Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường có xu hướng tìm đến các loại thảo dược dân gian với mong muốn hạ đường huyết nhanh chóng hoặc giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc Tây. Trong số các cây thuốc truyền thống, dây ký ninh (tên khoa học là Tinospora crispa) được truyền miệng là bài thuốc quý giúp hạ sốt, kháng viêm và đặc biệt là chữa bệnh tiểu đường [1], [2].

Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dây ký ninh cùng thuốc điều trị đái tháo đường Tây y tiềm ẩn nhiều nguy hiểm khôn lường. Không những chưa có chứng cứ rõ ràng về khả năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết trên lâm sàng ở người, loại thảo dược này còn gây nguy cơ tương tác thuốc qua enzym gan và tổn thương gan nghiêm trọng [1], [3].

Kỳ vọng hạ đường huyết và sự thật từ nghiên cứu

Dây ký ninh thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae), phân bố rộng rãi ở các khu rừng nhiệt đới Đông Nam Á và được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để điều trị sốt, sốt rét, vàng da, tăng huyết áp và tiểu đường [4], [2].

Dưới góc độ sinh học tế bào và nghiên cứu trên động vật, chiết xuất từ dây ký ninh cho thấy khả năng kích thích tế bào beta đảo tụy tiết insulin, đồng thời gia tăng hấp thu glucose tại cơ bắp theo liều lượng và thời gian [4]. Ngoài ra, nghiên cứu mô phỏng dược lý mạng lưới và động lực học phân tử năm 2022 phát hiện các hoạt chất như Tinoscorside A, Makisterone C, Borapetoside A, Borapetoside B và beta-sitosterol có khả năng gắn kết với các đích protein liên quan đến tình trạng kháng insulin, đặc biệt Tinoscorside A gắn kết mạnh với protein PI3K [5].

Mặc dù các cơ chế trên ống nghiệm và mô phỏng trên máy tính rất hứa hẹn trong việc đóng vai trò như chất tăng nhạy cảm insulin, các dữ liệu này chưa đủ để khẳng định hiệu quả chữa bệnh thực tế ở người [5], [2]. Đa phần các thử nghiệm dược lý trước đây đều dừng lại ở mức dịch chiết thô và cần thêm các nghiên cứu độc tính cũng như thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu [2].

Bằng chứng lâm sàng: Không hạ đường huyết mà còn hại gan

Khi bước vào thử nghiệm lâm sàng thực tế trên bệnh nhân, kết quả của dây ký ninh lại đi ngược lại với sự kỳ vọng của nhiều người bệnh.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2004 đã được thực hiện để đánh giá hiệu quả hỗ trợ của dây ký ninh ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 không đáp ứng với thuốc hạ đường huyết đường uống và từ chối tiêm insulin [3]. Trong nghiên cứu này, 20 bệnh nhân được chia vào nhóm dùng bột dây ký ninh dạng viên nang với liều 1 gam mỗi lần, 3 lần một ngày (tổng liều 3 gam/ngày) liên tục trong 6 tháng, so sánh với 20 bệnh nhân thuộc nhóm dùng giả dược [3].

Kết quả theo dõi cho thấy không có sự thay đổi đáng kể nào về nồng độ glucose huyết tương lúc đói, chỉ số đường huyết tích lũy HbA1c cũng như nồng độ insulin giữa hai nhóm trước và sau can thiệp [3]. Đáng lo ngại hơn, nhóm dùng 3 gam dây ký ninh mỗi ngày ghi nhận tình trạng giảm cân rõ rệt, tăng cholesterol máu và có 2 bệnh nhân bị tăng men gan rõ rệt [3]. Men gan của 2 trường hợp này chỉ trở lại bình thường sau khi ngừng uống thảo dược, dẫn đến kết luận rằng dùng 3 gam dây ký ninh mỗi ngày không mang lại lợi ích hỗ trợ điều trị mà còn làm tăng nguy cơ rối loạn chức năng gan [3].

Nguy cơ tương tác thuốc qua gan: Thay đổi nồng độ thuốc Tây

Mối nguy lớn khi kết hợp thảo mộc với thuốc Tây y chính là hiện tượng tương tác thuốc - dược liệu thông qua các hệ thống enzym chuyển hóa tại gan.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã làm rõ cơ chế tương tác này khi khảo sát chiết xuất và các hợp chất tinh khiết của dây ký ninh (Tinospora crispa) [1]. Nghiên cứu phát hiện dịch chiết và phân đoạn không phân cực của dây ký ninh kích hoạt thụ thể Pregnane X (PXR) lên gấp 2 lần, trong đó hợp chất columbin làm tăng kích hoạt PXR gấp 3 lần (mức độ tương đương với chất đối chứng dương là kháng sinh rifampicin) [1]. Thụ thể PXR là yếu tố then chốt kích thích sản sinh và điều hòa các enzym chuyển hóa thuốc.

Bên cạnh đó, dịch chiết methanol của dây ký ninh còn thể hiện khả năng ức chế đáng kể đối với isozyme CYP3A4 – một loại enzym gan quan trọng chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay [1]. Khi một thảo dược vừa gây ức chế enzym CYP3A4 vừa kích hoạt PXR, nồng độ của các thuốc uống cùng trong máu có thể bị biến đổi thất thường, khó dự đoán, dẫn đến nguy cơ quá liều, ngộ độc thuốc hoặc làm mất tác dụng điều trị của thuốc theo toa [1].

