Nhiều người có thói quen dùng thảo dược bồi bổ kết hợp thuốc kê đơn điều trị bệnh mạn tính. Với ngũ gia bì gai (thuộc chi Eleutherococcus), việc uống chung thuốc tây tiềm ẩn rủi ro tương tác bất lợi.

Uống ngũ gia bì gai cùng thuốc tây, đặc biệt thuốc điều trị đái tháo đường và thuốc chống đông máu chuyển hóa qua gan, có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc tăng nguy cơ hạ đường huyết, xuất huyết. Người bệnh không tự ý kết hợp khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.

Thói quen dùng thảo dược và nguy cơ tương tác thuốc

Nhiều người quan niệm thảo dược tự nhiên lành tính, có thể uống kèm mọi loại thuốc tây để tăng hiệu quả bồi bổ. Tại Mỹ, gần 40% người trưởng thành dùng thảo mộc hoặc chế phẩm thảo dược thường xuyên mỗi năm, trong đó 1/6 uống chung thảo mộc với thuốc kê đơn [1]. Phần lớn người dùng không nhận thức được nguy cơ xảy ra tương tác thuốc - thảo dược bất lợi [1].

Việc phối hợp thảo dược với thuốc tây điều trị có thể làm biến đổi tác dụng dược lý của thuốc [2]. Rủi ro này đặc biệt cao hơn ở bệnh nhân mắc bệnh mạn tính đang phải dùng đồng thời nhiều loại thuốc [3]. Các hợp chất tự nhiên có khả năng làm thay đổi quá trình sinh lý và gây độc tính tương tự thuốc tổng hợp [3].

Cơ chế chuyển hóa qua enzym gan và protein vận chuyển

Cơ chế phổ biến nhất của tương tác thảo dược - thuốc là sự ức chế hoặc cảm ứng các enzym chuyển hóa thuốc và protein vận chuyển [3]. Nhiều loại thảo dược tương tác với thuốc qua cơ chế phức tạp liên quan đến hệ enzym cytochrome P450 (CYP450) hoặc P-glycoprotein [2].

Khi thảo dược gây ức chế hoặc cảm ứng enzym, nồng độ thuốc trong huyết tương, mô, nước tiểu và mật sẽ tăng hoặc giảm [2]. Sự thay đổi các thông số dược động học này dẫn tới điều trị sai lệch, giảm hiệu lực trị bệnh hoặc gây tác dụng phụ nghiêm trọng [2]. Thảo dược cũng có thể kích hoạt các thụ thể nhân tế bào như Pregnane X Receptor (PXR), gây cảm ứng biểu hiện gen của enzym chuyển hóa và dẫn tới tương tác dược lý [1].

Bằng chứng ức chế enzym chuyển hóa thuốc từ ngũ gia bì

Ngũ gia bì gai (Eleutherococcus senticosus hay Acanthopanax senticosus) chứa hoạt chất chính gồm eleutheroside B (EB) và eleutheroside E (EE) [4]. Nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá tác động của hai hoạt chất này trên microsome gan chuột cống in vitro bằng kỹ thuật HPLC [4]. Các chất thử nghiệm dùng trong hệ thống ủ gồm tolbutamide, dextromethorphan, chlorzoxazone và testosterone [4].

Kết quả cho thấy eleutheroside B và eleutheroside E ức chế yếu hoạt động của enzym CYP2C9 và CYP2E1, nhưng không ảnh hưởng đến CYP2D6 và CYP3A4 [4]. Giá trị IC50 của eleutheroside B và eleutheroside E đối với CYP2E1 lần lượt là 193,20 µM và 188,36 µM; đối với CYP2C9 lần lượt là 595,66 µM và 261,82 µM [4].

Phân tích động học ghi nhận sự ức chế CYP2E1 thuộc dạng hỗn hợp với giá trị Ki lần lượt là 183,95 µM và 171,63 µM [4]. Các tác giả kết luận eleutheroside B và eleutheroside E có thể ức chế chuyển hóa của những thuốc xử lý qua CYP2C9 và CYP2E1, làm tăng độc tính của thuốc dùng cùng [4].

Cảnh báo tương tác với thuốc chống đông và tiểu đường

CYP2C9 là enzym gan chủ chốt chịu trách nhiệm chuyển hóa nhiều thuốc quan trọng, bao gồm thuốc hạ đường huyết nhóm sulfonylurea (như tolbutamide) và thuốc chống đông máu kháng vitamin K (như warfarin). Hoạt tính ức chế CYP2C9 từ ngũ gia bì gai có thể làm chậm quá trình thanh thải, dẫn đến tăng nồng độ thuốc trong huyết tương [2], [4].

