Thói quen truyền miệng dùng cây tai chuột trị bệnh
Cây tai chuột (hay còn gọi là cây vảy ốc, mộc tiền) là loài thực vật dây leo bám trên các thân cây gỗ lớn hoặc vách đá. Trong đời sống hằng ngày, nhiều người dân thường hái loài cây này về nấu nước uống giải nhiệt, giải độc hoặc truyền tai nhau như một bài thuốc dân gian trị các chứng viêm nhiễm, đau nhức.
Tuy nhiên, việc tự ý dùng cây cỏ tự nhiên nấu nước uống mỗi ngày tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường. Đa phần các bài thuốc truyền miệng đều không có chỉ dẫn rõ ràng về liều lượng an toàn cũng như độc tính tiềm ẩn đối với từng thể trạng.
Liệu uống nước cây tai chuột có thực sự lành tính như nhiều người vẫn nghĩ, và những ai cần tuyệt đối tránh xa loại cây này?
Khoảng trống khoa học về hiệu quả và hoạt chất của cây tai chuột
Nhiều thông tin đồn thổi cho rằng cây tai chuột chứa các hoạt chất như glycoside hỗ trợ điều trị bệnh, nhưng cần lưu ý rằng dược liệu tự nhiên luôn chứa hỗn hợp hóa chất phức tạp. Hiện tại, chưa có các nghiên cứu khoa học kiểm chứng lâm sàng đầy đủ về thành phần chiết xuất hay cơ chế sinh học của cây tai chuột đối với cơ thể người.
Các tài liệu y khoa được cung cấp hoàn toàn không ghi nhận dữ liệu nghiên cứu nào về cây tai chuột hay hoạt chất glycoside có trong loài cây này. Đa số bằng chứng hiện nay về an toàn dược chất chủ yếu tập trung vào các loại tân dược đã qua thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt.
Do đó, các lời đồn về công dụng thanh nhiệt, trị bệnh mạn tính của cây tai chuột hoàn toàn chưa được khoa học hiện đại xác nhận. Việc tự ý sử dụng nước sắc từ loài cây này dựa trên cảm tính mang lại rủi ro rất lớn.
3 nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng, không nên dùng
Dù chưa có nghiên cứu cụ thể về cây tai chuột, các nguyên tắc y khoa về an toàn dược lý chỉ ra rằng một số đối tượng nhạy cảm tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại thảo dược không rõ độc tính. Trong đó, ba nhóm người cần thận trọng cao nhất gồm:
Nhóm đầu tiên là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Cơ thể người mẹ trong thai kỳ trải qua nhiều thay đổi về huyết động, nội tiết và chuyển hóa, khiến phôi thai rất dễ bị tổn thương trước các chất lạ. Các dược chất chưa qua kiểm định có thể tiềm ẩn nguy cơ gây độc hoặc dị tật thai nhi.
Nhóm thứ hai là người mắc bệnh suy thận hoặc chức năng thận suy giảm. Thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải các sản phẩm chuyển hóa và độc chất ra khỏi máu. Khi thận đã suy yếu, việc dung nạp các loại nước lá không rõ thành phần có thể làm tăng gánh nặng lọc, dẫn đến tích tụ độc chất và đẩy nhanh tiến trình tổn thương thận.
Nhóm thứ ba là những người đang điều trị bệnh lý tim mạch và phải dùng thuốc chuyên khoa. Bất kỳ hoạt chất lạ nào từ thảo dược cũng có thể gây tương tác bất lợi với thuốc tim mạch, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gây rối loạn nhịp, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh.
Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ dùng thuốc và dược chất trong thai kỳ?
Mặc dù chưa có dữ liệu riêng về cây tai chuột, y văn thế giới ghi nhận rất nhiều nghiên cứu chứng minh tác hại khôn lường của việc đưa các chất lạ, thuốc hoặc hóa chất vào cơ thể phụ nữ mang thai khi chưa rõ mức độ an toàn.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2002 nhấn mạnh rằng các thuốc chống viêm không steroid (NSAID), trừ aspirin, thường bị chống chỉ định trong thai kỳ vì độc tính trên cả mẹ và thai nhi [1]. Nghiên cứu chỉ ra độc tính trên thai nhi chủ yếu tác động lên hệ thận và tim mạch, gây thiểu ối và đóng sớm ống động mạch của thai nhi [1]. Điều này cho thấy hệ tim mạch và chức năng thận của thai nhi vô cùng nhạy cảm trước các hoạt chất hóa học đi qua nhau thai [1].
