Uống trà xoan Ấn Độ hằng ngày: Rủi ro nào cho gan thận?

Nhiều người có thói quen dùng các loại thảo mộc tự nhiên nấu nước uống hằng ngày để thanh lọc cơ thể hoặc hỗ trợ cải thiện đường huyết. Trong đó, trà lá cây xoan Ấn Độ (thường gọi là neem) đang được truyền tai như một liệu pháp tự nhiên đa công dụng. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nước lá này uống liên tục mỗi ngày có thực sự an toàn cho cơ quan giải độc và bài tiết như gan, thận hay không là vấn đề cần nhìn nhận thận trọng.

Câu trả lời trực tiếp là hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trên người khẳng định việc uống trà xoan Ấn Độ mỗi ngày là an toàn tuyệt đối. Mặc dù các thử nghiệm thực nghiệm cho thấy dịch chiết lá cây này có thể hỗ trợ chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trước một số hóa chất độc hại, nhưng dữ liệu về độc tính thận và an toàn khi dùng dài ngày trên người vẫn còn khoảng trống lớn ^[1], ^[2].

Bối cảnh sử dụng xoan Ấn Độ trong đời sống

Cây xoan Ấn Độ, tên khoa học là Azadirachta indica thuộc họ Xoan (Meliaceae), là loài cây có nguồn gốc từ vùng Nam Á và hiện phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới, bán nhiệt đới ^[3]. Trong y học dân gian, cây xoan Ấn Độ từng được ứng dụng cho nhiều mục đích khác nhau như hỗ trợ các bệnh đường ruột, sốt rét, bệnh ngoài da, tiểu đường và nhiễm trùng đường tiết niệu ^[3].

Chính từ các bài thuốc truyền miệng này, không ít người tiêu dùng đã tìm mua lá xoan Ấn Độ khô hoặc tươi để đun nước uống thay trà mỗi ngày. Tâm lý "thảo mộc tự nhiên thì không có tác dụng phụ" khiến nhiều người sử dụng tùy tiện, không kiểm soát liều lượng hay thời gian dùng. Việc lạm dụng các dịch chiết đậm đặc từ thảo dược luôn tiềm ẩn nguy cơ gây áp lực chuyển hóa lớn lên các cơ quan nội tạng.

Tác động sinh học của lá xoan Ấn Độ theo khoa học

Về thành phần hóa thực vật, các phân tích trong nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 xác nhận lá cây chứa các hợp chất hoạt tính sinh học đa dạng bao gồm alkaloid, saponin, tannin và flavonoid ^[3]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 cũng chỉ ra các chất chuyển hóa thứ cấp như alkaloid, flavonoid, terpenoid, tannin, saponin và phenol hiện diện trong dịch chiết lá ^[4].

Các nhóm chất này mang lại cho thảo dược các hoạt tính dược lý phong phú như kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa, kháng nấm và bảo vệ niêm mạc dạ dày ^[3]. Tuy nhiên, các hợp chất chứa hoạt tính sinh học mạnh như saponin hay tannin khi nạp vào cơ thể với nồng độ cao và thời gian kéo dài đều phải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Nếu vượt ngưỡng chịu đựng sinh lý, các hoạt chất này có thể trở thành gánh nặng độc học thay vì mang lại lợi ích.

Bằng chứng nghiên cứu trên mô hình động vật

Khi tìm hiểu về tác động của lá xoan Ấn Độ lên gan, các nghiên cứu thực nghiệm hiện có chủ yếu tập trung vào khả năng bảo vệ gan trên mô hình động vật bị gây độc cấp tính, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên cơ thể người ^[1], ^[2], ^[5].

Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã kiểm tra tác động của dịch chiết nước từ lá Azadirachta indica đối với tình trạng tổn thương gan do paracetamol gây ra trên chuột cống ^[2]. Trong nghiên cứu này, tổn thương hoại tử gan được tạo ra bằng một liều paracetamol duy nhất ở mức 2 g/kg thể trọng qua đường uống ^[2]. Tổn thương tế bào gan thể hiện rõ qua sự tăng vọt nồng độ men gan trong huyết thanh gồm aspartate aminotransferase (AST), alanine aminotransferase (ALT) và gamma glutamyl transpeptidase (gamma-GT), cùng với hình ảnh giải phẫu bệnh ^[2]. Kết quả cho thấy, khi cho chuột uống dịch chiết nước lá xoan Ấn Độ ở liều 500 mg/kg thể trọng, nồng độ các men gan AST, ALT và gamma-GT tăng cao trước đó đã giảm rõ rệt với ý nghĩa thống kê (P < 0,01) ^[2]. Hình ảnh vi thể và đại thể cũng ghi nhận tình trạng hoại tử gan do paracetamol được cải thiện đáng kể ^[2].

Tiếp nối hướng nghiên cứu trên, công trình công bố năm 2003 đi sâu vào cơ chế bảo vệ tế bào gan của dịch chiết lá cây xoan Ấn Độ trên mô hình chuột cống bị tổn thương gan bởi paracetamol ^[1]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá nồng độ glutathione trong máu và gan, hoạt tính enzym Na+K(+)-ATPase cũng như các chất phản ứng với axit thiobarbituric ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết lá có tác dụng đảo ngược sự biến đổi bất lợi của các chỉ số sinh hóa nói trên, qua đó hỗ trợ củng cố hệ thống chống oxy hóa nội sinh và duy trì chức năng màng tế bào trước tác nhân gây độc ^[1].

