Nhiều người có thói quen hái hoặc mua thảo dược lỗ địa cúc nấu nước uống hàng ngày để "thanh nhiệt", "mát gan", hay tự ý điều trị men gan cao. Tuy nhiên, hiệu quả hạ men gan và độ an toàn của việc lạm dụng loại cây này kéo dài vẫn là thắc mắc lớn của nhiều độc giả.

Thực tế, dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ghi nhận lỗ địa cúc và các loài cùng chi Wedelia có đặc tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm; chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước sắc từ cây này giúp hạ men gan ở người. Việc tự ý uống nước thảo mộc thay nước lọc kéo dài tiềm ẩn nguy cơ quá tải cho gan và thận.

Lỗ địa cúc dưới góc nhìn khoa học và dân gian

Lỗ địa cúc (thuộc chi Wedelia) là loài thảo dược mọc hoang dã và được ghi nhận trong y học dân gian ở một số khu vực như Đài Loan (Trung Quốc) hoặc Ấn Độ với vai trò hỗ trợ gan [1], [2]. Trong đời sống hàng ngày, người dân thường thu hái toàn bộ phần trên mặt đất để phơi khô hoặc sắc tươi lấy nước uống.

Các nghiên cứu hình thái và thực vật học chỉ ra rằng chi Wedelia gồm nhiều loài khác nhau như Wedelia chinensis, Wedelia prostrata, Wedelia trilobata [3]. Các loài này có đặc điểm cấu tạo mô học thân và lá khác biệt, chẳng hạn ống tiết nhựa (resin ducts) ở W. prostrata chỉ khu trú ở vùng vỏ, trong khi các loài khác phân bố ở cả vỏ và ruột [3]. Việc nhận diện nhầm lẫn giữa các loài thảo mộc trong tự nhiên là nguy cơ phổ biến đối với người dùng.

Cơ chế tác động được ghi nhận qua các hoạt chất sinh học

Tác dụng sinh học của các loài thuộc chi thảo dược này chủ yếu đến từ các hợp chất chuyển hóa thứ cấp. Nghiên cứu chiết xuất phân đoạn ethyl acetate từ Wedelia chinensis cho thấy hàm lượng dồi dào của luteolin và wedelolactone [1].

Ở mức độ tế bào, các chất này thể hiện khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS), ngăn chặn tổn thương và giảm quá trình chết tế bào (apoptosis) gây ra bởi chất oxy hóa [1]. Đồng thời, chiết xuất này kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2 gắn vào vùng đáp ứng chống oxy hóa (ARE), từ đó nâng cao năng lực chống oxy hóa nội sinh của tế bào [1]. Ngoài ra, trong tinh dầu lá của Wedelia prostrata, hai thành phần chính được định danh là limonene (11,38%) và alpha-pinene (10,74%) cũng thể hiện hoạt tính kháng oxy hóa và ức chế vi sinh vật trong các thử nghiệm in vitro [4].

Bằng chứng thực nghiệm: Dữ liệu hạ men gan và bảo vệ gan đến đâu?

Về tác dụng bảo vệ mô gan, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân lập hợp chất triterpenoid có tên 19-alpha-Hydroxyurs-12(13)-ene-28 oic acid-3-O-beta-D-glucopyranoside (HEG) từ loài Wedelia calendulacea [2]. Nghiên cứu này được tiến hành trên dòng tế bào ung thư gan người Hep-G2, HuH-7 và mô hình chuột cống trắng Wistar bị gây tổn thương gan, ung thư gan bằng hóa chất diethylnitrosamine (DEN) liều 200 mg/kg kết hợp phenobarbital [2].

Quá trình điều trị thử nghiệm bằng hoạt chất HEG kéo dài suốt 22 tuần ở chuột [2]. Kết quả cho thấy HEG làm suy giảm sự phát triển của khối u gan, giảm các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, interleukin-6, interleukin-1beta, cũng như ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kB và làm biến đổi hoạt tính enzyme gắn màng tế bào theo liều lượng phụ thuộc [2].

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng nghiên cứu này sử dụng hoạt chất triterpenoid tinh chế từ loài Wedelia calendulacea trên động vật gặm nhấm [2]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh nước sắc lỗ địa cúc làm hạ các chỉ số men gan như AST hay ALT.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "dược liệu dân gian giúp mát gan" với khả năng "hạ men gan, trị viêm gan". Men gan tăng cao phản ánh tình trạng tế bào gan đang bị hủy hoại do virus, rượu bia, độc chất hoặc rối loạn chuyển hóa; việc uống nước thảo mộc không loại bỏ được căn nguyên bệnh lý.

Hơn nữa, các thử nghiệm về lỗ địa cúc hiện nay đa phần thực hiện trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc trên chuột [1], [2]. Nồng độ hoạt chất chiết xuất bằng dung môi hữu cơ (như ethyl acetate) trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác biệt với nước hãm hay nước đun sôi tại nhà [1]. Cơ thể người hấp thu, chuyển hóa và thải trừ phức tạp hơn nhiều so với mô hình động vật thí nghiệm.

Nguy cơ khi lạm dụng kéo dài

Nhiều người có tâm lý "cây cỏ tự nhiên vô hại" nên đun nước uống thay nước lọc suốt nhiều tuần, nhiều tháng. Việc nạp một lượng lớn các hợp chất phức tạp chưa rõ độc tính bán trường diễn sẽ tạo thêm gánh nặng lọc và chuyển hóa cho cả gan lẫn thận.

Ngoài ra, việc tự thu hái thảo dược ngoài tự nhiên dễ dẫn đến nhầm lẫn với các loài cây dại chứa độc tố. Thảo dược trôi nổi trên thị trường còn có nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc nấm mốc sinh độc tố aflatoxin gây hại trực tiếp cho tế bào gan. Tự điều trị bằng nước mát cũng khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn vàng để kiểm soát các bệnh lý gan tiến triển.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn nào về lỗ địa cúc trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng.

Người đã có bệnh nền về gan (viêm gan B, C, xơ gan), người suy giảm chức năng thận hoặc bệnh nhân đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc kết hợp tùy tiện thảo dược với thuốc tây có thể gây tương tác bất lợi, cản trở chuyển hóa thuốc hoặc làm gia tăng tổn thương gan cấp tính.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Nếu muốn sử dụng các loại nước thảo mộc mang tính chất thanh nhiệt, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, mang tính thời điểm trong những ngày oi bức chứ không thay thế nước lọc tinh khiết hàng ngày. Khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào, cần đảm bảo nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, rửa sạch để loại bỏ bụi bẩn và tạp chất.

Cách tốt nhất để bảo vệ gan là duy trì lối sống khoa học: hạn chế rượu bia, tiêm phòng viêm gan, ăn uống cân bằng và ngủ đủ giấc. Khi xét nghiệm thấy men gan tăng, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để tìm chính xác nguyên nhân và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ thay vì tự uống nước lá để "hạ men".