Uống nước muồng một lá: 3 dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan

Thói quen uống nước thảo mộc kéo dài và nguy cơ tiềm ẩn

Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây, thảo dược phơi khô như muồng một lá hoặc các loại cây cỏ dân gian để đun nước uống hàng ngày với mục đích thanh nhiệt, giải độc gan. Tuy nhiên, quan niệm cho rằng mọi loại cây cỏ thiên nhiên đều lành tính là một ngộ nhận nguy hiểm đối với sức khỏe lá gan.

Thực tế y khoa ghi nhận nhiều trường hợp suy giảm chức năng gan nghiêm trọng sau một thời gian tự ý sắc nước thảo dược không rõ nguồn gốc hoặc sử dụng kéo dài. Một trong những tổn thương đặc biệt nguy hiểm liên quan đến thảo mộc là hội chứng tắc xoang tĩnh mạch gan (hepatic sinusoidal obstruction syndrome - HSOS), còn được gọi là bệnh tắc nghẽn tĩnh mạch gan ^[1]. Bệnh lý này khởi phát do sự tích tụ các độc chất tự nhiên có trong thực vật, âm thầm phá hủy mạng lưới mạch máu nuôi dưỡng gan ^[1].

Liệu uống nước thảo mộc có thực sự an toàn? Câu trả lời là không an toàn nếu thảo mộc đó chứa nhóm hợp chất pyrrolizidine alkaloid (PA) ^[2], ^[3]. Nếu sau một thời gian dùng thảo dược mà xuất hiện các bất thường ở vùng bụng và tiêu hóa, người bệnh cần đặc biệt cảnh giác với tổn thương mạch máu gan ^[1], ^[4].

3 dấu hiệu cảnh báo kinh điển của hội chứng tắc xoang gan

Hội chứng HSOS do thảo mộc chứa pyrrolizidine alkaloid thường biểu hiện trên lâm sàng qua bộ ba triệu chứng rất điển hình ^[2], ^[5]. Việc nhận biết sớm các biểu hiện này có ý nghĩa sống còn trong điều trị ^[1].

Thứ nhất là gan to và đau tức hạ sườn phải. Bệnh nhân thường cảm thấy vùng bụng trên bên phải căng tức nặng nề, đau nhức liên tục hoặc đau tăng lên khi ấn vào ^[2], ^[4]. Hiện tượng này xảy ra do máu trong gan không thể lưu thông về hệ thống tuần hoàn chung, gây ứ trệ nghiêm trọng làm thể tích gan sưng to nhanh chóng ^[1], ^[4].

Thứ hai là báng bụng, bụng chướng nhanh do tích tụ dịch (cổ trướng). Người bệnh nhận thấy vòng bụng to lên bất thường trong thời gian ngắn, cảm giác đầy tức, nặng bụng khó chịu ^[2], ^[4]. Dịch tích tụ không chỉ ở khoang bụng mà tình trạng ứ dịch nói chung còn có thể gây phù nề cơ thể, tràn dịch màng phổi và tăng cân nhanh chóng ^[3].

Thứ ba là vàng da và củng mạc mắt chuyển màu vàng. Sự tắc nghẽn và tổn thương tại gan làm rối loạn quá trình chuyển hóa sắc tố mật, khiến chỉ số bilirubin trong máu tăng cao và biểu hiện ra ngoài bằng màu da sẫm vàng ^[2], ^[4], ^[6]. Đi kèm với đó, các xét nghiệm chức năng gan thông thường tại bệnh viện luôn cho thấy các chỉ số men gan như ALT, AST biến động bất thường ^[2], ^[6].

Cơ chế tàn phá gan của pyrrolizidine alkaloid

Pyrrolizidine alkaloid (PA) là nhóm hợp chất tự nhiên phân bố rộng rãi trong hơn 6000 loài thực vật trên khắp thế giới ^[3]. Đa số thực vật chứa dạng PA bão hòa không gây hại, nhưng một số loài chứa PA không bão hòa 1,2 (có liên kết đôi giữa vị trí carbon C1 và C2), mang độc tính cực mạnh đối với gan ^[3].

Bản thân hợp chất PA nguyên vẹn khi chưa chuyển hóa không trực tiếp gây độc cho tế bào ^[7]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, chúng di chuyển đến gan và trải qua quá trình hoạt hóa sinh học qua hệ thống enzyme cytochrome P450 của gan, đặc biệt là các đồng phân CYP 2A6, CYP 3A4 và CYP 3A5 tại lưới nội chất của tế bào gan ^[7], ^[3]. Quá trình oxy hóa này bẻ gãy liên kết đôi và chuyển hóa PA thành các chất có hoạt tính độc hại cao là dehydropyrrolizidine alkaloid (DHPA), sau đó tiếp tục thủy phân thành dehydroretronecine (DHR) ^[7], ^[3].