Bên cạnh mô hình ngộ độc thuốc giảm đau, một nghiên cứu công bố năm 2007 đã đánh giá khả năng phòng ngừa của dịch chiết nước lá xoan Ấn Độ đối với độc tính gan do hóa chất diethylnitrosamine (NDEA) gây ra trên chuột nhắt trắng giống Balb/c đực ^[5]. Hóa chất NDEA gây hại gan biểu hiện qua việc làm tăng đáng kể điểm số tế bào có vi nhân, tăng mức peroxy hóa lipid (LPO) và tăng hoạt tính men lactate dehydrogenase (LDH), đồng thời làm giảm lượng glutathione khử (GSH) và hoạt tính enzym glutathione-S-transferase (GST) ^[5]. Nghiên cứu ghi nhận việc dùng dịch chiết nước lá xoan Ấn Độ trước khi tiêm NDEA giúp giảm tỷ lệ tế bào có vi nhân, hạ mức LPO và hạ hoạt tính LDH ^[5]. Đồng thời, quá trình tiền xử lý này cũng làm giảm hoạt tính của GST và cytochrome P450, làm tăng hoạt tính của cytochrome b5 và hàm lượng GSH ^[5]. Khi chỉ sử dụng riêng dịch chiết nước lá, nhóm chuột ghi nhận sự sụt giảm vi nhân, giảm hoạt tính cytochrome P450 và cytochrome b5, nhưng lại tăng đáng kể hoạt tính GST và lượng GSH ^[5].

Các nghiên cứu trên cho thấy ở điều kiện phòng thí nghiệm có kiểm soát với liều lượng tính toán chính xác, dịch chiết lá có tính chất chống oxy hóa và hỗ trợ tế bào gan chống lại các hóa chất độc hại ^[1], ^[2], ^[5]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ giới hạn trên động vật gặm nhấm và không phản ánh việc tự sắc uống trà lá hằng ngày ở người bình thường.

Tác động toàn thân và các hệ cơ quan khác

Khi uống dịch chiết lá xoan Ấn Độ kéo dài, không chỉ gan mà nhiều cơ quan khác cũng chịu tác động trực tiếp. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy thảo dược này có thể gây ra những thay đổi đáng chú ý trên hệ tim mạch và hệ sinh sản ^[6], ^[7].

Nghiên cứu công bố năm 1997 về tác động của dịch chiết cồn-nước từ lá xoan Ấn Độ trên hệ tim mạch ghi nhận tác dụng hạ huyết áp phụ thuộc theo liều mà không làm thay đổi biên độ hay nhịp hô hấp ^[7]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm trên tim ếch cô lập, ở liều thấp không thấy thay đổi rõ rệt về biên độ hay nhịp tim, nhưng ở các mức liều cao hơn đã xuất hiện hiện tượng ngừng tim tạm thời ở thì tâm trương ^[7].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động kháng thụ thai của dịch chiết methanol từ lá và quả cây xoan Ấn Độ trên 24 chuột cống đực giống Long Evans ^[6]. Các động vật được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm chứng và 4 nhóm can thiệp (4 con mỗi nhóm), sử dụng dịch chiết ở các nồng độ 100 và 200 microgam/mL ^[6]. Kết quả cho thấy dịch chiết lá ở nồng độ 200 microgam/mL đã ức chế tỷ lệ sống sót của tinh trùng so với nhóm chứng âm (p < 0,001) ^[6]. Tỷ lệ tinh trùng có hình thái bất thường ở nhóm dùng dịch chiết lá nồng độ 100 và 200 microgam/mL lần lượt lên tới 15% và 16% ^[6]. Nhóm nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng bong tróc tế bào tại biểu mô ống sinh tinh và tinh trùng bị chết mà không làm giảm tổng số lượng tinh trùng ^[6].

Ngoài ra, dịch chiết lá còn thể hiện tác động lên chuyển hóa lipid. Thử nghiệm năm 2023 trên 25 con thỏ bị gây rối loạn mỡ máu bằng chế độ ăn giàu chất béo trong 28 ngày, sau đó được cho dùng dịch chiết ethanol lá xoan Ấn Độ trong 60 ngày ở các liều 300, 500 và 700 mg/kg thể trọng ^[8]. Ở liều 500 mg/kg, nồng độ cholesterol toàn phần giảm xuống 60 ± 3,4 mg/dL, triglycerid giảm còn 40,31 ± 2,5 mg/dL, LDL giảm còn 28,87 ± 2,1 mg/dL, trong khi HDL tăng lên 60,47 ± 1,7 mg/dL (P <= 0,05) ^[8].

Dù có các tác động chuyển hóa tích cực, những phát hiện về tác động tim mạch và chất lượng sinh sản cảnh báo rằng dịch chiết từ cây xoan Ấn Độ chứa các hoạt chất có tính dược lực rất mạnh, hoàn toàn không phải là một thức uống giải khát vô hại ^[6], ^[7].

