Uống dây thần thông hại gan? Sự thật từ các ca viêm gan cấp

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh dây thần thông

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để thanh lọc cơ thể, tăng cường đề kháng hoặc bảo vệ gan mỗi khi mệt mỏi. Trong số đó, dây thần thông (tên khoa học phổ biến là Tinospora cordifolia, hay còn gọi là Guduchi, Giloy theo y học cổ truyền Nam Á) thường được truyền tai như một phương thuốc bồi bổ miễn dịch hữu hiệu ^[1]. Không ít người tin rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống kéo dài bao lâu cũng an toàn.

Tuy nhiên, sự gia tăng đột biến của phong trào dùng thảo dược tự điều trị trong giai đoạn đại dịch COVID-19 đã để lại nhiều hệ lụy y khoa đáng lo ngại ^[2]. Tại một số cơ sở y tế trên thế giới, các bác sĩ liên tiếp ghi nhận những ca viêm gan cấp, vàng da, tăng men gan nghiêm trọng sau một thời gian dài đều đặn uống các sản phẩm có chứa dây thần thông ^[1], ^[2]. Thực tế này đặt ra một câu hỏi cấp bách: liệu loại thảo dược này có thực sự an toàn hay chính là tác nhân gây tổn hại đến gan?

Uống dây thần thông có hại gan không?

Câu trả lời trực diện dựa trên y văn hiện đại: việc tự ý sử dụng dây thần thông kéo dài hoàn toàn có nguy cơ gây viêm gan cấp và tổn thương gan do thảo dược (Herb-induced liver injury - HILI) ^[1], ^[2]. Tình trạng này không chỉ xuất hiện ở người dùng đơn chất mà còn được phát hiện ở cả những người uống các chế phẩm phối hợp chứa vị thuốc này ^[3].

Mặc dù dây thần thông từng được kỳ vọng mang lại đặc tính bảo vệ tế bào gan trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, các bằng chứng thực tế trên người lại cho thấy bức tranh hoàn toàn khác ^[4], ^[2]. Những bệnh nhân tự ý dùng thảo dược này đã ghi nhận men gan tăng vọt, xuất hiện phản ứng miễn dịch tự phát tấn công gan và có trường hợp diễn tiến thành suy gan cấp nếu không được can thiệp kịp thời ^[2], ^[3].

Cơ chế tác động đến gan: Con dao hai lưỡi từ điều hòa miễn dịch

Để hiểu tại sao một thảo dược bổ dưỡng lại biến thành tác nhân gây độc tế bào gan, giới nghiên cứu đã đi sâu phân tích cơ chế kích hoạt miễn dịch của thảo dược này ^[1], ^[2]. Về bản chất, tổn thương gan do Tinospora cordifolia được cho là mang tính dị ứng đặc ứng (idiosyncratic) và liên quan chặt chẽ đến đáp ứng miễn dịch ^[1].

Khi người bệnh nạp thảo dược vào cơ thể dài ngày, hoạt tính kích thích miễn dịch có thể vô tình làm bộc lộ hoặc châm ngòi cho một phản ứng viêm gan dạng tự miễn tiềm ẩn ^[2]. Các tế bào miễn dịch thay vì chỉ bảo vệ cơ thể sẽ quay sang tấn công chính các tế bào gan khỏe mạnh, gây hoại tử tế bào và làm men gan tăng đột biến ^[2].

Thêm vào đó, nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật cũng đóng vai trò then chốt làm trầm trọng thêm độc tính ^[4]. Chi Tinospora có nhiều loài mang hình thái lá rất giống nhau, đặc biệt là Tinospora cordifolia và Tinospora crispa ^[4]. Theo các đánh giá hóa học, loài Tinospora crispa chứa nhóm hợp chất cis-Clerodane-type furano-diterpenoids, một hoạt chất có khả năng trực tiếp gây độc gan nghiêm trọng ^[4]. Khi người dùng thu hái nhầm hoặc mua phải các sản phẩm không được định danh chính xác, độc tính hóa học này kết hợp cùng phản ứng miễn dịch sẽ tàn phá lá gan nhanh chóng ^[4].

