Uống cà tàu cùng thuốc trợ tim, an thần: Rủi ro tương tác gì?

Nhiều người có thói quen dùng các loại cây cỏ dân gian như cà tàu (thuộc chi Cà - Solanum) để sắc nước uống giải độc hoặc hỗ trợ điều trị bệnh mà không rõ độc tính. Khi người bệnh kết hợp thảo dược này với thuốc tây y kê đơn, đặc biệt là thuốc trợ tim hay thuốc an thần, hiểm họa khôn lường có thể xảy ra.

Việc uống cà tàu cùng lúc với thuốc trợ tim và thuốc an thần làm tăng nguy cơ ngộ độc tim mạch, rối loạn nhịp tim và gây ức chế thần kinh quá mức. Các hoạt chất glycoalkaloid tự nhiên trong cây tác động trực tiếp lên hệ dẫn truyền tim và hệ thần kinh trung ương, tương tác bất lợi với thuốc điều trị [3, 5].

Cơ chế tác động lên tim mạch và thần kinh

Các loài thực vật thuộc chi Cà chứa lượng lớn hợp chất chuyển hóa thứ cấp thuộc nhóm steroidal glycoalkaloids (SGA) và saponin [1, 2]. Những hợp chất này có cấu trúc steroid, giúp cây tự bảo vệ trước sâu bệnh nhưng lại mang độc tính sinh học cao trên cơ thể sinh vật [1, 5].

Khi vào cơ thể, các glycoalkaloid có khả năng tác động trực tiếp lên nhịp co bóp của cơ tim ^[1]. Đồng thời, chiết xuất glycoalkaloid từ các loài chi Cà thể hiện khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase – loại enzym chịu trách nhiệm phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine ^[2]. Khi men này bị ức chế, acetylcholine tích tụ quá mức gây kích thích hoặc ức chế dẫn truyền thần kinh, ảnh hưởng trực tiếp đến trương lực cơ, nhịp tim và hệ thần kinh tự chủ ^[2].

Bằng chứng khoa học về tác động lên tim mạch

Nghiên cứu công bố năm 2019 thử nghiệm ảnh hưởng của dịch chiết và alkaloid tinh khiết từ các loài chi Cà (Solanum nigrum, Solanum tuberosum, Solanum lycopersicum) trên mô hình nhịp tim nhộng bọ cánh cứng Tenebrio molitor ^[1]. Nghiên cứu tiến hành tiêm dịch chiết chứa glycoalkaloid và hoạt chất tinh khiết ở nồng độ $10^{-5}\text{ M}$, theo dõi hoạt động tim liên tục trong 24 giờ ^[1].

Kết quả cho thấy các glycoalkaloid tinh khiết gây tác động tăng tần số nhịp tim (positive chronotropic effects) phụ thuộc vào chu kỳ co bóp, đồng thời làm thay đổi độ dài các pha hoạt động của tim ^[1]. Dịch chiết Solanum lycopersicum làm tăng tốc độ tim mạnh hơn cả alkaloid đơn lẻ, trong khi dịch chiết từ Solanum nigrum và khoai tây cũng làm thay đổi tần số co bóp tim theo từng giai đoạn ^[1]. Hoạt chất chaconine kích thích tim mạnh nhất trong suốt thời gian ghi nhận ^[1].

Khi người bệnh đang uống thuốc điều trị tim mạch (như digoxin, thuốc chống loạn nhịp) mà dùng thêm cà tàu, tác động kích thích tăng nhịp tim của glycoalkaloid có thể dẫn đến nguy cơ loạn nhịp thất, rung tâm thất hoặc quá liều độc tính tim ^[1].

Tác động ức chế thần kinh và nguy cơ tương tác thuốc an thần

Một nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích thành phần glycoalkaloid của 7 loài thuộc chi Solanum (bao gồm S. nigrum, S. caripense, S. melanocerasum, S. muricatum, S. quitoense, S. retroflexum, S. sisymbriifolium) bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (HPLC-MS) ^[2]. Nghiên cứu xác định được 51 loại glycoalkaloid khác nhau với hàm lượng từ 7 đến $5{,}63 \times 10^5\text{ ng/g}$ ^[2].

Khi thử nghiệm hoạt tính sinh học, chiết xuất glycoalkaloid từ thân cây Solanum nigrum ức chế mạnh men acetylcholinesterase với nồng độ ức chế bán tối đa ($\text{IC}{50}$) chỉ $0{,}4\ \mu\text{g/mL}$ ^[2]. Ở các loài khác như lá S. sisymbriifolium, giá trị $\text{IC}{50}$ lên đến $344{,}9\ \mu\text{g/mL}$ ^[2]. Điều này chứng minh độc tính thần kinh phụ thuộc chặt chẽ vào thành phần loại alkaloid có trong cây chứ không chỉ phụ thuộc vào tổng hàm lượng ^[2].

Việc ức chế acetylcholinesterase làm rối loạn hệ thần kinh đối giao cảm ^[2]. Trong y học dân gian, quả Solanum lycocarpum từng được dùng như một chất an thần, chống co thắt và chống động kinh ^[3]. Nếu kết hợp cà tàu với các loại thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc giảm đau ức chế thần kinh trung ương, tác dụng ức chế cộng gộp có thể gây ngủ sâu bất thường, hạ huyết áp nguy hiểm, suy hô hấp và rối loạn ý thức.

