Người cao huyết áp nên chọn đĩa ăn nào?
Nhiều người khi nhận chẩn đoán huyết áp cao thường bối rối trước vô vàn lời khuyên ăn uống trên mạng xã hội và sách báo. Phổ biến nhất trong các khuyến nghị y khoa hiện nay là chế độ ăn DASH và thực đơn vùng Địa Trung Hải. Người bệnh thường tự hỏi liệu việc kiêng muối nghiêm ngặt theo kiểu DASH hay bổ sung dầu ô liu béo ngậy theo kiểu Địa Trung Hải mới thực sự mang lại hiệu quả tốt hơn cho chỉ số huyết áp của mình.
Về bản chất, cả hai chế độ ăn đều giúp cải thiện sức khỏe tim mạch nhưng đi theo hai cơ chế tác động khác nhau. Nếu DASH được thiết kế chuẩn hóa như một công cụ y tế nhằm hạ áp trực tiếp thông qua kiểm soát natri, thì Địa Trung Hải lại là mô hình dinh dưỡng giàu chất béo chưa bão hòa giúp củng cố toàn diện hệ thống mạch máu [1, 7]. Việc hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu của từng phương pháp sẽ giúp người bệnh đưa ra lựa chọn phù hợp nhất với thể trạng cá nhân.
Cơ chế tác động: Cắt giảm natri đối đầu chất béo bảo vệ mạch
Cơ chế chính của chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào việc giảm thiểu lượng muối natri nạp vào, hạn chế chất béo bão hòa, đồ ngọt công nghiệp, đồng thời tăng cường các sản phẩm từ sữa ít béo [1]. Khi lượng natri trong lòng mạch giảm xuống, thể tích tuần hoàn giảm theo, từ đó trực tiếp làm dịu áp lực dòng máu lên thành động mạch [2]. Ngoài ra, chế độ DASH còn hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin, giảm căng thẳng oxy hóa và giảm cholesterol xấu LDL [1].
Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải không đặt nặng vấn đề kiêng muối gắt gao mà tập trung vào các chất béo chưa bão hòa đơn có nguồn gốc từ dầu ô liu nguyên chất, cá béo và các loại hạt [4, 7]. Các axit béo có lợi này giúp chống viêm, ngăn ngừa xơ vữa động mạch và bảo vệ lớp nội mô lót trong lòng mạch máu [3, 4]. Chế độ ăn này cũng đặc trưng bởi việc tiêu thụ khoai tây, các loại hạt và lượng rượu vang vừa phải theo văn hóa truyền thống [1].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế?
Hiệu quả hạ áp của DASH đã được khẳng định qua một phân tích gộp gồm 30 thử nghiệm lâm sàng trên 5.545 người trưởng thành [2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm trung bình 3,2 mm Hg huyết áp tâm thu và 2,5 mm Hg huyết áp tâm thu so với chế độ ăn đối chứng [2]. Mức giảm huyết áp tâm thu thậm chí còn rõ rệt hơn ở những người có mức tiêu thụ natri ban đầu trên 2.400 mg/ngày và ở nhóm người dưới 50 tuổi [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng yếu tố di truyền, như các biến thể gen liên quan đến angiotensinogen hay thụ thể beta-2 adrenergic, có thể tác động đến mức độ phản hồi của huyết áp trước lượng natri nạp vào trong chế độ DASH [3].
Đối với chế độ ăn Địa Trung Hải, một phân tích gộp ghi nhận mức giảm trung bình 1,5 mm Hg huyết áp tâm thu và 0,9 mm Hg huyết áp tâm trương khi so sánh với chế độ ăn tiêu chuẩn hoặc các can thiệp tích cực khác [2]. Tuy nhiên, mức giảm huyết áp không thể hiện rõ rệt khi so sánh Địa Trung Hải với chế độ ăn ít chất béo [2]. Dù mức độ hạ áp trực tiếp có phần khiêm tốn hơn DASH, chế độ Địa Trung Hải lại thể hiện ưu thế vượt trội ở các kết cục bảo vệ tim mạch dài hạn [1, 5].
Nghiên cứu thuần tập ATTICA tại Hy Lạp trên 2.020 người trưởng thành theo dõi trong 10 năm cho thấy nhóm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao nhất có nguy cơ biến cố tim mạch giảm gấp 4 lần so với nhóm tuân thủ thấp nhất [4]. Trái lại, nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nguy cơ biến cố tim mạch 10 năm giữa các mức độ tuân thủ chế độ ăn DASH [4]. Tương tự, nghiên cứu trên 93.122 phụ nữ mãn kinh kéo dài 10,5 năm chỉ ra rằng tuân thủ Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ đột tử do tim mạch tới 36%, trong khi điểm số DASH không cho thấy mối liên hệ rõ rệt trong nghiên cứu này [5].
Ngoài tim mạch, dữ liệu theo dõi 28.905 người từ khảo sát NHANES tại Mỹ trong 6,3 năm cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm 26% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở dân số chung [6]. Đặc biệt ở bệnh nhân đái tháo đường, việc kết hợp đồng thời việc tuân thủ cả Địa Trung Hải lẫn DASH giúp giảm 29% tỷ lệ tử vong [6]. Trên các khía cạnh khác, thử nghiệm lâm sàng nhỏ trên 137 người thừa cân, ít vận động bị cao huyết áp ghi nhận chế độ DASH giúp cải thiện tốc độ tâm vận động sau 4 tháng [1]. Một nghiên cứu cắt ngang trên 266 phụ nữ thừa cân, béo phì cũng nhận thấy DASH liên quan đến việc giảm nguy cơ trầm cảm nặng, căng thẳng cực độ, trong khi Địa Trung Hải gắn liền với giảm điểm số lo âu, và cả hai đều liên quan đến giấc ngủ ngon [7].