Khoảng trống bằng chứng và rủi ro cho gan thận

Nghiên cứu về xoan Ấn Độ hiện còn tồn tại khoảng cách rất lớn giữa phòng thí nghiệm và thực tế sử dụng. Cụ thể:

• Toàn bộ các thử nghiệm về bảo vệ gan đều được tiến hành trên chuột bị gây độc cấp tính bởi hóa chất, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác lập tính an toàn cho gan và thận ^[1], ^[2], ^[5].
• Các tài liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn không cung cấp dữ liệu an toàn đối với chức năng lọc và bài tiết của thận khi dùng dịch sắc lá kéo dài. Thận là nơi đào thải các chất chuyển hóa sau cùng, do đó việc thiếu dữ liệu độc tính thận là một rủi ro tiềm ẩn cho người dùng.
• Cách pha hãm trà thủ công tại nhà không thể kiểm soát được nồng độ các hoạt chất sinh học, dễ dẫn đến tình trạng quá liều hoặc tích lũy hoạt chất trong cơ thể qua từng ngày.

Do đó, người dùng không nên suy diễn từ việc dịch chiết lá bảo vệ gan chuột trước paracetamol hay NDEA thành việc uống trà xoan Ấn Độ sẽ giúp thải độc hoặc "bổ gan, mát thận" ở người ^[1], ^[2], ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem trà xoan Ấn Độ như một loại trà dưỡng sinh có thể uống thay nước lọc hằng ngày. Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên đun sắc thì lành tính hơn thuốc tân dược. Tuy nhiên, các hợp chất tự nhiên có hoạt tính kháng vi sinh vật mạnh hoặc chống sâu bọ—như dịch chiết lá cây này từng được nghiên cứu có khả năng diệt ấu trùng và muỗi trưởng thành Anopheles arabiensis—đều có thể mang độc tính tế bào nếu dùng sai cách ^[4].

Một hiểu lầm khác là dùng nước sắc lá cây này để tự chữa viêm loét dạ dày. Dù các mô hình thắt môn vị hoặc dùng thuốc kháng viêm trên chuột cho thấy dịch chiết lá có tác dụng giảm tiết axit qua cơ chế ức chế bơm H+-K+-ATPase và hạn chế tổn thương loét niêm mạc, nhưng đây vẫn chỉ là kết quả thực nghiệm tiền lâm sàng trên động vật ^[3]. Việc tự ý uống nước lá không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa và có thể làm trì hoãn việc chữa trị các tổn thương tiêu hóa thực thể ^[3].

Ai nên thận trọng?

Dựa trên các đặc tính dược lý đã được nghiên cứu, một số đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng trà xoan Ấn Độ:

• Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan hoặc viêm gan mạn tính: Chưa có nghiên cứu an toàn trên người; dữ liệu hiện có về chuyển hóa enzym gan chủ yếu ghi nhận trên chuột ^[1], ^[2], ^[5].
• Người có bệnh lý về thận: Thiếu hụt dữ liệu an toàn thực nghiệm và lâm sàng trên thận, nguy cơ tích tụ độc tính bài tiết.
• Nam giới đang trong độ tuổi sinh sản hoặc có kế hoạch sinh con: Nghiên cứu trên chuột cống ghi nhận dịch chiết lá làm giảm sức sống tinh trùng, tăng tỷ lệ dị tật hình thái và gây bong tróc biểu mô sinh tinh ^[6].
• Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp: Dịch chiết lá có hoạt tính hạ huyết áp và liều cao gây ức chế tim ở mô hình động vật cô lập ^[7].
• Phụ nữ mang thai và người có nhiều bệnh nền: Cần tránh sử dụng các loại dịch sắc thảo mộc chưa được chuẩn hóa về nồng độ và tính an toàn.

Khuyến nghị áp dụng thực tế

Nếu muốn tiếp cận các liệu pháp từ thảo mộc nói chung và xoan Ấn Độ nói riêng, người tiêu dùng cần tuân thủ nguyên tắc an toàn:

• Không sử dụng nước sắc lá xoan Ấn Độ thay cho nước lọc hằng ngày.
• Khi không có hướng dẫn chuyên môn và số liệu định lượng an toàn từ nghiên cứu trên người, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.
• Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị mạn tính (tiểu đường, mỡ máu, huyết áp) để chuyển sang dùng trà thảo dược ^[7], ^[8].
• Nếu đang sử dụng và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, vàng da, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa hoặc thay đổi màu nước tiểu, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra men gan và chức năng thận.

Tóm lại, xoan Ấn Độ là loại dược liệu chứa nhiều hoạt chất sinh học giàu tiềm năng hỗ trợ chống oxy hóa và cải thiện mỡ máu trên mô hình động vật ^[5], ^[8]. Tuy nhiên, việc uống trà lá này hằng ngày tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa do thiếu dữ liệu lâm sàng về an toàn gan thận trên người ^[1], ^[2]. Người dân nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi sử dụng các dịch chiết thảo dược dài ngày.