Dữ liệu từ các ca bệnh thực tế: Những lời cảnh báo từ y văn

Các báo cáo lâm sàng trong những năm gần đây đã ghi nhận nhiều trường hợp nhập viện vì viêm gan cấp liên quan trực tiếp đến việc sử dụng dây thần thông.

Nghiên cứu ca bệnh được công bố năm 2023 báo cáo về một bệnh nhân nữ 50 tuổi có tiền sử viêm tuyến giáp Hashimoto ^[1]. Bệnh nhân xuất hiện triệu chứng khó chịu ở bụng và buồn nôn kéo dài hai tuần, trùng khớp với thời điểm bắt đầu uống một loại thực phẩm bổ sung có chứa Tinospora cordifolia ^[1]. Kết quả xét nghiệm cho thấy men gan transaminase tăng rất cao, trong khi các xét nghiệm virus, huyết thanh tự miễn và chẩn đoán hình ảnh đều không ghi nhận bất thường ^[1]. Thang điểm đánh giá quan hệ nhân quả RUCAM đạt mức 6 điểm, chỉ ra khả năng cao bệnh nhân bị tổn thương gan do thảo dược ^[1]. Sau khi ngừng sản phẩm và được điều trị ngắn ngày bằng steroid đường uống trong 3 ngày, men gan của bệnh nhân giảm hơn 50% trong 2 tuần và dần ổn định trở lại mức ban đầu trong vòng 3 tháng ^[1].

Một chuỗi ca bệnh quan trọng khác công bố năm 2021 đã ghi nhận 6 bệnh nhân (gồm 4 nữ và 2 nam, độ tuổi trung vị là 55, khoảng tứ phân vị 45-56) nhập viện vì triệu chứng viêm gan cấp trong giai đoạn dịch COVID-19 bùng phát ^[2]. Điểm chung của họ là đều có tiền sử sử dụng Tinospora cordifolia để tăng đề kháng, với thời gian sử dụng trung vị lên tới 90 ngày (dao động từ 21 đến 210 ngày) ^[2]. Tại thời điểm nhập viện, chỉ số bilirubin đỉnh trung vị đạt tới 17,5 mg/dl và men gan AST đỉnh trung vị lên tới 1350 IU/ml ^[2].

Sinh thiết gan cho thấy mô hình tổn thương gan dạng tự miễn; trong đó có 4 bệnh nhân nữ vốn có bệnh gan mạn tính tiềm ẩn liên quan đến các bệnh tự miễn khác như suy giáp và đái tháo đường típ 2 ^[2]. Sau khi ngừng dùng thảo dược và được điều trị, thời gian trung vị để các triệu chứng và chỉ số gan hồi phục là 86,5 ngày (khoảng tứ phân vị 53-111 ngày), riêng một trường hợp điều trị bằng steroid bị mất bù khi giảm liều thuốc ^[2].

Cũng trong năm 2021, một bài tổng quan và báo cáo chuỗi 3 ca tổn thương gan do thuốc y học cổ truyền tại Mỹ đã nhấn mạnh thách thức trong việc xác định nguyên nhân gây bệnh ^[3]. Trong báo cáo này, một bệnh nhân đã dùng chế phẩm Giloy Kwath (dạng nước sắc chỉ chứa duy nhất Tinospora cordifolia) và một bệnh nhân khác dùng bài thuốc Manjishthadi Kwatham cũng có thành phần thảo dược này ^[3]. Tổng kết y văn của Philips và cộng sự ghi nhận trong số 94 bệnh nhân tổn thương gan nặng liên quan đến thảo dược tại miền Nam Ấn Độ, có 5 ca tử vong (bao gồm một trường hợp phải ghép gan) ^[3]. Riêng vị thuốc Tinospora cordifolia được tìm thấy có mặt trong 8 công thức chế phẩm thảo dược khác nhau liên quan đến các tổn thương gan nghiêm trọng ^[3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu tổng quan năm 2019 đã phân tích 2 trường hợp viêm gan tối cấp dẫn đến tử vong hoặc biến chứng nặng do sử dụng kéo dài loài Tinospora crispa ^[4]. Nghiên cứu này đồng thời rà soát cơ sở dữ liệu Google Images với các từ khóa nhận diện và phát hiện hơn 35% trang web đã định danh sai giữa loài thảo dược bảo vệ gan và loài gây độc ^[4].

