Uống rượu bia kéo dài là thói quen phổ biến nhưng tàn phá cơ thể âm thầm. Nhiều người thức dậy nhận thấy mắt mờ dần, nhìn màu sắc không còn chuẩn xác nhưng chỉ nghĩ do mỏi mắt đơn thuần. Thực tế, thị lực suy giảm nghiêm trọng có thể bắt nguồn từ tổn thương sâu bên trong đáy mắt và dây thần kinh thị giác do cồn mạn tính gây ra.
Cồn phá hủy thị lực không chỉ bằng một con đường đơn độc. Tình trạng này là kết quả phối hợp giữa tổn thương tế bào do cồn và sự thiếu hụt dinh dưỡng trầm trọng, đặc biệt là vitamin B1 (thiamine) cùng các vi chất nhóm B khác [1, 2].
Cơ chế tác động: Đòn đánh kép từ cồn và thiếu vitamin B1
Dây thần kinh thị giác dẫn truyền tín hiệu hình ảnh từ võng mạc về não bộ đòi hỏi nguồn năng lượng khổng lồ. Năng lượng này do ty thể trong các tế bào hạch võng mạc sản xuất thông qua chu trình hô hấp hiếu khí [1]. Khi cồn đi vào cơ thể với lượng lớn trong thời gian dài, nó làm xáo trộn nghiêm trọng quá trình chuyển hóa này [1, 7].
Ở người nghiện rượu, ethanol trực tiếp làm giảm khả năng hấp thu thiamine tại ruột non [2]. Đồng thời, lượng cồn dư thừa làm suy giảm lượng thiamine dự trữ tại gan và cản trở phản ứng phosphoryl hóa biến thiamine thành dạng có hoạt tính sinh học [2]. Người uống rượu kéo dài cũng có xu hướng ăn rất ít thực phẩm chứa vitamin và dưỡng chất thiết yếu, khiến đường tiêu hóa bị tổn thương và giảm hấp thu toàn diện [2].
Khi cơ thể thiếu thiamine, chu trình hô hấp tế bào và quá trình phosphoryl hóa oxy hóa trong ty thể của tế bào hạch phục vụ vùng thị giác trung tâm bị suy sụp [1]. Các gốc tự do gia tăng phá hủy ADN ty thể [2]. Kết hợp với độc tính trực tiếp của cồn và các chất chuyển hóa, quá trình thoái hóa sợi trục thần kinh và mất bao myelin xảy ra, khiến tín hiệu hình ảnh bị chặn đứng [1, 6].
Bằng chứng nghiên cứu: Các ca bệnh thực tế nói lên điều gì?
Nhiều nghiên cứu y khoa đã phân tích sâu các trường hợp tổn thương thị giác do cồn mạn tính để làm sáng tỏ cơ chế này.
Một báo cáo năm 2013 ghi nhận bệnh nhân nam 61 tuổi có tiền sử nghiện rượu nặng, hút thuốc lá và suy dinh dưỡng nặng với chỉ số BMI chỉ đạt 19,3 [3]. Bệnh nhân nhập viện sau một tháng mất thị lực tiến triển cả hai mắt, không đau, kèm theo rối loạn trạng thái tâm thần và thất điều dáng đi điển hình của hội chứng Wernicke-Korsakoff [3].
Thị lực của người này suy giảm nghiêm trọng xuống còn 20/200 ở mắt phải và 20/300 ở mắt trái, xuất hiện điểm mù trung tâm mắt trái dù soi đáy mắt ban đầu bình thường [3]. Dù các xét nghiệm vitamin B12, folate, thiamine và cyanide máu nằm trong giới hạn bình thường tại thời điểm khám, việc kiêng hoàn toàn rượu kết hợp bổ sung dinh dưỡng tích cực đã giúp thị lực hồi phục ổn định sau 30 ngày điều trị [3]. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự thiếu hụt dinh dưỡng phối hợp cùng độc chất là yếu tố mấu chốt gây bệnh [3].
Một trường hợp khác công bố năm 2014 mô tả người phụ nữ 60 tuổi nghiện rượu mạn tính và hút thuốc, xuất hiện giảm thị lực hai mắt không đau sau khi uống ít nhất một chai nước súc miệng chứa cồn (khoảng 473 ml) mỗi ngày [4]. Thị lực giảm sâu đến mức chỉ còn 4/200 mỗi mắt và mất hoàn toàn khả năng nhận biết màu sắc [4]. Khám đáy mắt cho thấy gai thị phẳng, sung huyết kèm xuất huyết quanh gai thị, sau đó tiến triển thành teo nhạt bó hoàng điểm - gai thị [4].
Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ thiamine huyết thanh giảm thấp [4]. Bệnh nhân được điều trị bằng cách bổ sung thiamine và acid folic [4]. Sau khi dừng uống nước súc miệng chứa cồn, thị lực hai mắt cải thiện lên 20/400 và điểm mù trung tâm thu nhỏ lại [4]. Ca bệnh chứng minh rõ ràng độc tính của cồn kết hợp thiếu thiamine dẫn tới tổn thương đáy mắt, nhưng chức năng mắt có thể phục hồi một phần nếu loại bỏ cồn sớm [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 về bệnh thần kinh do cồn cũng chỉ ra rằng cồn tự nó đóng vai trò độc hại độc lập [5]. Các tác giả nhận thấy tổn thương thần kinh vẫn có thể xuất hiện ở người nghiện rượu dù không thiếu hụt thiamine, đồng thời bệnh lý thần kinh do cồn biểu hiện mất và tái tạo myelin từng đoạn, khác với tình trạng phù dưới bao màng thần kinh nổi trội ở người đơn thuần thiếu thiamine [5].
