Xuyên tâm liên là vị thuốc dân gian quen thuộc, thường được truyền tai dùng để chữa cảm sốt, viêm họng hoặc các vấn đề đường hô hấp. Khi gặp các triệu chứng ho sốt nhẹ, nhiều người có thói quen tự ý tìm mua các chế phẩm từ loại thảo mộc này để uống mà không tham khảo chuyên môn y tế.

Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo dược luôn tiềm ẩn những nguy cơ phản ứng bất lợi khôn lường đối với một số nhóm thể trạng nhất định [1]. Dù mang lại lợi ích hỗ trợ triệu chứng hô hấp, các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy xuyên tâm liên có thể gây tác dụng phụ từ nhẹ đến nghiêm trọng, đòi hỏi người dùng phải thật sự thận trọng [2].

Nguy cơ dị ứng và cơ chế gây tác dụng không mong muốn

Thành phần hoạt chất chính mang lại hoạt tính sinh học trong xuyên tâm liên là andrographolide cùng các dẫn xuất diterpenoid khác [3], [4]. Khi đi vào cơ thể qua đường uống, các hoạt chất này được chuyển hóa qua gan thông qua con đường liên hợp pha II rồi bài tiết qua hệ gan mật và nước tiểu [4].

Quá trình hấp thu và đào thải dược liệu có thể kích hoạt các phản ứng không mong muốn ở người nhạy cảm. Cơ quan quản lý y tế ghi nhận phản ứng quá mẫn hoặc dị ứng là một trong những tác dụng bất lợi thường thấy liên quan đến loại thảo dược này [5].

Mức độ dị ứng có thể dao động từ các nốt ngứa rát, phát ban ngoài da đến các phản ứng toàn thân nguy kịch như sốc phản vệ [1]. Cơ chế này khiến việc tự ý dùng thảo dược trở nên nguy hiểm nếu người bệnh dùng sai cách hoặc có cơ địa dị ứng [1].

Bên cạnh đó, andrographolide còn có khả năng gây cảm ứng enzym gan CYP1A2 trong các nghiên cứu thực nghiệm [5]. Điều này cho thấy nguy cơ tương tác thuốc rất lớn khi dùng chung với các thuốc tân dược chuyển hóa qua enzym này [5].

Bằng chứng khoa học về tính an toàn của xuyên tâm liên

Một phân tích tổng hợp đăng tải năm 2021 đã đánh giá các biến cố bất lợi khi dùng đơn trị liệu xuyên tâm liên đường uống ở bệnh nhân nhiễm trùng đường hô hấp trên, tiêu chảy không nhiễm khuẩn và bệnh tự miễn [2]. Phân tích trên 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) và 3 nghiên cứu giám sát tích cực chỉ ra rằng tỷ lệ gặp tác dụng phụ nặng rất hiếm gặp, chỉ khoảng 0,02 trên 1.000 bệnh nhân [2].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2021 này cũng nhấn mạnh các tác dụng phụ không nghiêm trọng lại rất phổ biến, với tỷ lệ gộp từ các thử nghiệm RCT là 102,6 trên 1.000 người và từ giám sát tích cực là 34,2 trên 1.000 người [2]. Các biến cố thường gặp nhất tập trung ở hệ tiêu hóa và các rối loạn mô dưới da hoặc phát ban ngoài da [2].

Trước đó, một dữ liệu báo cáo cảnh giác dược từ năm 2001 đến 2012 tại Thái Lan công bố năm 2014 đã ghi nhận 248 trường hợp có biến cố bất lợi liên quan đến xuyên tâm liên [1]. Trong đó, có 106 ca xác định xuyên tâm liên là nguyên nhân nghi ngờ duy nhất gây phản ứng quá mẫn [1].

Đáng chú ý, 89% ca báo cáo đến từ hệ thống tự nguyện và 88% người gặp nạn chưa từng có tiền sử dị ứng thuốc trước đó [1]. Nghiên cứu năm 2014 này ghi nhận 18 trường hợp nghiêm trọng với 16 ca phải nhập viện, bao gồm cả các ca rơi vào tình trạng sốc phản vệ nguy hiểm [1].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi năm 1991 trên 152 bệnh nhân viêm họng - amidan so sánh paracetamol với liều xuyên tâm liên 3 g/ngày hoặc 6 g/ngày trong 7 ngày [6]. Kết quả cho thấy tác dụng phụ nhẹ và tự khỏi xảy ra ở khoảng 20% bệnh nhân trong mỗi nhóm nghiên cứu [6].

Ở khía cạnh liều cao, một thử nghiệm năm 2023 trên người tình nguyện khỏe mạnh dùng liều chiết xuất tương đương 180 hoặc 360 mg andrographolide mỗi ngày chia làm 3 lần [4]. Các tác dụng phụ ghi nhận trong nghiên cứu năm 2023 này thỉnh thoảng xuất hiện ở mức độ nhẹ và tần suất thấp [4].