Xung đột quan điểm: Thảo dược này có thực sự bị "oan"?

Trước hàng loạt cảnh báo, một bộ phận giới chuyên môn y học cổ truyền từng lập luận rằng Tinospora cordifolia chuẩn vốn là một dược liệu an toàn và có tác dụng bảo vệ gan, còn tổn thương ghi nhận được là do người bệnh dùng nhầm loài Tinospora crispa hoặc Tinospora sinensis vốn có độc tính ^[5]. Bài tổng quan năm 2023 của nhóm tác giả này nghi ngờ rằng nghiên cứu của Nagral năm 2021 chưa xác thực rõ nguồn gốc mẫu thực vật mà bệnh nhân tự uống ^[5].

Để giải quyết tranh cãi này, một nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố năm 2023 nhằm xác minh nguồn gốc mẫu thảo dược từ các ca ngộ độc gan ^[6]. Các nhà khoa học đã thu thập 4 mẫu cành lá tươi và 2 mẫu chế phẩm thương mại từ chính những người bệnh bị tổn thương gan để đem đi phân tích sắc ký bản mỏng hiệu năng cao (HPTLC), giải mã mã vạch DNA và giám định hình thái thực vật ^[6]. Kết quả đã chứng minh chắc chắn cả 4 mẫu thực vật nguyên bản mà bệnh nhân tự dùng chính xác là Tinospora cordifolia, bác bỏ giả thuyết cho rằng bệnh nhân bị viêm gan chỉ vì dùng nhầm loài khác ^[6].

Bằng chứng tiền lâm sàng đối lập hoàn toàn với đời thực

Sở dĩ nhiều người tin dùng dây thần thông là do loại cây này sở hữu nhiều kết quả rất tích cực trên các mô hình động vật thí nghiệm.

Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột cống trắng Wistar bị tổn thương gan do hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) cho thấy các phân đoạn chiết xuất từ lá, thân, rễ của Tinospora cordifolia ở liều 200 mg/kg thể trọng giúp giảm đáng kể các men gan ALT, AST, ALP và nồng độ bilirubin toàn phần ^[7]. Tác dụng bảo vệ tế bào gan này được quy cho các hoạt chất sinh học nhóm flavonoid và alkaloid có trong dịch chiết cồn của cây ^[7].

Tương tự, nghiên cứu năm 2004 trên chuột bị đái tháo đường do alloxan ghi nhận dịch chiết rễ Tinospora cordifolia dùng liều 100 mg/kg thể trọng liên tục trong 6 tuần đã giúp phục hồi hệ thống phòng thủ chống oxy hóa ^[8]. Chiết xuất này làm giảm nồng độ chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS), đồng thời phục hồi lượng glutathione (GSH) và hoạt tính men superoxide dismutase (SOD), catalase ở cả gan và thận hiệu quả hơn so với đối chứng glibenclamide 600 mcg/kg ^[8].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ: các kết quả trên chuột thí nghiệm hoàn toàn không phản ánh trọn vẹn đáp ứng của cơ thể người. Động vật thí nghiệm không đại diện cho các bệnh lý tự miễn tiềm ẩn, cơ địa dị ứng đặc ứng hoặc các tương tác chuyển hóa phức tạp vốn là nguồn cơn gây viêm gan cấp ở người dùng ^[1], ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ, dùng liều càng cao, thời gian càng dài thì càng nhanh khỏi bệnh hoặc tăng sức đề kháng tốt hơn. Thực tế, bất kỳ hoạt chất thảo mộc nào khi đưa vào cơ thể đều phải qua quá trình chuyển hóa tại gan, việc tích tụ hoạt chất trong thời gian dài (như mốc trung vị 90 ngày ở các ca bệnh) rất dễ kích hoạt các phản ứng miễn dịch bất thường ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là việc tin tưởng tuyệt đối vào các thông tin nhận diện cây cỏ truyền miệng hoặc tìm kiếm trên mạng. Dữ liệu khảo sát cho thấy hơn 35% hình ảnh và thông tin hướng dẫn trên mạng internet nhận diện sai giữa các loài trong chi dây thần thông ^[4]. Sự nhầm lẫn giữa loài lành tính và loài chứa độc tính cis-Clerodane-type furano-diterpenoids như Tinospora crispa có thể đưa thẳng người bệnh vào tình trạng viêm gan bùng phát, nguy hiểm tính mạng ^[4].

