Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại lá dân gian như lá diễn về đun nước uống hàng ngày với hy vọng làm mát cơ thể, lợi tiểu và hạ huyết áp. Thói quen này xuất phát từ những lời truyền miệng cho rằng thảo mộc tự nhiên vừa an toàn vừa giúp ổn định huyết áp mà không cần dùng thuốc tây. Tuy nhiên, liệu việc uống nước lá diễn có thực sự mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ ràng và bền vững trên cơ thể người hay không vẫn là dấu hỏi lớn.
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trên người chứng minh nước lá diễn có thể điều trị hoặc thay thế thuốc hạ huyết áp. Một số hoạt chất và thành phần bay hơi từ các loài thực vật mang tên khoa học thuộc chi liên quan mới chỉ ghi nhận tác dụng lợi tiểu hoặc hỗ trợ huyết áp ở mức độ thực nghiệm trên động vật. Khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và việc kiểm soát huyết áp trên người bệnh còn rất xa.
Mối liên hệ giữa tác dụng lợi tiểu và huyết áp
Trong y học, thuốc lợi tiểu là một trong những nhóm dược phẩm phổ biến nhất có tác dụng làm tăng lưu lượng nước tiểu và kích thích bài tiết natri qua thận [1]. Cơ chế này thường được ứng dụng để điều trị tăng huyết áp, suy tim sung huyết và tình trạng phù nề [1]. Khi cơ thể đào thải bớt lượng muối và nước dư thừa qua đường tiểu, thể tích dịch tuần hoàn giảm xuống, từ đó gián tiếp làm hạ áp lực lên thành mạch máu.
Tình trạng quá tải dịch thứ phát do suy giảm số lượng đơn vị thận chức năng có thể làm tăng huyết áp, đây cũng là đặc điểm điển hình của bệnh nhân tăng huyết áp kèm theo bệnh thận mạn tính [2]. Do đó, việc sử dụng các chất có tính năng lợi tiểu ở liều lượng phù hợp nhằm hạ huyết áp trên bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính và tăng huyết áp là một định hướng có cơ sở lý thuyết [2].
Tuy nhiên, việc kiểm soát huyết áp thông qua con đường lợi tiểu không hề đơn giản. Bốn loại hormone trong hệ thống renin-angiotensin bao gồm aldosterone, angiotensin II, hormone chống bài niệu và hormone lợi niệu tâm nhĩ đều liên quan mật thiết đến quá trình cân bằng dịch của cơ thể [1]. Nếu việc lợi tiểu không được kiểm soát chặt chẽ, sự can thiệp thô bạo vào hệ thống này có thể gây mất cân bằng nước và điện giải nghiêm trọng [2].
Tác dụng trên huyết áp từ nghiên cứu thực nghiệm
Để tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có khả năng hỗ trợ huyết áp, một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát các thành phần bay hơi từ lá tươi của loài Taxus chinensis var. mairei (chi Thông đỏ/thuộc họ Taxaceae) [3]. Dân gian tại một số vùng nông thôn Trung Quốc từng có tập quán dùng lá này nhồi gối để cải thiện giấc ngủ và ổn định huyết áp [3].
Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã gây tăng huyết áp nhân tạo trên chuột cống bằng cách tiêm phúc mạc hợp chất Nomega-Nitro-l-Arginine (l-NNA) với liều 15 mg/kg, mỗi ngày 2 lần trong suốt 15 ngày [3]. Sau đó, đàn chuột được chia thành 5 nhóm điều trị duy trì trong 6 tuần [3]. Nhóm 1 chỉ tiêm l-NNA; nhóm 2 vừa tiêm l-NNA vừa uống thuốc hạ áp hydrochlorothiazide (HDZ) với liều 5 mg/kg mỗi ngày một lần; các nhóm 3, 4 và 5 được nuôi trong chuồng kín (2 con trên thể tích 0,064 m³) và phun dịch chiết bay hơi từ lá thu được bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn ở 3 mức liều lần lượt là 167 g/kg, 233 g/kg và 333 g/kg [3].