Ưu điểm và giới hạn của từng chế độ
Ưu điểm lớn nhất của DASH là khả năng hạ chỉ số huyết áp nhanh chóng, có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng rõ ràng, đặc biệt hữu ích với người ăn nhiều muối [2]. Tuy vậy, chế độ này có giới hạn là thực đơn tương đối khắt khe, đòi hỏi cân đo lượng muối chi tiết và có thể khó duy trì lâu dài trong các bữa ăn gia đình truyền thống [2, 7].
Chế độ Địa Trung Hải lại sở hữu ưu điểm vượt trội về bảo vệ mạch máu tổng thể, giảm thiểu nguy cơ đột tử tim mạch và kéo dài tuổi thọ [3, 6]. Thực đơn với dầu ô liu, cá béo và các loại hạt cũng đem lại cảm giác ngon miệng, dễ duy trì hơn [1]. Dẫu vậy, giới hạn của chế độ này là hiệu quả hạ huyết áp đơn thuần không mạnh mẽ bằng việc cắt giảm natri của DASH [2].
Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng ăn kiêng huyết áp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần được bác sĩ chẩn đoán cao huyết áp là bệnh nhân sẽ tự giác ăn uống đúng chuẩn. Một nghiên cứu cắt ngang trên 12.948 người tại Tây Ban Nha đã chỉ ra thực tế ngược lại: chỉ có 17,3% người cao huyết áp tuân thủ chế độ DASH và 17,2% tuân thủ chế độ Địa Trung Hải [8]. Đáng chú ý, tỷ lệ ăn đúng chuẩn giữa những người biết mình mắc bệnh và người không hề biết bệnh là hoàn toàn tương đương nhau, phản ánh rào cản rất lớn trong việc thay đổi hành vi ăn uống ngoài đời thực [8].
Một hiểu lầm phổ biến khác là người cao huyết áp bắt buộc phải kiêng tuyệt đối mọi loại chất béo. Trên thực tế, thử nghiệm PREDIMED đã chứng minh rằng chế độ Địa Trung Hải bổ sung thêm dầu ô liu hoặc các loại hạt nguyên hạt không hề làm tăng nguy cơ tim mạch mà ngược lại còn giúp điều hòa mỡ máu và giảm thiểu rủi ro nhồi máu cơ tim [3]. Không phải chất béo nào cũng xấu, cơ thể rất cần chất béo chưa bão hòa đơn để bảo vệ lòng mạch [4, 7].
Ai nên thận trọng với từng phương pháp?
Người bệnh có tiền sử suy thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc hạ áp giữ kali cần đặc biệt cẩn trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng DASH. Chế độ ăn này khuyến khích lượng lớn rau củ, trái cây và sữa ít béo, có thể gây tích tụ khoáng chất kali nguy hiểm ở người suy giảm chức năng lọc của thận [1].
Với chế độ ăn Địa Trung Hải, người có bệnh lý về gan mật hoặc cần kiểm soát cân nặng chặt chẽ cần chú ý điều chỉnh lượng chất béo nạp vào. Mặc dù dầu ô liu và các loại hạt rất tốt cho tim mạch, chúng vẫn là nguồn cung cấp năng lượng đậm đặc, nếu sử dụng thiếu kiểm soát có thể gây cản trở mục tiêu duy trì cân nặng lành mạnh [4, 7].
Gợi ý áp dụng thực tế linh hoạt trong đời sống
Người bệnh không nhất thiết phải chọn lựa cứng nhắc giữa hai phương pháp mà hoàn toàn có thể kết hợp tinh hoa của cả hai chế độ vào bữa cơm gia đình hàng ngày. Một giải pháp khôn ngoan là áp dụng nguyên tắc giảm mặn của DASH kết hợp nguồn chất béo lành mạnh của Địa Trung Hải [6, 7].
Trong chế biến thực phẩm, người bệnh nên giảm bớt các gia vị mặn như muối ăn, nước mắm, bột nêm và chấm dứt thói quen sử dụng đồ ngọt công nghiệp hay thực phẩm chế biến sẵn [1]. Bổ sung vào khẩu phần ăn hàng ngày các loại thực phẩm nguyên phần như ngũ cốc nguyên cám, rau xanh đậm, trái cây tươi và khoai tây [4, 7]. Thay thế mỡ lợn hoặc chất béo bão hòa bằng dầu ô liu để trộn rau, đồng thời ưu tiên các món cá biển vài lần mỗi tuần thay thế dần cho thịt đỏ [1].
Lời kết cho một trái tim khỏe mạnh
Chế độ ăn DASH và Địa Trung Hải không hề đối nghịch nhau mà là hai mảnh ghép hỗ trợ hoàn hảo cho người cao huyết áp. DASH giúp ghìm cương chỉ số huyết áp đang tăng cao, còn Địa Trung Hải củng cố sự dẻo dai của mạch máu trước những biến cố tim mạch nguy hiểm trong tương lai. Để đạt hiệu quả tối ưu và lâu dài, người bệnh nên lắng nghe cơ thể, điều chỉnh thói quen từng bước và trao đổi cùng bác sĩ điều trị để xây dựng thực đơn cá nhân hóa phù hợp nhất.
