Uống nước lá vọng cách thay trà hằng ngày: Có gây độc gan, thận?

Nhiều người dân có thói quen hái lá vọng cách tươi hoặc phơi khô nấu nước uống hằng ngày thay trà để thanh nhiệt, giải độc gan. Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên bất kỳ loại thảo mộc nào kéo dài cũng khiến không ít người băn khoăn về nguy cơ tích tụ độc chất gây tổn hại gan và thận.

Theo các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng hiện có, chiết xuất từ lá vọng cách chưa ghi nhận độc tính cấp tính nguy hiểm và không gây biến đổi mô học bất thường ở gan và thận chuột thực nghiệm [1, 2, 3]. Dù vậy, hiện vẫn chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng xác định ngưỡng liều dùng an toàn dài hạn ở người, do đó người dân không nên tự ý lạm dụng uống đặc thay thế hoàn toàn nước lọc mỗi ngày.

Thói quen uống nước lá vọng cách và nỗi lo độc tính

Vọng cách (tên khoa học thường gặp trong các nghiên cứu là Premna corymbosa hoặc Premna integrifolia) là loại cây quen thuộc trong đời sống người Việt. Cây vừa làm rau gia vị ăn kèm các món gỏi, thịt nướng, vừa được dùng làm vị thuốc dân gian nhằm hỗ trợ tiêu hóa, giải nhiệt hoặc giảm nhức mỏi [2, 3].

Từ kinh nghiệm truyền miệng, nhiều người coi nước sắc lá vọng cách là giải pháp bảo vệ gan, thậm chí đun đặc uống cả ngày thay cho nước trắng. Việc uống thảo dược liên tục không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nguy cơ quá tải chuyển hóa tại gan và đào thải ở thận nếu dược chất có độc tính bán trường diễn.

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc học thực nghiệm trên động vật nhằm làm rõ mức độ an toàn của loài cây này trước khi đưa vào ứng dụng y tế [1, 3]. Các thử nghiệm bước đầu tập trung vào xác định độc tính cấp tính và tác động của dịch chiết lên cấu trúc vi thể của các cơ quan nội tạng quan trọng [2, 3].

Cơ chế tác động của dược liệu lên gan và thận

Mọi hoạt chất từ thảo dược sau khi uống vào cơ thể đều phải hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa chủ yếu qua gan và bài tiết qua thận. Khi gan hoặc thận chịu tác động tiêu cực từ chất độc hại, các tế bào gan dễ bị thoái hóa, tắc tĩnh mạch trung tâm hoặc thoái hóa mỡ, trong khi cầu thận và biểu mô ống thận có thể bị tổn thương cấu trúc ^[1].

Các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng trong chiết xuất lá vọng cách có chứa các hợp chất hoạt tính như beta-sitosterol và luteolin ^[2]. Những thành phần này được cho là đóng góp vào đặc tính giảm đau, kháng viêm và bảo vệ tế bào trước các tác nhân oxy hóa [1, 3].

Nếu các hoạt chất không có độc tính nội tại ở ngưỡng thử nghiệm, mô gan và thận sẽ giữ nguyên vẹn hình thái vi thể bình thường mà không phát sinh hiện tượng hoại tử tế bào hay rối loạn bài tiết ^[1].

Các nghiên cứu độc học nói gì về lá vọng cách?

Bằng chứng thực nghiệm đầu tiên về độ an toàn của cây vọng cách được công bố vào năm 2010 khi các nhà nghiên cứu đánh giá độc tính cấp và hoạt tính giảm đau của chiết xuất ethanol từ Premna corymbosa trên mô hình động vật ^[2]. Kết quả thử nghiệm độc tính cấp cho thấy chiết xuất ethanol không gây ra bất kỳ dấu hiệu lâm sàng bất thường nào và không gây tử vong ở động vật thí nghiệm ^[2]. Ngoài ra, ở các mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng, chiết xuất này ức chế đáng kể cơn quặn đau do acid acetic gây ra với tỷ lệ lần lượt là 42,57% và 54,67% (p < 0,01), đồng thời tăng thời gian chịu đựng trên mô hình tấm sưởi nóng lên 34,50% và 51,08% tùy theo liều ^[2].

Cũng trong năm 2010, một nghiên cứu khác khảo sát chiết xuất ethanol lá Premna corymbosa (PCEE) trên chuột cống trắng Wistar bị viêm khớp do tá chất Freund hoàn toàn (CFA) ^[3]. Khi kiểm tra độc tính cấp với một liều duy nhất 2000 mg/kg thể trọng theo đường uống, chuột được theo dõi trong 48 giờ không có dấu hiệu ngộ độc lâm sàng, không ghi nhận tử vong và chiết xuất được kết luận là an toàn ^[3]. Việc điều trị kéo dài bằng chiết xuất này cũng ức chế đáng kể (p < 0,01) sự tiến triển của viêm khớp mãn tính do CFA gây ra ^[3].