Kết quả thực nghiệm cho thấy thành phần bay hơi từ lá đã ngăn chặn sự gia tăng huyết áp tâm thu và nồng độ angiotensin II trong huyết tương ở chuột bị gây tăng áp lực mạch máu [3]. Đồng thời, dịch chiết này làm tăng nồng độ oxit nitric (NO) trong huyết tương theo cơ chế phụ thuộc liều lượng và làm giảm lượng cholesterol toàn phần [3]. Mặc dù vậy, hoạt chất không làm giảm đáng kể chỉ số triglycerid, HDL-C và LDL-C trong máu của động vật thí nghiệm [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận thành phần bay hơi từ lá cây này có thể xem như một chất bổ trợ tự nhiên tiềm năng, chứ không phải giải pháp thay thế hoàn toàn thuốc điều trị [3].
Bằng chứng lợi tiểu từ hoạt chất avicularin
Bên cạnh các thành phần bay hơi, giới khoa học cũng chú ý đến các loài thảo dược truyền thống khác cùng tên định danh khoa học như Taxillus chinensis (cây dâu tằm ký sinh/tang ký sinh) [1]. Loài cây này trong y học cổ truyền thường được dùng để trừ phong thấp và được ghi nhận có tiềm năng thúc đẩy bài niệu [1].
Một hoạt chất flavonoid phân lập từ loài thực vật này là avicularin đã được xác nhận về khả năng lợi tiểu thông qua các mô hình thực nghiệm động vật [1]. Khi tiêm tĩnh mạch avicularin với liều 0,5 mg/kg trên chó đã gây mê, các nhà nghiên cứu ghi nhận lưu lượng nước tiểu gia tăng rõ rệt, và tác dụng bài niệu này càng thể hiện mạnh mẽ khi liều lượng tăng lên [1]. Tương tự, khi dùng đường uống hoặc tiêm với liều 34 mg/kg avicularin trên chuột cống cũng mang lại hiệu quả lợi tiểu rất đáng kể [1].
Ngoài ra, các hợp chất triterpenoid và polyphenol (bao gồm flavonoid và các acid phenolic) dồi dào trong thực vật cũng đã được chứng minh trên lâm sàng là có tác dụng lợi tiểu, chống oxy hóa và kháng viêm [1]. Tuy nhiên, các tác giả nghiên cứu nhấn mạnh rằng các bằng chứng về đặc tính lợi tiểu của loài cây này hiện còn rất ít ỏi và mới chỉ dừng lại ở các khảo sát bước đầu trên động vật thí nghiệm [1].
Khoảng trống lớn giữa thực nghiệm và điều trị ở người
Mặc dù các mô hình thực nghiệm trên chuột cống và chó cho thấy tiềm năng hạ huyết áp hoặc lợi tiểu của một số hoạt chất bay hơi và flavonoid, người bệnh không thể đồng nhất kết quả này với việc uống nước sắc từ lá [3], [1]. Có một khoảng trống rất lớn về mặt y học chứng cứ giữa hai khía cạnh này.
Thứ nhất, nồng độ hoạt chất trong một nồi nước lá đun sôi tại nhà hoàn toàn khác biệt so với dịch chiết CO2 siêu tới hạn hay hoạt chất avicularin tinh khiết được chiết xuất trong phòng thí nghiệm [3], [1]. Khi đun nấu thủ công, các chất bay hơi có hoạt tính sinh học có thể nhanh chóng bị nhiệt phân hủy hoặc bay mất mà không giữ lại được hàm lượng cần thiết [3].
Thứ hai, việc sử dụng thuốc lợi tiểu để kiểm soát huyết áp đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối về liều lượng. Ngay cả với các nhóm thuốc lợi tiểu tổng hợp hiện đại như thiazide hay thuốc lợi tiểu quai, việc sử dụng trên bệnh nhân tăng huyết áp kèm tổn thương thận vẫn còn nhiều tranh cãi [2]. Kết quả từ một số thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng thuốc lợi tiểu không phải lúc nào cũng hạ được huyết áp ở nhóm bệnh nhân này, thậm chí có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân bằng điện giải và suy giảm chức năng thận khi dùng cho người bệnh thận mạn [2]. Cho đến nay, các hướng dẫn thực hành lâm sàng lớn về kiểm soát huyết áp và bệnh thận mạn vẫn khẳng định bằng chứng về lợi ích của thuốc lợi tiểu thiazide chưa thực sự thuyết phục ở bệnh nhân suy thận mạn tiến triển [2].