Khi thuốc chống đông bị tích tụ do giảm chuyển hóa, nguy cơ kéo dài thời gian đông máu và xuất huyết không kiểm soát tăng lên [2], [4]. Mặt khác, ngũ gia bì gai (Eleutherococcus trifoliatus) được ghi nhận có tác dụng hạ đường huyết trong các thử nghiệm dược lý in vivo và in vitro [5]. Dùng chung dược liệu này với thuốc điều trị đái tháo đường có thể cộng gộp tác dụng hạ đường huyết, dẫn đến hạ đường huyết quá mức nguy hiểm [5]. Ngoài ra, loài thảo dược này cũng thể hiện tác dụng cầm máu, giảm đau, kháng viêm trong các mô hình thực nghiệm [5].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Phần lớn nghiên cứu cơ chế hiện nay tập trung vào mô hình ống nghiệm hoặc thí nghiệm trên động vật, sau đó ngoại suy để dự đoán ý nghĩa lâm sàng [3]. Tuy nhiên, không phải hiện tượng ức chế hay cảm ứng enzym chuyển hóa nào trong phòng thí nghiệm cũng dẫn đến tương tác thuốc trên thực tế lâm sàng ở người [3].

Dữ liệu về sự ức chế enzym CYP2C9 và CYP2E1 của eleutheroside B và E mới thực hiện trên vi thể gan chuột cống in vitro [4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn theo dõi trực tiếp tương tác giữa ngũ gia bì gai với thuốc chống đông hay thuốc tiểu đường trên người bệnh. Dù vậy, dữ liệu tiền lâm sàng đủ cơ sở để đặt ra cảnh báo an toàn thận trọng trong thực hành dùng thuốc [2], [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngũ gia bì gai

Nhiều người tin thảo dược có thể thay thế thuốc tây hoặc dùng càng nhiều càng tốt để bổ khí huyết. Đây là quan niệm sai lầm, bởi các hoạt chất thực vật khi vào cơ thể đều tham gia vào mạng lưới chuyển hóa sinh học phức tạp [2], [3].

Một hiểu lầm khác là tự ý tăng liều sắc uống ngũ gia bì gai khi thấy đường huyết hoặc huyết áp chưa hạ. Việc tự ý tăng liều thảo dược mà không kiểm soát nồng độ thuốc tây song song dễ dẫn đến tương tác ngoài dự liệu, gây biến động chỉ số sinh hóa và ngộ độc cơ quan [2], [3].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người đang dùng thuốc chống đông máu (chuyển hóa qua CYP2C9): Cần thận trọng vì nguy cơ ức chế enzym làm tăng nồng độ thuốc tự do, dễ gây xuất huyết [2], [4].
  • Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Thảo mộc có hoạt tính hạ đường huyết in vivo và in vitro, dùng chung dễ gây tụt đường huyết đột ngột [5].
  • Người mắc bệnh mạn tính phải phối hợp nhiều thuốc điều trị: Nhóm này có nguy cơ gặp tương tác thảo dược - thuốc cao hơn bình thường [3].
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Ngũ gia bì gai có ảnh hưởng đến chuyển hóa thuốc và huyết học, cần báo cho bác sĩ trước khi can thiệp y khoa [2], [5].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm này; dữ liệu hiện có chủ yếu từ thí nghiệm tế bào, động vật [4], [5].

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh không tự ý mua ngũ gia bì gai tươi, khô hoặc chế phẩm bổ trợ về uống chung với thuốc tây trị bệnh. Khi có nhu cầu dùng bổ trợ, cần thông báo đầy đủ danh mục thuốc đang uống cho bác sĩ chuyên khoa hoặc bác sĩ y học cổ truyền [2], [3].

Không tự ý điều chỉnh liều thuốc kê đơn, không dồn uống thảo dược cùng lúc với thuốc tây. Trong trường hợp thiếu dữ liệu liều dùng kết hợp, người bệnh chỉ nên dùng thảo mộc ở lượng vừa phải sau khi được chuyên gia y tế thẩm định, đồng thời thường xuyên theo dõi các chỉ số đường huyết và chức năng đông máu định kỳ.