Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà nấu nước uống hàng ngày để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ điều trị đau dạ dày, viêm nhiễm. Trong đó, thồm lồm (danh pháp khoa học thường gặp thuộc chi Polygonum, như Polygonum chinense) là một loài thảo dược dân gian rất quen thuộc. Tuy nhiên, việc tự ý đun nước lá thồm lồm hoặc các cây cùng chi uống thay nước lọc dài ngày khiến không ít người băn khoăn: Liệu gan và thận có phải chịu tải quá mức hay không?

Hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người để đánh giá mức độ an toàn tuyệt đối khi uống nước lá thồm lồm mỗi ngày. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu đến từ các mô hình thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn trên động vật đối với chiết xuất từ cây thồm lồm (Polygonum chinense) cũng như một số loài thực vật họ hàng thuộc chi Polygonum.

Thồm lồm tác động thế nào đến cơ thể?

Theo y học dân gian và các nghiên cứu sơ bộ, thồm lồm thường được sử dụng nhằm mục đích kháng viêm, bảo vệ niêm mạc và hỗ trợ tiêu hóa. Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy chiết xuất nước từ lá thồm lồm (Polygonum chinense) có khả năng kích hoạt phản ứng chống oxy hóa, làm giảm tổn thương niêm mạc dạ dày do cồn gây ra [1].

Tuy nhiên, bất kỳ hợp chất thực vật nào khi đi vào cơ thể qua đường uống đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Khi sử dụng liều cao hoặc uống kéo dài liên tục, các thành phần hóa thực vật phức tạp có thể tạo gánh nặng chuyển hóa. Thậm chí ở một số loài thực vật cùng chi Polygonum, các hợp chất như quinone hay polyphenol có thể gây áp lực lên men gan, làm thay đổi chỉ số urê huyết hoặc can thiệp vào các enzyme chuyển hóa thuốc [1, 4, 6].

Bằng chứng từ nghiên cứu độc tính của lá thồm lồm

Đối với chính xác loài thồm lồm (Polygonum chinense), nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành đánh giá hoạt tính bảo vệ dạ dày trên chuột cống trắng chủng Sprague Dawley [1]. Thử nghiệm phân chia chuột thành các nhóm thực nghiệm uống chiết xuất nước từ lá thồm lồm với các liều lượng 62,5; 125; 250 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể [1].

Kết quả cho thấy chiết xuất lá thồm lồm làm giảm đáng kể các vết loét dạ dày, giảm chỉ số peroxy hóa lipid (MDA) và làm tăng enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) [1]. Đáng chú ý, phần đánh giá độc tính cấp tính đi kèm trong nghiên cứu này ghi nhận chiết xuất thồm lồm dạng nước mang bản chất không gây độc ở các mức liều khảo sát [1]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào bảo vệ niêm mạc cấp tính và độc tính cấp, chưa thực hiện theo dõi bán trường diễn trong nhiều tuần liên tục để đo lường cụ thể chức năng gan và thận của riêng loài này [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ các loài cùng chi Polygonum khi dùng kéo dài

Để hiểu rõ hơn về gánh nặng bán trường diễn lên gan và thận của các loài thuộc chi thồm lồm (Polygonum), các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm 13-14 tuần trên động vật đối với các cây họ hàng.

Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá độc tính bán trường diễn của chiết xuất từ cây Polygonum hydropiper L. trên các nhóm gồm 10 chuột đực và 10 chuột cái giống F344, kéo dài suốt 13 tuần [2]. Chuột được cho ăn khẩu phần chứa chiết xuất ở các nồng độ 0, 62.5, 250, 1000 và 4000 ppm [2]. Kết quả ở nhóm nhận liều cao nhất 4000 ppm cho thấy sự gia tăng khối lượng tương đối của gan, thận, lách, não và tinh hoàn [2].

Cũng ở mức 4000 ppm, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự gia tăng nhẹ chỉ số nitơ urê máu (BUN) ở cả hai giới chuột, cùng sự tăng men gan ALT (alanine aminotransferase), nồng độ natri và clo huyết thanh ở chuột cái [2]. Điều này cho thấy dấu hiệu gây độc nhẹ lên gan và thận khi sử dụng liều cao kéo dài [2]. Chuột cái ở mức liều này còn bị giảm nhẹ hồng cầu và hematocrit, thể hiện tình trạng thiếu máu tán huyết nhẹ [2]. Tuy nhiên, ở mức nồng độ 1000 ppm (tương đương 57,4 mg/kg/ngày ở chuột đực và 62,9 mg/kg/ngày ở chuột cái), nghiên cứu không ghi nhận tác dụng có hại nào, và mức này được xác định là ngưỡng an toàn không quan sát thấy tác dụng bất lợi (NOAEL) [2].