Độc tính thay đổi theo bộ phận và độ chín của cây

Hàm lượng glycoalkaloid trong các bộ phận của cây họ Cà không đồng nhất [2, 5, 7]. Nghiên cứu năm 2012 định lượng hai hợp chất chính là solasonine và solamargine trên cây Solanum lycocarpum bằng phương pháp HPLC-UV cho thấy sự chênh lệch rõ rệt ^[3]. Quả xanh chứa nồng độ glycoalkaloid cao hơn quả chín, cụ thể quả xanh có $1{,}04% \pm 0{,}01%$ solasonine và $0{,}69% \pm 0{,}00%$ solamargine, so với quả chín chỉ có $0{,}83% \pm 0{,}02%$ solasonine và $0{,}60% \pm 0{,}01%$ solamargine ^[3].

Nghiên cứu năm 2001 trên cây Solanum khasianum Clarke cũng ghi nhận dịch chiết từ quả, lá và mô nuôi cấy đều chứa lượng lớn solasodine – tiền chất steroid của glycoalkaloid ^[4]. Do nồng độ hoạt chất thay đổi tùy theo bộ phận dùng (thân, lá, quả xanh hay chín), người dân tự sắc uống hoàn toàn không thể kiểm soát được liều lượng đưa vào cơ thể, rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp [5, 7].

Bên cạnh đó, nghiên cứu mô phỏng gắn kết phân tử năm 2019 cho thấy solasonine và alpha-solanine liên kết mạnh với các protein khung tế bào như actin, coronin, villin, ezrin ^[5]. Phân tích cấu trúc (PASS analysis) cho thấy các hoạt chất này vi phạm từ 1 đến 3 thông số sinh khả dụng theo quy tắc Lipinski, cho thấy độc tính tế bào phức tạp và độ hấp thu khó lường ^[5]. Hoạt chất alpha-solasonine và alpha-solamargine cũng đã được xác nhận liên quan trực tiếp đến độc tính sinh học cao trên thực vật ^[6].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên là "vô hại", uống càng nhiều càng tốt để thanh nhiệt hoặc hạ huyết áp. Thực tế, nhiều loài chi Cà chứa độc tính tự nhiên kháng sâu bọ, động vật thân mềm và ký sinh trùng [4, 8]. Nghiên cứu năm 2010 trên chuột nhiễm ký sinh trùng Plasmodium yoelii cho thấy các glycoalkaloid tự nhiên như chaconine, solamargine, solasonine và tomatine có hoạt tính sinh học cực mạnh, trong đó chaconine có liều hiệu quả $\text{ED}_{50}$ ở mức $4{,}49\text{ mg/kg}$ và chỉ số điều trị hẹp (khoảng 9) ^[7]. Chỉ số điều trị hẹp đồng nghĩa với việc ranh giới giữa liều có tác dụng sinh học và liều gây ngộ độc rất mong manh.

Một hiểu lầm khác là đun sắc lâu sẽ phân hủy hết độc tố. Các liên kết glycoalkaloid tự nhiên rất bền vững, chỉ bị phân giải khi thủy phân bằng acid khoáng mạnh ở điều kiện chuyên biệt ^[4]. Đun nước uống thông thường không loại bỏ được độc tính tim mạch và thần kinh của các hợp chất này.

Ai tuyệt đối phải thận trọng?

• Người đang điều trị bệnh tim mạch: Đang dùng thuốc trợ tim glycoside (digoxin), thuốc chẹn beta, thuốc chống loạn nhịp tim.
• Người đang dùng thuốc an thần: Các thuốc nhóm benzodiazepine, thuốc ngủ, thuốc chống trầm cảm, thuốc điều trị động kinh.
• Bệnh nhân suy gan, suy thận: Khả năng chuyển hóa và đào thải độc tố từ glycoalkaloid bị suy giảm nghiêm trọng.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Nghiên cứu cho thấy các hợp chất glycoalkaloid có cấu trúc tương tự hormone steroid, tiềm ẩn nguy cơ tác động kháng androgen và ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi nếu vượt qua hàng rào nhau thai ^[3].

Áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Không tự ý hái các loại cà dại, cà tàu để ngâm rượu, nấu nước uống chữa bệnh [2, 7]. Khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào bằng thuốc tây y kê đơn, người bệnh phải thông báo cho bác sĩ danh sách tất cả các loại thuốc nam, thảo dược đang sử dụng. Nếu xuất hiện các triệu chứng như đánh trống ngực, tim đập nhanh bất thường, chóng mặt, buồn ngủ li bì, yếu cơ hoặc co giật sau khi uống thảo dược, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất để cấp cứu.

Các loài thực vật thuộc chi Cà chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng cho sản xuất thuốc tân dược nhưng cũng tiềm ẩn độc tính tim mạch và thần kinh đáng kể [1, 2, 3, 5]. Tự ý uống cà tàu cùng thuốc trợ tim, thuốc an thần là hành vi nguy hiểm, dễ dẫn đến quá liều độc tính hoặc cản trở điều trị. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ để bảo vệ tính mạng bản thân.