Do đó, việc tự ý uống một loại nước lá chưa rõ liều lượng với kỳ vọng bài niệu để hạ huyết áp là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy hiểm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá dân gian
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Y học ghi nhận việc sử dụng lâu dài các thuốc lợi tiểu tổng hợp có thể gây độc cho cơ thể con người [1]. Tuy các bài thuốc cổ truyền có lợi thế tác dụng kéo dài và ít nguy cơ gây rối loạn điện giải hơn nếu được nghiên cứu chuẩn hóa, điều đó không đồng nghĩa với việc uống nước lá tươi hàng ngày là vô hại [1].
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng cứ đi tiểu nhiều sau khi uống nước lá tức là huyết áp đã được kiểm soát. Tác dụng lợi tiểu đơn thuần chỉ làm giảm tải thể tích tạm thời chứ không giải quyết được căn nguyên phức tạp của bệnh tăng huyết áp mạn tính [2]. Tăng huyết áp liên quan đến sự co thắt mạch, xơ cứng động mạch và các bất thường trong hệ thần kinh giao cảm cũng như hệ nội tiết [3], [1]. Nếu chỉ dựa vào việc kích thích đi tiểu bằng nước lá, huyết áp thực tế vẫn có thể ở mức nguy hiểm.
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là tự ý bỏ thuốc huyết áp bác sĩ kê để chuyển sang uống nước lá. Tăng huyết áp là "kẻ giết người thầm lặng". Ngừng thuốc đột ngột có thể khiến huyết áp tăng vọt, dẫn đến đột quỵ não, nhồi máu cơ tim hoặc tổn thương thận cấp tính mà không có dấu hiệu báo trước.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử suy giảm chức năng thận cần tuyệt đối thận trọng khi sử dụng bất kỳ loại nước lá có tính năng lợi tiểu nào [2]. Khi các nephron chức năng của thận bị suy giảm, việc tự ý đưa vào cơ thể các hoạt chất kích thích bài niệu không kiểm soát có thể khiến tình trạng rối loạn điện giải trở nên tồi tệ hơn và đẩy nhanh tốc độ suy thận [2].
Người đang sử dụng các thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn, đặc biệt là nhóm thuốc tác động lên hệ renin-angiotensin hoặc các thuốc lợi tiểu như hydrochlorothiazide, không nên tự ý kết hợp thêm nước lá [3], [2]. Tương tác giữa hoạt chất trong thảo mộc và thuốc điều trị có thể dẫn đến tụt huyết áp quá mức hoặc làm sai lệch hiệu quả điều trị của thuốc [3], [2].
Đối với các nhóm đối tượng đặc thù như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền kết hợp, hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn cũng như độc tính của việc dùng lá này [3], [1]. Dữ liệu hiện có chỉ mới dừng lại ở các khảo sát trên động vật như chuột cống và chó gây mê [3], [1]. Vì vậy, các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng thử dưới bất kỳ hình thức nào.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng nước lá dân gian như một thức uống giải khát thanh nhiệt trong những ngày nóng, người khỏe mạnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải, đun loãng và không uống liên tục thay thế hoàn toàn cho nước lọc thông thường. Không nên tự ý thu hái các loại lá thảo dược ngoài tự nhiên khi chưa xác định chính xác danh pháp thực vật, vì nguy cơ nhầm lẫn với các loài cây chứa độc tố là rất cao.
Người mắc bệnh tăng huyết áp bắt buộc phải tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, uống thuốc đúng giờ và theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà đều đặn bằng máy đo đạt chuẩn. Thay vì tìm kiếm các loại lá thần kỳ để hạ áp, việc điều chỉnh lối sống đã được khoa học chứng minh hiệu quả: giảm lượng muối trong khẩu phần ăn, duy trì thể dục thể thao đều đặn, kiểm soát cân nặng, hạn chế rượu bia và giữ tinh thần thoải mái.
Trước khi sử dụng thêm bất kỳ loại nước thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào bên cạnh thuốc điều trị, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ điều trị để đảm bảo không gặp phải tương tác thuốc bất lợi.