Mặt khác, trong một nghiên cứu năm 2017 trên loài rau răm (Polygonum minus), chiết xuất methanol lá được thử nghiệm trên chuột Sprague Dawley ở các mức liều 250, 500, 1000 và 2000 mg/kg kéo dài [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất Polygonum minus an toàn lên tới liều 2000 mg/kg, không gây biến đổi về trọng lượng tạng, hành vi hay các chỉ số sinh hóa máu [3]. Dù vậy, một cây khác cùng họ là hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum) lại được tổng quan ghi nhận có thể dẫn đến nhiễm độc gan, nhiễm độc thận và độc tính trên phôi [4]. Chiết xuất nước của loài này còn ức chế hàng loạt enzyme chuyển hóa CYP450 như CYP2B6, CYP2C19, CYP2C9, CYP1A2 và CYP2D6 ở chuột [5], và thực tế lâm sàng đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân viêm gan độc chất sau khi uống viên hà thủ ô đỏ trong 2 tháng [6].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại những góc nhìn giá trị nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế lớn mà người tiêu dùng cần lưu ý:

  • Chưa có dữ liệu trên người: Toàn bộ dữ liệu về độc tính bán trường diễn 13 tuần đối với chiết xuất cây chi thồm lồm mới chỉ dừng lại ở loài chuột trong phòng thí nghiệm [1, 8].
  • Khác biệt giữa các loài: Dù cùng chi thực vật, độc tính giữa các cây là hoàn toàn khác nhau; ví dụ Polygonum minus cho thấy mức độ an toàn cao [3], trong khi Polygonum hydropiper liều cao gây tăng men gan nhẹ [2], và Polygonum multiflorum có nguy cơ gây độc gan rõ rệt [4, 7].
  • Chưa thể đánh giá việc uống nước sắc hàng ngày: Chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm có hàm lượng hoạt chất khác biệt lớn so với việc người dân tự hái lá đun sôi lấy nước uống mỗi ngày mà không kiểm soát nồng độ.

Những hiểu lầm thường gặp khi uống thảo dược

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, bất kỳ hoạt chất thảo dược nào khi đưa vào cơ thể liên tục đều đòi hỏi gan phải chuyển hóa và thận phải thanh lọc. Thử nghiệm trên động vật đã chứng minh dùng chiết xuất thảo mộc ở nồng độ quá cao có thể làm tăng nitơ urê máu và tăng men gan [2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng bảo vệ với việc dùng liều càng cao càng tốt. Mặc dù chiết xuất lá thồm lồm cho thấy khả năng chống viêm loét dạ dày [1], việc lạm dụng uống đặc, uống thay hoàn toàn nước lọc trong nhiều tháng liền có thể tạo ra những tải trọng sinh hóa không mong muốn cho cơ thể.

Ai nên thận trọng khi dùng lá thồm lồm?

Do chưa có nghiên cứu độc tính dài hạn đầy đủ trên các nhóm đối tượng nhạy cảm, những người sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan hoặc men gan cao: Tránh tự ý dùng thảo mộc dài ngày khi chưa có chỉ định.
  • Người suy giảm chức năng thận hoặc có bệnh lý thận mạn tính: Các biến đổi về nitơ urê máu và điện giải trong mô hình động vật liều cao cảnh báo nguy cơ tăng gánh nặng lọc [2].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Dữ liệu an toàn trên thai kỳ chưa được thiết lập, trong khi một số loài cùng chi có cảnh báo độc tính phôi [4].
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Một số hoạt chất chi Polygonum có khả năng ức chế các enzyme CYP450, dễ dẫn tới tương tác thuốc nguy hiểm [5].

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn

Nếu bạn có nhu cầu sử dụng lá thồm lồm để hỗ trợ tiêu hóa hoặc thanh nhiệt dân gian, nên áp dụng các nguyên tắc an toàn:

  • Không uống thay nước lọc: Thảo mộc chỉ nên dùng từng đợt ngắn ngày, không nên đun uống liên tục từ tháng này qua tháng khác.
  • Dùng lượng vừa phải: Chỉ nên dùng một lượng nhỏ lá tươi hoặc khô đã rửa sạch, hãm loãng, không sắc quá đặc. Do chưa có liều quy đổi cụ thể trên người, hãy tham khảo ý kiến thầy thuốc y học cổ truyền.
  • Lắng nghe cơ thể: Ngừng sử dụng ngay lập tức và đi khám y tế nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng da, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn hoặc nước tiểu sẫm màu [6].

Nước lá thồm lồm có thể mang lại một số đặc tính hỗ trợ tiêu hóa và chống oxy hóa trong các thử nghiệm ban đầu [1]. Tuy nhiên, uống mỗi ngày với lượng lớn tiềm ẩn nguy cơ gây áp lực chuyển hóa lên gan và thận [2]. Người dân nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước lọc và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào dài ngày.