Đến năm 2011, một nghiên cứu tiếp tục đánh giá độc tính cấp và tác dụng chống viêm của PCEE ở mức liều 200 và 400 mg/kg thể trọng trên chuột cống trắng ^[4]. Chuột uống liều duy nhất 2000 mg/kg thể trọng và theo dõi trong 48 giờ cũng hoàn toàn không có dấu hiệu ngộ độc ^[4]. Ở mô hình viêm mãn tính u hạt do cấy viên bông, dịch chiết ở mức liều 200 và 400 mg/kg làm giảm khối u hạt với tỷ lệ ức chế lần lượt là 35,17% và 50,38% (p < 0,01) ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra sâu hơn về hồ sơ độc tính của chiết xuất ethyl acetate từ lá cây vọng cách (Premna integrifolia) ^[1]. Khi cho động vật uống thử nghiệm độc tính cấp ở mức liều lên tới 5000 mg/kg thể trọng, dịch chiết không gây ra bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc hay tử vong nào ở cả hai giới tính ^[1]. Theo khuyến nghị của OECD về phân loại độc tính hệ thống cấp tính, dịch chiết lá vọng cách thuộc nhóm 5 (LD50 > 5000 mg/kg), tức mức độc tính thấp nhất ^[1].

Quan sát giải phẫu bệnh vi thể mô gan của chuột đực dùng các liều 400, 600 và 1000 mg/kg thể trọng cho thấy cấu trúc mô hoàn toàn bình thường so với nhóm đối chứng ^[1]. Không ghi nhận hiện tượng thoái hóa tế bào gan, tắc tĩnh mạch trung tâm, thoái hóa mỡ khu trú hay giãn phồng tĩnh mạch ^[1]. Tương tự, lát cắt thận chuột dùng dịch chiết vọng cách ở các liều trên cũng giữ nguyên cấu trúc vi thể cầu thận và biểu mô ống thận bình thường, không ghi nhận dấu hiệu bất thường nào ^[1].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho kết quả an toàn rất khả quan, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những hạn chế của các bằng chứng này. Tất cả các dữ liệu độc tính nêu trên đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống), chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người [1, 2, 3].

Hơn nữa, các thử nghiệm chủ yếu là đánh giá độc tính cấp tính qua liều duy nhất quan sát trong 48 giờ hoặc theo dõi ngắn ngày, chưa có nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài hàng tháng hay nhiều năm tương đương với thói quen uống nước lá quanh năm của con người [2, 3]. Do đó, chưa có căn cứ khoa học chuẩn mực để xác lập ngưỡng liều dùng an toàn tuyệt đối khi uống nước lá vọng cách hằng ngày trên cơ thể người.

Các nghiên cứu khác trên một số loài thảo dược hay chế phẩm sinh học khác như Epigynum auritum hay Copra meal hydrolysate cho thấy dù an toàn ở liều cấp, độc tính vẫn có thể xuất hiện khi dùng lặp lại liều cao trong thời gian dài [4, 6]. Điều này nhấn mạnh sự cẩn trọng cần thiết khi tự ý sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào kéo dài.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá vọng cách

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên là "vô hại", uống càng đậm đặc thì tác dụng thanh nhiệt giải độc gan càng nhanh. Thực tế, không có loại dược liệu nào an toàn nếu dùng quá liều hoặc dùng sai phương pháp kéo dài.

Một hiểu lầm khác là dùng nước lá vọng cách để thay thế thuốc điều trị bệnh gan, thận hoặc xương khớp. Mặc dù chiết xuất lá có hoạt tính chống viêm và giảm đau trên động vật thực nghiệm, nó không phải là thuốc chữa khỏi bệnh cho người bệnh [1, 2, 7].

Bên cạnh đó, việc coi nước sắc thảo dược như nước uống hàng ngày thay thế hoàn toàn nước lọc là quan niệm sai lầm. Nước sắc mang theo nhiều hợp chất chuyển hóa, việc uống liên tục có thể gây áp lực lên hệ thống lọc của thận.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có nghiên cứu an toàn trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng nước lá vọng cách uống hằng ngày.

Người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính cần đặc biệt cẩn trọng. Bất kỳ sự thay đổi nào về lượng dịch và hoạt chất thảo dược đưa vào cơ thể đều cần có sự giám sát của bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác thuốc hoặc quá tải cơ quan bài tiết.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên.

Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Người khỏe mạnh bình thường có thể dùng lá vọng cách như một loại rau ăn kèm thực phẩm hoặc nấu nước uống giải khát không thường xuyên với lượng vừa phải. Khi dùng, nên nấu loãng, không nên sắc quá đặc và không uống liên tục nhiều tuần liên tiếp mà không có quãng nghỉ.

Nước lá vọng cách không nên dùng để uống thuốc tây, vì các hoạt chất tự nhiên có thể tương tác làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc. Tốt nhất vẫn nên duy trì thói quen uống đủ nước lọc mỗi ngày làm nguồn cấp nước chính cho cơ thể.

Nếu muốn sử dụng lá vọng cách với mục đích hỗ trợ sức khỏe lâu dài, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn cách dùng phù hợp với thể trạng.

Lá vọng cách là dược liệu truyền thống cho thấy mức độ an toàn cao trong các nghiên cứu độc tính cấp tính trên động vật và không gây tổn thương mô học gan thận ở các liều thí nghiệm [2, 3]. Dù vậy, việc uống thay thế hoàn toàn nước trà hay nước lọc hằng ngày trong thời gian dài vẫn tiềm ẩn rủi ro do thiếu dữ liệu bán trường diễn trên người. Sử dụng điều độ, đúng liều lượng và duy trì lối sống lành mạnh luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ gan và thận.