Các chất chuyển hóa DHPA và DHR này sở hữu vòng pyrrole hoạt động, nhanh chóng liên kết cộng hóa trị với các phân tử protein nội bào để tạo thành các phức hợp pyrrole-protein độc hại ^[7], ^[3]. Tế bào nội mô xoang gan (HSEC) là mục tiêu tổn thương nặng nề nhất do lượng chất chống oxy hóa glutathione (GSH) dự trữ nội bào vốn thấp hơn rất nhiều so với tế bào nhu mô gan ^[7]. Khi tiếp xúc với chất chuyển hóa của PA, lượng GSH tại tế bào nội mô xoang gan bị cạn kiệt nhanh chóng, kéo theo sự hình thành ồ ạt các phức hợp độc tính ^[7].

Hậu quả là các tế bào nội mô xoang gan bị hoại tử, bong tróc và làm phù nề thành mạch, gây bít tắc các xoang gan nhỏ và các tĩnh mạch gian tiểu thùy ^[1], ^[7]. Tình trạng này cản trở dòng máu chảy qua gan, gây ứ huyết nặng nề, làm tăng áp lực tĩnh mạch cửa và cuối cùng dẫn tới hoại tử tế bào gan hàng loạt ^[1], ^[4]. Đáng lưu ý, nguy cơ tổn thương gan do PA-HSOS vẫn có thể tiếp tục tiến triển nặng ngay cả khi người bệnh đã dừng uống thảo mộc ^[3].

Các bằng chứng khoa học và nghiên cứu thực tế

Nguy cơ ngộ độc gan do thảo mộc chứa PA không còn là giả thuyết mà đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người.

Nghiên cứu tổng hợp công bố năm 2023 đã phân tích đặc điểm lâm sàng và bệnh lý của 124 bệnh nhân mắc HSOS do thảo dược Thổ tam thất (Tusanqi - một loại cây chứa PA) tại Trung Quốc trong giai đoạn 1980–2019, đồng thời đối chiếu với dữ liệu từ 831 bệnh nhân trong 7 chuỗi ca bệnh quốc tế ^[4]. Kết quả cho thấy các triệu chứng chủ yếu là đau bụng, cổ trướng, vàng da và gan to ^[4]. Về mặt mô bệnh học, tổn thương tiến triển qua 3 giai đoạn: giai đoạn cấp tính đặc trưng bởi sung huyết xoang gan và hoại tử tế bào; giai đoạn hồi phục biểu hiện bằng ứ huyết kéo dài và xuất hiện xơ hóa quanh xoang gan; giai đoạn mạn tính dẫn đến xơ hóa toàn bộ xoang gan và tắc hoàn toàn tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy ^[4].

Về khía cạnh hình ảnh học, một nghiên cứu thực hiện năm 2019 trên 25 bệnh nhân mắc hội chứng tắc xoang gan do dùng thảo mộc chứa PA đã sử dụng thuật toán phân tích định lượng tổn thương trên phim chụp cắt lớp vi tính (CT) có cản quang ^[6]. Nghiên cứu chia các bệnh nhân theo ba mức độ: nhẹ, vừa và nặng ^[6]. Kết quả chỉ ra rằng tỷ lệ thể tích vùng gan bị tổn thương so với toàn bộ thể tích lá gan có sự tương quan trực tiếp và có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) với mức độ tăng men gan ALT, AST, bilirubin huyết thanh, cũng như mức độ nghiêm trọng trên lâm sàng và tiên lượng sống còn của người bệnh ^[6]. Tổn thương gan càng lan rộng trên phim CT, tiên lượng của bệnh nhân càng xấu ^[6].

Về phương pháp điều trị, báo cáo loạt ca bệnh năm 2020 theo dõi 5 bệnh nhân được chẩn đoán mắc HSOS sau khi dùng các chế phẩm thảo mộc chứa PA ^[1]. Các bệnh nhân này đều đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán Nam Kinh và được điều trị hỗ trợ kết hợp liệu pháp chống đông máu bằng heparin trọng lượng phân tử thấp (LMWH) liên tục trong khoảng 8 đến 21 ngày ^[1]. Kết quả theo dõi cho thấy toàn bộ 5 bệnh nhân đều hết dịch cổ trướng, các triệu chứng lâm sàng thoái lui hoàn toàn, lưu lượng tuần hoàn tĩnh mạch gan hồi phục rõ rệt và không ghi nhận triệu chứng tái phát trong suốt 6 tháng theo dõi sau đó ^[1].