Dấu hiệu nhận biết tổn thương đáy mắt do cồn
Tổn thương thần kinh thị giác do ngộ độc cồn và thiếu dinh dưỡng tiến triển âm thầm, thường đối xứng ở cả hai mắt và không gây cảm giác đau nhức [3, 4, 5]. Đa số người bệnh thường nhận thấy thị lực giảm dần theo thời gian mà không có biến cố đột ngột [4, 7].
Triệu chứng ban đầu rất thường gặp là rối loạn sắc giác (khó phân biệt màu sắc), thường xuất hiện trước khi thị lực suy giảm rõ rệt [4, 7]. Bệnh nhân giảm độ nhạy tương phản và xuất hiện điểm mù ở vùng nhìn trung tâm hoặc vùng trung tâm - cạnh tâm (centrocecal scotoma) [5, 7]. Khi khám đáy mắt giai đoạn sớm, bác sĩ có thể thấy phù gai thị thoáng qua, giãn mao mạch hoặc xuất huyết quanh gai thị [3, 7]. Nếu không can thiệp kịp thời, tổn thương sẽ chuyển thành teo nhạt bó hoàng điểm - gai thị, đồng nghĩa với việc sợi thần kinh đã bị hủy hoại vĩnh viễn [4].
Hiểu lầm thường gặp về bệnh thị giác do rượu
Nhiều người lầm tưởng chỉ rượu tự nấu chứa cồn công nghiệp methanol mới gây mù mắt, còn rượu đóng chai đắt tiền hay nước súc miệng chứa cồn thì an toàn. Thực tế, lạm dụng ethanol mạn tính trong bất kỳ sản phẩm nào cũng tàn phá thần kinh thị giác do gây độc tế bào và cản trở chuyển hóa vitamin B1 [1, 3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "rượu bổ mắt" hoặc uống rượu giúp máu lưu thông tốt hơn tới đáy mắt. Cồn làm giãn mạch ngoại biên tạm thời nhưng các chất chuyển hóa lại gây tổn hại nội mô mạch máu và làm gián đoạn hô hấp tế bào đáy mắt [6, 7]. Ngoài ra, thuật ngữ cũ "nhược thị do rượu - thuốc lá" từng khiến nhiều người nghĩ đây là bệnh nhược thị bẩm sinh đơn thuần, nhưng y học hiện đại xác định đây là bệnh lý thần kinh thị giác do độc chất và thiếu hụt dinh dưỡng [1, 2, 8].
Ai nên thận trọng?
Người nghiện rượu nặng lâu năm, uống rượu thay cơm, người có thể trạng gầy gò, suy dinh dưỡng hoặc có chỉ số khối cơ thể thấp là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất [2, 3].
Người vừa uống rượu vừa nghiện thuốc lá nặng có nguy cơ tổn thương đáy mắt cao hơn nhiều do độc tính hiệp đồng từ cyanide trong khói thuốc và cồn hủy hoại chu trình hô hấp ty thể [1, 4, 7]. Người mang đột biến gen bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber (LHON) khi uống rượu nhiều sẽ kích hoạt hoặc làm bệnh khởi phát nhanh hơn [2]. Người mắc các bệnh lý chuyển hóa phối hợp như đái tháo đường cũng dễ bị tổn thương thần kinh nặng nề và khó hồi phục hơn [5].
Hướng dẫn bảo vệ thị lực và hồi phục chức năng
Bỏ hoàn toàn rượu bia là điều kiện tiên quyết bắt buộc. Các nghiên cứu đã chứng minh nếu nhận biết sớm và loại bỏ cồn, thị lực có cơ hội hồi phục khả quan [2, 3, 5]. Nếu tiếp tục nạp cồn, tổn thương sợi trục thần kinh sẽ chuyển biến thành vĩnh viễn không thể đảo ngược [3, 5].
Chế độ dinh dưỡng cần được tái thiết lập ngay lập tức. Người có tiền sử lạm dụng rượu cần bổ sung đầy đủ vitamin nhóm B, đặc biệt là thiamine (B1), acid folic và vitamin B12 theo chỉ dẫn y tế [2, 3]. Bữa ăn hàng ngày nên đa dạng thực phẩm giàu thiamine như thịt nạc, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và đậu.
Người có dấu hiệu mờ mắt, nhìn sai màu, xuất hiện vùng tối ở trung tâm tầm nhìn cần đến khám chuyên khoa mắt và nội thần kinh ngay. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc nhỏ mắt hay truyền dịch tại nhà mà cần có sự thăm khám, xét nghiệm và điều trị toàn diện của bác sĩ [2, 6].
Tổn thương đáy mắt do uống cồn mạn tính là hậu quả nghiêm trọng từ sự kết hợp giữa độc tính tế bào và tình trạng đói vitamin B1. Việc chủ động nhận biết dấu hiệu mờ mắt không đau, từ bỏ rượu sớm và bổ sung dinh dưỡng đúng lúc chính là chìa khóa duy nhất để bảo vệ thị giác. Hãy lắng nghe cơ thể và nhờ cậy sự hỗ trợ của chuyên viên y tế trước khi sợi thần kinh thị giác bị tổn thương không thể hồi phục.