Một nghiên cứu tổng quan khác xuất bản năm 2021 về bệnh da bóng nước tự miễn trong thai kỳ đã phân tích tính an toàn của các loại thuốc trị liệu [2]. Chẳng hạn, nhóm kháng sinh tetracycline làm tăng nguy cơ gây quái thai, biến màu răng, ngừng phát triển xương và gây độc gan cho mẹ [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra thuốc sinh học rituximab chống chỉ định trong thai kỳ do thuốc có thể qua nhau thai, làm suy giảm tế bào B của thai nhi và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng ở mẹ, thai nhi và trẻ sơ sinh [2].
Báo cáo tổng quan năm 2005 về các thuốc chống thấp khớp chỉ rõ nhiều loại thuốc như methotrexate và leflunomide chống chỉ định hoàn toàn trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú [3]. Việc dùng các thuốc này đòi hỏi phải cân nhắc nghiêm ngặt giữa lợi ích và rủi ro nhằm bảo đảm kết quả tốt nhất cho mẹ và thai nhi [3].
Các nghiên cứu lâm sàng từ năm 1981 cũng xác nhận rằng việc dùng thuốc kháng sinh cho phụ nữ mang thai phải tính toán kỹ sự thay đổi dược động học ở cả mẹ và thai nhi [4]. Kháng sinh tetracycline bị chống chỉ định trong suốt thai kỳ do các tác động bất lợi lên thai nhi, trong khi một số thuốc khác bị chống chỉ định vào từng giai đoạn thai kỳ cụ thể [4].
Thậm chí trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 1978 trên chuột cống được cho dùng đơn liều dimethadione đường uống hàng ngày với các mức liều 0, 54, 433 hoặc 541 mg/kg từ ngày 1–21 hoặc 6–15 của thai kỳ đã cho thấy độc tính rõ rệt [5]. Dimethadione gây giảm cân nặng thai nhi theo liều, tăng tỷ lệ thoát vị rốn, xuất huyết dưới da, phù nề và hàng loạt dị tật xương nghiêm trọng [5]. Nghiên cứu này là minh chứng rõ ràng cho thấy các chất có hoạt tính sinh học đều có khả năng gây dị tật nặng nề nếu sử dụng tùy tiện trong giai đoạn mang thai [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo mộc tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất của nhiều người là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống không bổ ngang cũng bổ ngửa". Thực tế, rất nhiều loài thảo mộc chứa các độc tố tự nhiên để tự vệ, hoặc chứa các hoạt chất có dược lực mạnh tương đương thuốc tân dược nhưng lại không được chuẩn hóa liều lượng.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại nước lá thanh nhiệt có thể giúp "mát gan, bổ thận". Đối với người đã có bệnh nền thận hoặc tim mạch, việc uống lượng lớn nước sắc từ lá cây không rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn điện giải, ngộ độc và làm suy giảm chức năng nội tạng nhanh hơn.
Nhiều người cũng tin rằng dùng bài thuốc dân gian thì an toàn tuyệt đối cho mẹ bầu hơn dùng thuốc tây. Khoa học đã chứng minh thai nhi là đối tượng cực kỳ mỏng manh; bất kỳ hợp chất nào chưa được kiểm định an toàn đều tiềm ẩn rủi ro sảy thai, dị tật hoặc sinh non.
Lời khuyên áp dụng thực tế và xử trí an toàn
Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình, người dân không nên tự ý hái hoặc mua cây tai chuột về phơi khô, nấu nước uống khi chưa có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền uy tín.
Nếu bạn đang thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao gồm phụ nữ có thai, người cho con bú, người bị suy giảm chức năng thận hoặc người có bệnh tim mạch mạn tính, tuyệt đối không sử dụng nước cây tai chuột dưới bất kỳ hình thức nào.
Trong trường hợp cần bồi bổ hay thanh lọc cơ thể, giải pháp an toàn nhất là duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước lọc mỗi ngày và bổ sung dinh dưỡng cân đối từ các loại rau củ quả quen thuộc đã được kiểm chứng an toàn thực phẩm. Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường về sức khỏe, hãy đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị đúng phác đồ.