Gần đây nhất, một báo cáo ca bệnh năm 2025 mô tả một nam bệnh nhân cao tuổi mắc ung thư dạ dày biến chứng hội chứng tắc xoang gan do uống thảo mộc chứa pyrrolizidine alkaloid ^[2], ^[5]. Bệnh nhân được chẩn đoán chuẩn xác nhờ tiền sử sử dụng PA, hình ảnh CT/MRI đặc trưng kết hợp sinh thiết mô bệnh học gan ^[2], ^[5]. Sau khi được xử trí kịp thời bằng phẫu thuật cắt dạ dày kết hợp phác đồ dùng thuốc lợi tiểu bảo vệ gan, bù albumin và điều trị chống đông bằng heparin trọng lượng phân tử thấp, người bệnh đã hồi phục hoàn toàn ^[2], ^[5].

Bên cạnh đó, cơ chế tổn thương còn liên quan mật thiết đến hệ tiêu hóa. Nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình chuột năm 2022 cho thấy retrorsine (một loại PA điển hình) khi kết hợp với tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột sẽ làm gia tăng mạnh vi khuẩn Gram âm, làm tăng lượng nội độc tố lipopolysaccharide (LPS) lưu hành ^[8]. Chất độc này phá vỡ hàng rào biểu mô ruột và hàng rào mạch máu ruột, theo dòng máu tĩnh mạch cửa tràn vào gan, kích hoạt chuỗi viêm qua con đường tín hiệu LPS-NF-kappaB gây trầm trọng thêm tổn thương xoang gan ^[8]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng xác nhận ở các bệnh nhân HSOS, nồng độ LPS trong máu có mối tương quan thuận với điểm số MELD (thang điểm đánh giá độ nặng của bệnh gan) ^[8].

Bằng chứng hiện nay có giới hạn gì?

Mặc dù các cơ chế gây độc và đặc điểm hình ảnh đã được làm sáng tỏ, các nghiên cứu về hội chứng HSOS do pyrrolizidine alkaloid vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Cho đến nay, số lượng nghiên cứu quy mô lớn về PA-HSOS vẫn còn hạn chế so với các nguyên nhân gây HSOS khác ^[2], ^[5].

Tại các nước phương Tây, hội chứng HSOS thường xuất hiện phổ biến sau các ca ghép tế bào gốc tạo máu hoặc sau khi điều trị bằng hóa chất oxaliplatin, trong khi tại các nước phương Đông, nguyên nhân chủ yếu lại xuất phát từ việc uống thảo mộc chứa PA ^[2], ^[1], ^[5]. Do nguyên nhân bệnh sinh khác biệt, các biểu hiện lâm sàng, đặc điểm hình ảnh, phác đồ điều trị và tiên lượng từ các nghiên cứu phương Tây không thể áp dụng hoàn toàn sang nhóm tổn thương do thảo mộc ^[2], ^[5].

Hiện nay, việc điều trị PA-HSOS vẫn còn là một thách thức lớn đối với các bác sĩ chuyên khoa gan mật ^[2], ^[1]. Các giải pháp hiện có bao gồm kiểm soát thể tích dịch, liệu pháp chống đông máu, sử dụng glucocorticoid, tạo thông cửa - chủ trong gan qua tĩnh mạch cảnh (TIPS) hoặc phẫu thuật ghép gan ^[2], ^[5]. Mặc dù can thiệp chống đông sớm bằng heparin trọng lượng phân tử thấp cho thấy nhiều kết quả khả quan, việc áp dụng đòi hỏi phải theo dõi chức năng đông máu cực kỳ nghiêm ngặt tại cơ sở chuyên khoa để kiểm soát nguy cơ xuất huyết ^[1].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo mộc

Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là suy nghĩ thảo mộc, cây cỏ tự nhiên thì "vô thưởng vô phạt", uống không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc. Nhiều người nghe theo lời truyền miệng đã tự ý thu hái cây muồng một lá hoặc các loại thảo dược không rõ tên khoa học về nấu uống thay nước lọc suốt nhiều tháng liền. Độc chất PA không gây ngộ độc ồ ạt tức thì theo kiểu nôn mửa hay ngộ độc thực phẩm cấp, mà tích tụ âm thầm qua từng ngày ^[1], ^[3]. Đến khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng rõ rệt như bụng to hay vàng da thì cấu trúc xoang gan đã bị tổn thương và xơ hóa nặng nề ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng khi bị vàng da, chướng bụng sau uống thảo mộc thì chỉ cần sắc thêm các loại lá "mát gan" khác để giải độc. Việc tiếp tục nạp thêm các loại nước lá không rõ thành phần vào một lá gan đang bị ứ huyết và hoại tử tế bào nội mô sẽ đẩy nhanh tiến trình suy gan cấp, làm mất đi thời gian vàng để cấp cứu bằng các phác đồ y khoa chính thống ^[2], ^[3].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các xét nghiệm chẩn đoán bệnh gan thông thường luôn phát hiện được ngay loại bệnh này. Để xác định chính xác tổn thương xoang gan do thảo mộc, các bác sĩ cần dựa trên bộ tiêu chuẩn chẩn đoán Nam Kinh kết hợp giữa tiền sử sử dụng thảo dược chứa PA và các hình ảnh chụp CT hoặc MRI đặc trưng ^[2], ^[4]. Tiêu chuẩn Nam Kinh đã loại bỏ hai tiêu chí tăng cân và nồng độ bilirubin toàn phần, đạt độ nhạy tới 95,35% và độ đặc hiệu lên tới 100% trong chẩn đoán lâm sàng ^[4].

Ai nên đặc biệt thận trọng với thảo mộc không rõ nguồn gốc?

Mọi đối tượng đều có nguy cơ bị tổn thương gan nếu sử dụng các loại cây cỏ chứa độc tố pyrrolizidine alkaloid ^[3]. Tuy nhiên, một số nhóm người cần tuyệt đối tránh xa các loại nước thảo mộc truyền miệng:

Những người có tiền sử bệnh gan mạn tính như viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan tuyệt đối không được tự ý dùng nước lá bừa bãi. Khi nền gan đã suy yếu, việc tiếp xúc thêm với các gốc PA chuyển hóa sẽ nhanh chóng kích hoạt đợt suy gan tối cấp đe dọa tính mạng ^[3].

Người cao tuổi có hệ miễn dịch và chức năng chuyển hóa thuốc suy giảm cũng là đối tượng chịu tổn thương nặng nề nếu sử dụng nhầm thảo dược chứa PA ^[2], ^[5].

Cần lưu ý rõ, đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em, các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt ^[2], ^[1], ^[4]. Toàn bộ dữ liệu khoa học về cơ chế gây độc và phác đồ điều trị hiện có chỉ được ghi nhận trên người trưởng thành, người bệnh ung thư và trên các mô hình động vật, tế bào trong phòng thí nghiệm ^[2], ^[7], ^[8]. Tuy nhiên, xét trên cơ chế độc tính phá hủy trực tiếp màng tế bào nội mô của PA, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tùy tiện sử dụng bất kỳ loại nước sắc thảo dược truyền miệng nào khi chưa có chỉ định y khoa.

Áp dụng thực tế an toàn và lời khuyên cân bằng

Để bảo vệ lá gan và phòng tránh nguy cơ ngộ độc mạch máu gan nguy hiểm, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế cơ bản trong sinh hoạt hàng ngày:

Không tự ý thu hái các loại cây cỏ hoang dại như muồng một lá, thổ tam thất hay các loại thảo mộc không rõ danh pháp thực vật học chính xác để đun nấu uống thay nước hàng ngày ^[4], ^[3]. Trong các trích đoạn nghiên cứu, giới khoa học chưa xác lập ngưỡng liều lượng sử dụng hay số lượng lá an toàn cho các loài thực vật chứa alkaloid này, bởi độc tố PA có thể gây tổn hại tế bào gan nghiêm trọng và tiếp tục diễn tiến ngay cả khi đã ngừng uống ^[3].

Chỉ sử dụng thảo dược khi có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định của cơ quan y tế có thẩm quyền và được kê đơn bởi các bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Khi đang điều trị các bệnh lý nền hoặc đang dùng các thuốc điều trị tây y, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi kết hợp thêm bất kỳ loại nước mát hay thảo dược nào ^[2].

Nếu bản thân hoặc người nhà đang có thói quen uống nước thảo mộc mà nhận thấy một trong các dấu hiệu cảnh báo như đau hạ sườn phải, bụng to nhanh bất thường hoặc mắt và da chuyển màu vàng, hãy lập tức dừng toàn bộ việc uống nước lá và đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa gan mật ^[2], ^[4]. Khi thăm khám, việc thông báo chi tiết và trung thực với bác sĩ về tiền sử uống loại thảo mộc nào, thời gian dùng bao lâu là yếu tố then chốt giúp các bác sĩ chẩn đoán chính xác hội chứng HSOS và can thiệp điều trị sớm bằng phác đồ phù hợp ^[2], ^[1], ^[4].