng phụ nghiêm trọng ^[2]. Dữ liệu hệ thống ghi nhận có tới 776 hoạt chất liên quan đến 14 enzyme CYP450 với tổng cộng 2.088 mối quan hệ tương tác ^[3]. Các enzyme chủ chốt này bao gồm CYP1A2, 2A6, 2B6, 2C8, 2C9, 2C18, 2C19, 2D6, 2E1, 3A4, 3A7, cùng 11B1, 11B2 ty thể và P-glycoprotein ^[3].

Bằng chứng về nguy cơ tương tác giữa thảo dược và men gan

Các hợp chất nguồn gốc thực vật có khả năng tác động mạnh mẽ lên hệ enzym gan này. Một nghiên cứu tổng quan năm 2021 đã đánh giá 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 thực phẩm bổ sung thông qua 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca ^[4]. Kết quả phát hiện 18 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư ^[4]. Nghiên cứu xác định các thảo mộc, thực phẩm bổ sung tương tác đáng kể qua các phân họ CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 ^[4]. Riêng với enzyme CYP3A4 – con đường chuyển hóa chính của nhiều thuốc điều trị – có đến 21 loại thảo mộc và thực phẩm được ghi nhận gây tương tác ^[4].

Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2022 tổng hợp các bằng chứng cho thấy nhiều hoạt chất và chiết xuất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đã được chứng minh là chất ức chế các enzyme khác nhau trong họ CYP ^[5]. Tác động này làm thay đổi sinh khả dụng của các thuốc dùng kèm ^[5]. Khi các thành phần trong thảo dược gắn kết với enzyme CYP450, cấu trúc trung tâm hoạt động của men bị tác động, làm giảm khả năng khử độc hoặc chuyển hóa hoạt chất thuốc tây qua gan ^[5].

Nguy cơ khi dùng chung với các nhóm thuốc điều trị nền

Tương tác CYP450 đặc biệt nguy hiểm đối với những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây:

• Thuốc tim mạch và huyết áp: Nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp như thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta giao cảm, thuốc ức chế men chuyển và thuốc ức chế thụ thể angiotensin đều phụ thuộc vào chuyển hóa qua hệ men gan Cytochrome P450, ngoại trừ thuốc lợi tiểu được đào thải chủ yếu qua thận ^[1]. Người cao tuổi vừa có tỷ lệ mắc huyết áp cao lớn nhất vừa có nguy cơ gặp tương tác bất lợi cao nhất khi dùng phối hợp thảo dược ^[1].
• Thuốc chống trầm cảm: Nghiên cứu công bố năm 1996 chỉ ra các thuốc chống trầm cảm ức chế các cụm enzyme CYP khác nhau ^[6]. Enzyme CYP1A2 bị fluvoxamine ức chế, gây tương tác với theophylline và clozapine ^[6]. Fluoxetine, norfluoxetine, sertraline, paroxetine ức chế mạnh CYP2D6, làm tăng rõ rệt nồng độ desipramine và nortriptyline ^[6]. Nhóm này cũng ức chế CYP2C ảnh hưởng đến phenytoin và diazepam, trong khi CYP3A4 bị ảnh hưởng gây tích tụ carbamazepine, alprazolam, triazolam ^[6]. Sự cộng hưởng khi dùng chung thảo dược ức chế men gan sẽ làm nồng độ các thuốc này trong máu tăng vọt ^[6].
• Thuốc chống đông và thuốc giảm đau: Warfarin, statin hạ mỡ máu và thuốc chống động kinh cũng thường xuyên gặp tương tác bất lợi qua hệ men gan CYP ^[2]. Trong nghiên cứu in vitro năm 2012, thử nghiệm trên enzym CYP3A4 cho thấy các chất ức chế như ketoconazole (IC50 là 135 nM), cimetidine (IC50 là 80 muM) và diclofenac (IC50 là 311 muM) làm suy giảm mạnh chuyển hóa của cơ chất erythromycin ^[7]. Hiện tượng hợp tác dị lập thể còn làm tăng độc tính khi quinidine kết hợp làm giảm IC50 của diclofenac từ 311 muM xuống 157 muM ^[7].

Dù bòi ngòi tai là cây thuốc dân gian, việc thiếu các nghiên cứu định lượng độc tính và thành phần chiết xuất chuẩn hóa khiến việc dùng chung với thuốc tân dược mang rủi ro lớn. Nếu bòi ngòi tai chứa các chất ức chế CYP3A4 hoặc CYP2D6, thuốc điều trị nền sẽ chậm đào thải, tích lũy trong máu gây hạ huyết áp quá mức, loạn nhịp, hoặc xuất huyết [5, 7].

Hiểu lầm thường gặp và đối tượng cần thận trọng

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và uống cách thuốc tây 1-2 giờ là an toàn. Thực tế, sự ức chế hoặc cảm ứng enzyme gan Cytochrome P450 của các hợp chất thảo mộc có thể kéo dài nhiều ngày chứ không biến mất sau vài giờ [2, 5]. Độc tính do quá liều tương đối của thuốc tây có thể âm thầm xuất hiện mà người bệnh không hề hay biết ^[2].

Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng:

• Bệnh nhân điều trị tim mạch, tăng huyết áp đang dùng chẹn canxi, chẹn beta ^[1].
• Người đang dùng thuốc chống đông máu warfarin, thuốc hạ lipid máu nhóm statin ^[2].
• Bệnh nhân tâm thần, thần kinh dùng thuốc chống trầm cảm, an thần nhóm benzodiazepine, chống động kinh [1, 5].
• Bệnh nhân đang hóa trị, điều trị ung thư với các thuốc chống ung thư chuyển hóa qua gan ^[4].
• Người cao tuổi có suy giảm chức năng gan thận sinh lý ^[1].

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh cần minh bạch với nhân viên y tế về toàn bộ các loại nước lá, trà thảo dược, bao gồm bòi ngòi tai đang sử dụng. Không tự ý kết hợp sắc nước thảo mộc uống hàng ngày để thay thế nước lọc khi đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc kê đơn.

Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược bòi ngòi tai hỗ trợ điều trị, cần có sự đồng ý của bác sĩ điều trị và theo dõi sát các chỉ số sinh hóa máu, huyết áp hoặc nồng độ thuốc nếu cần thiết. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường như chóng mặt, xuất huyết dưới da, mệt mỏi quá mức, cần dừng ngay thảo mộc và đến cơ sở y tế kiểm tra.

Thảo dược tự nhiên đem lại nhiều giá trị, nhưng việc kết hợp tùy tiện với thuốc tây tiềm ẩn rủi ro biến đổi nồng độ thuốc điều trị nguy hiểm. Hiểu đúng về hệ men Cytochrome P450 và tuân thủ phác đồ y khoa là cách tốt nhất bảo vệ sức khỏe bản thân.