Cuối cùng, nhiều người cho rằng nếu sản phẩm được đóng hộp, dán nhãn thực phẩm bổ sung thì tuyệt đối an toàn. Thực tế y văn ghi nhận các ca viêm gan cấp tính xuất hiện ở cả những người dùng viên nang thảo dược tinh chế hoặc các bài thuốc sắc truyền thống không rõ liều chuẩn ^[1], ^[3].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Dựa trên dữ liệu lâm sàng từ các ca bệnh đã ghi nhận, những nhóm người sau đây tuyệt đối không tự ý dùng dây thần thông:

Thứ nhất là người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh tự miễn, bao gồm bệnh tuyến giáp (như viêm tuyến giáp Hashimoto, suy giáp) hoặc đái tháo đường típ 2 ^[1], ^[2]. Việc kích hoạt hệ miễn dịch từ thảo dược này có thể làm bùng phát các phản ứng tự miễn tấn công hủy hoại gan ^[2].

Thứ hai là những người có bệnh gan nền hoặc có bất thường về chức năng gan chưa rõ nguyên nhân ^[2]. Các dữ liệu y khoa cho thấy dây thần thông có thể lột trần hoặc làm nặng thêm tình trạng bệnh gan mạn tính dạng tự miễn đang nằm yên trong cơ thể ^[2].

Thứ ba, người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ, tránh nguy cơ tương tác thuốc hoặc làm quá tải chức năng thanh thải của gan ^[3]. Đối với các nhóm đối tượng đặc thù khác như phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc trẻ nhỏ, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn cụ thể trong các trích đoạn y văn nêu trên, do đó không được tự tiện áp dụng.

Cách tiếp cận an toàn và lời khuyên sử dụng

Việc phòng ngừa tổn thương gan từ thảo dược đòi hỏi người dân phải thay đổi cách nhìn nhận về các bài thuốc tự nhiên:

• Tuyệt đối không tự ý tìm hái các loại dây leo hoang dã vì nguy cơ nhầm lẫn hình thái giữa Tinospora cordifolia và loài gây độc Tinospora crispa là rất lớn ^[4].
• Không tự ý kéo dài thời gian uống các loại thảo mộc thanh lọc, tăng đề kháng thành thói quen hàng tháng trời nếu không có phác đồ và sự giám sát của bác sĩ y học cổ truyền ^[2].
• Trường hợp có nhu cầu sử dụng, chỉ dùng các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định định danh thành phần thực vật ^[6].
• Khi đang sử dụng bất kỳ chế phẩm nào chứa dây thần thông mà xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, buồn nôn, chán ăn, đau tức hạ sườn phải, nước tiểu sẫm màu hoặc vàng da, vàng mắt, cần lập tức ngừng ngay thảo dược và đến bệnh viện kiểm tra men gan ^[1], ^[2].
• Luôn chủ động thông báo cho bác sĩ khám bệnh về mọi loại thảo dược, thực phẩm chức năng mình đã hoặc đang dùng để hỗ trợ chẩn đoán chính xác ^[2], ^[3].

Mọi loại thảo dược đều là thuốc và đều mang dược tính chuyển hóa trực tiếp qua gan. Tự ý dùng dây thần thông để "bổ gan, tăng đề kháng" trong thời gian dài có thể biến một lá gan khỏe mạnh thành lá gan viêm cấp tính. Hãy luôn thận trọng, lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến của cán bộ y tế trước khi đưa bất kỳ loại cây cỏ nào vào cơ thể dài ngày.