Độc tính trực tiếp lên gan: Nguy cơ viêm gan nhiễm độc cấp

Bên cạnh nguy cơ rối loạn enzym chuyển hóa, bản thân dây ký ninh chứa các thành phần có khả năng gây độc trực tiếp cho tế bào gan [4], [6].

Báo cáo lâm sàng năm 2014 ghi nhận trường hợp một người đàn ông 49 tuổi tại Việt Nam tự ý mua viên thảo dược dây ký ninh ngoài chợ để trị đau thắt lưng mạn tính với liều 10 viên mỗi ngày [7]. Bệnh nhân không có tiền sử bệnh lý và không dùng thuốc hay chất độc nào khác [7]. Sau 4 tuần, người này bắt đầu xuất hiện triệu chứng nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, suy nhược và đau hạ sườn phải [7]. Đến tháng thứ hai, bệnh nhân nhập viện trong tình trạng vàng da nghiêm trọng, xét nghiệm men gan AST tăng vọt lên 1.169 IU/l, ALT lên tới 2.029 IU/l, bilirubin toàn phần 20,47 mg/dl và gamma-glutamyltransferase là 243 IU/l [7].

Các xét nghiệm loại trừ viêm gan do virus và viêm gan tự miễn; siêu âm bụng trên bình thường, và kết quả sinh thiết mô bệnh học kết luận tổn thương phù hợp với phản ứng viêm gan nhiễm độc do dây ký ninh [7]. May mắn là chức năng gan của bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn sau 2 tháng ngừng sử dụng thảo dược này [7].

Một tổng quan y văn năm 2019 về tổn thương gan do Tinospora crispa cũng báo cáo 2 ca viêm gan tối cấp dẫn đến tổn thương nặng, đồng thời chỉ ra rằng các hợp chất cis-clerodane-type furano-diterpenoid có trong dây ký ninh có thể là tác nhân chính gây hoại tử tế bào gan [6]. Nguy cơ này càng tăng cao khi người tiêu dùng dễ nhầm lẫn dây ký ninh với cây Tinospora cordifolia (một loài cùng chi có hình thái lá tương tự nhưng lại có tác dụng bảo vệ gan) [6], [8]. Khảo sát tìm kiếm hình ảnh cho thấy hơn 35% trang web nhận diện sai hai loài cây này [6].

Hiểu lầm thường gặp về dây ký ninh

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên luôn an toàn, lành tính và uống càng nhiều càng giúp lọc máu, hạ đường [7], [2]. Tuy nhiên, các hoạt chất sinh học tự nhiên hoàn toàn có thể tương tác với các cơ quan nội tạng tương tự hóa dược [1], [2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là dây ký ninh có thể dùng thay thế hoặc bổ trợ tốt cho các thuốc trị tiểu đường đường uống [3]. Dù kinh nghiệm dân gian truyền tai rất nhiều công dụng, thử nghiệm lâm sàng thực tế đối chứng giả dược ở liều 3 gam/ngày trong 6 tháng đã chứng minh cây thuốc này không hề giúp hạ glucose máu hay giảm HbA1c trên bệnh nhân tiểu đường típ 2 [3].

Thêm vào đó, việc tin rằng thảo dược giúp thải độc gan cũng là sai lầm nguy hại [6]. Dây ký ninh không giúp bổ gan mà ngược lại, việc lạm dụng kéo dài có thể gây suy giảm chức năng gan, viêm gan nhiễm độc cấp và làm tăng men gan đáng kể [3], [7], [6].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các nghiên cứu khoa học hiện có, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng và tránh tự ý sử dụng dây ký ninh:

  • Bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc điều trị: Tuyệt đối không tự ý uống thêm thảo dược vì nguy cơ gây xáo trộn chuyển hóa thuốc qua hệ enzym gan CYP3A4 và thụ thể PXR, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng nguy cơ tác dụng phụ của thuốc [1], [3].
  • Người có tiền sử bệnh gan hoặc men gan cao: Dây ký ninh có độc tính cao trên gan, dễ thúc đẩy viêm gan nhiễm độc cấp hoặc suy giảm chức năng gan [3], [7], [6].
  • Người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc Tây: Do khả năng tương tác phức tạp lên quá trình chuyển hóa tại gan, thảo dược này có thể gây biến đổi nồng độ thuốc trong huyết tương [1].
  • Người tự ý thu hái, mua thảo dược trôi nổi: Rất dễ nhầm lẫn giữa dây ký ninh gây độc gan (Tinospora crispa) và cây cùng chi bảo vệ gan (Tinospora cordifolia) do hình thái lá tương tự [6], [8].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nội tiết, duy trì việc uống thuốc hoặc tiêm insulin đúng giờ, đủ liều và không tự ý thêm bớt các bài thuốc truyền miệng.

Không nên tự ý mua các viên hoàn thảo dược, rễ hoặc dây ký ninh khô tại chợ hay các nguồn trôi nổi trên mạng để sắc uống hàng ngày [7], [6]. Nếu từng sử dụng hoặc đang dùng các sản phẩm chứa dây ký ninh mà xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, chán ăn, đau tức vùng hạ sườn phải hay vàng mắt, vàng da, người bệnh cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan [7].

Việc kiểm soát đái tháo đường là một hành trình dài hạn đòi hỏi chế độ ăn uống khoa học, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ y lệnh. Đừng vì tin vào những lời đồn thổi chưa có căn cứ khoa học mà đánh đổi sức khỏe của lá gan và sự ổn định của đường huyết.