Bốn nhóm người không nên tự ý dùng xuyên tâm liên

Dù được nhiều người tìm mua, dữ liệu nghiên cứu chỉ ra một số nhóm đối tượng đặc biệt cần tuyệt đối tránh việc tự ý mua và dùng thảo dược này nếu không có chỉ định từ bác sĩ:

Nhóm thứ nhất là phụ nữ mang thai hoặc dự định sinh con. Dù chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng trên thai phụ, cơ quan quản lý dược phẩm châu Âu (EMA) cảnh báo nguy cơ liều cao gây độc tính sinh sản dựa trên các báo cáo thực nghiệm [5]. Nghiên cứu trên động vật từng ghi nhận hiện tượng giảm số lượng và khả năng vận động của tinh trùng liên quan đến gián đoạn sinh tinh ở chuột cống [5]. Dù nghiên cứu năm 2009 trên chuột Wistar đực với liều chuẩn hóa lên tới 1.000 mg/kg/ngày không thấy suy giảm chỉ số sinh sản [7], các dữ liệu độc tính sinh sản vẫn chưa đồng nhất, thai phụ không được tự ý sử dụng [5].

Nhóm thứ hai là người có huyết áp thấp hoặc người đang điều trị tiểu đường. Một nghiên cứu nhãn mở năm 2005 trên 20 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 sử dụng bột xuyên tâm liên từ 600 mg tăng dần lên 1,8 g/ngày trong 12 tuần ghi nhận các biến đổi chuyển hóa [8]. Dù huyết áp trong thử nghiệm năm 2005 không đổi, dược liệu này làm giảm HbA1c 5,46% và giảm nồng độ insulin lúc đói tới 20,93% [8]. Sự thay đổi chuyển hóa này có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết hoặc tụt huyết áp bất thường nếu người bệnh tự ý phối hợp thuốc [8].

Nhóm thứ ba là người mắc bệnh lý tự miễn. Theo các tài liệu y học cổ truyền, xuyên tâm liên có tính năng hỗ trợ và tác động đến chức năng miễn dịch của cơ thể [5]. Báo cáo tổng hợp năm 2021 cũng xếp nhóm bệnh nhân tự miễn vào diện theo dõi biến cố bất lợi [2]. Khi hệ thống miễn dịch đang gặp rối loạn, việc tự kích thích miễn dịch bằng thảo dược có thể khiến tình trạng bệnh trở nên phức tạp khó lường [2], [5].

Nhóm thứ tư là người chuẩn bị bước vào phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính. Chiết xuất andrographolide làm cảm ứng enzym chuyển hóa gan CYP1A2, gây nguy cơ tương tác với theophylline cùng các thuốc dùng đồng thời [5]. Dẫn xuất andrographolide dạng tiêm như Xiyanping cũng tồn tại nhiều tranh cãi về tính an toàn trong thực hành lâm sàng [3]. Các tương tác dược lý này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc gây mê, thuốc tim mạch hoặc kháng sinh trong quá trình mổ [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo mộc hay cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống liều nào cũng được. Thực tế, các nghiên cứu dược động học năm 2023 chứng minh nồng độ các hoạt chất diterpenoid trong huyết tương tăng tỷ lệ thuận theo liều dùng [4].

Điều này có nghĩa là khi tăng gấp đôi liều, nồng độ hoạt chất trong máu cũng tăng gấp hai lần, làm gia tăng gánh nặng đào thải cho gan và thận [4]. Độc tính cấp ở chuột cho thấy các phản ứng có hại bắt đầu biểu hiện từ liều 10 mg/kg thể trọng [5].

Thêm vào đó, việc nghĩ rằng bản thân chưa từng dị ứng thuốc tây thì sẽ an toàn với thảo dược là một quan niệm sai lầm. Báo cáo cảnh giác dược năm 2014 cho thấy có tới 88% trường hợp dị ứng xuyên tâm liên không hề có tiền sử dị ứng trước đó [1].

Một số người còn tự ý dùng xuyên tâm liên dạng đậm đặc hoặc rượu ngâm. Cơ quan quản lý an toàn chỉ ra rằng các phản ứng dạng dị ứng, phản vệ có xu hướng liên quan mật thiết đến các dịch chiết methanol nồng độ cao [5].

Cách dùng an toàn và khuyến cáo thực hành

Nếu được chỉ định điều trị chứng viêm đường hô hấp, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng được kiểm chứng trong các nghiên cứu lâm sàng. Ví dụ, thử nghiệm điều trị viêm họng ghi nhận liều dùng từ 3 g/ngày đến 6 g/ngày dạng đường uống trong 7 ngày đem lại hiệu quả giảm sốt, đau họng tương đương paracetamol [6].

Với các dạng cao chiết chuẩn hóa thành phần diterpenoid, nghiên cứu dược động học áp dụng mức liều tương đương 60 hoặc 120 mg andrographolide mỗi lần, dùng 3 lần mỗi ngày (tổng liều 180 đến 360 mg/ngày) [4]. Không được tự ý vượt quá các ngưỡng này nếu không có chỉ dẫn [4].

Người bệnh cần theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể trong suốt quá trình sử dụng [2]. Nếu phát hiện các dấu hiệu rối loạn tiêu hóa, phát ban ngoài da, ngứa ngáy hoặc khó thở, phải ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất [1], [2].

Xuyên tâm liên là một thảo dược có giá trị trong hỗ trợ hô hấp nhưng không phải vị thuốc vạn năng hay lành tính cho mọi đối tượng [2], [5]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, loại bỏ thói quen tự ý kê đơn thảo dược để tránh những tai biến sức khỏe đáng tiếc [1].