Uống nước nhài thon hằng ngày: Có an toàn cho gan và thận không?

Nhiều người có thói quen sử dụng các loại thảo mộc họ nhài phơi khô hãm trà uống thay nước lọc mỗi ngày nhằm thanh nhiệt. Trong số đó, cây nhài thon thường được truyền tai như một vị thuốc dân gian giúp hỗ trợ sức khỏe và làm dịu cơ thể. Tuy nhiên, việc uống nước loại thảo mộc này kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng có thực sự vô hại cho chức năng lọc thải của gan và thận hay không là vấn đề cần nhìn nhận dưới góc độ khoa học.

Câu trả lời ngắn gọn là hiện nay chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học chứng minh việc uống nước nhài thon mỗi ngày an toàn cho gan và thận trên người. Các dữ liệu an toàn hiện hành mới dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật hoặc phân tích trong phòng thí nghiệm. Việc tự ý tiêu thụ thường xuyên với liều lượng không kiểm soát tiềm ẩn rủi ro chưa lường trước.

Cơ chế tác động và thành phần ghi nhận trong nhài thon

Theo phân loại thực vật học, nhài thon (Jasminum lanceolarium Roxb. hoặc các loài chi nhài liên quan) thuộc họ Ô liu (Oleaceae). Về mặt hóa học thực vật, các phân tích trong phòng thí nghiệm đã chỉ ra loài cây này chứa một loạt các hợp chất chuyển hóa đặc trưng. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được các hợp chất mới như janceolaroside A và janceoside A từ thân và rễ của Jasminum lanceolarium, cùng với các hoạt chất như (-)-olivil 4'-O-beta-D-glucopyranoside, (+)-cycloolivil-6-O-beta-D-glucopyranoside và syringin ^[1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác cũng xác định được các hợp chất secoiridoid glucoside mới trong lá và thân của loài cây này, bao gồm jaslanceoside A, jaslanceoside B, jasminoside và 10-hydroxyoleoside dimethyl ester ^[2]. Các chất này là các dẫn xuất phenolic phức tạp có hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, khi vào cơ thể người, gan và thận là hai cơ quan chính đảm nhận vai trò chuyển hóa và đào thải các chất ngoại lai. Sự tích tụ của các hợp chất sinh học đậm đặc qua thời gian dài dùng thường xuyên có thể gây áp lực lên các enzym gan hoặc cầu thận nếu vượt quá khả năng xử lý.

Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về tác động lên gan?

Cho đến nay, chưa có báo cáo độc tính bán trường diễn chuyên sâu dài ngày trên người của nhài thon. Tuy nhiên, một số nghiên cứu trên các loài cùng chi Jasminum đã cung cấp những hình dung bước đầu về độ an toàn sinh học.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên loài Jasminum humile đã tiến hành đánh giá độc tính và tiềm năng bảo vệ gan trên chuột cống ^[3]. Các nhà nghiên cứu sử dụng chiết xuất methanol của cây (JHM) để thử nghiệm độc tính trên chuột cống cái ở các mức liều khác nhau ^[3]. Để đánh giá khả năng chống viêm và bảo vệ tế bào gan, chuột cống đực được chia thành 9 nhóm (mỗi nhóm gồm 6 con chuột), chịu tác động gây độc gan bằng carbon tetrachloride (CCl4) với liều 1 ml/kg pha trong dầu ô liu theo tỷ lệ 3:7 ^[3].

Các nhóm can thiệp bao gồm: nhóm chỉ dùng CCl4, nhóm dùng silymarin đối chứng (200 mg/kg) phối hợp CCl4, nhóm dùng các liều chiết xuất JHM đơn thuần theo tỷ lệ 1:2:4, và nhóm dùng phối hợp JHM (tỷ lệ 1:2:4) cùng CCl4 ^[3]. Sau quá trình can thiệp, nhóm tác giả phân tích các enzym chống oxy hóa, các chỉ số huyết thanh, biến đổi mô học và biểu hiện mRNA của các dấu ấn sinh học gây viêm, xơ hóa và stress tế bào ^[3].

Kết quả cho thấy chiết xuất methanol chứa hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng số khá cao (đạt lần lượt 89,71 ± 2,79 mg RE/g và 124,77 ± 2,41 mg GAE/g) ^[3]. Đáng chú ý, thử nghiệm ghi nhận chiết xuất không thể hiện độc tính cấp tính trên chuột ngay cả ở các mức liều cao ^[3]. Khi kết hợp với CCl4, chiết xuất thực vật này giúp duy trì nồng độ các enzym chống oxy hóa và giữ các chỉ số huyết thanh ở mức bình thường ^[3]. Độc chất CCl4 kích hoạt stress oxy hóa trong gan qua việc tăng các dấu hiệu viêm và làm suy giảm enzym chống oxy hóa, nhưng việc dùng chiết xuất đã giúp ức chế đáng kể (P < 0.05) sự biểu hiện mRNA của các dấu ấn gây viêm và xơ hóa này ^[3].

Bằng chứng hiện có và các giới hạn nghiên cứu

Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy dịch chiết họ nhài có tính tương thích sinh học và không làm tổn thương gan chuột cấp tính, nhóm nghiên cứu cũng thẳng thắn thừa nhận cần phải tiếp tục làm rõ cơ chế trên các con đường tín hiệu chết tế bào (apoptosis) và tiến hành các thử nghiệm lâm sàng trên người nhằm xác định khoảng liều tối ưu cùng độ an toàn thực tế ^[3].

Thêm vào đó, một nghiên cứu công bố năm 2022 cũng khảo sát độc tính tế bào của dịch chiết 95% ethanol từ phần trên mặt đất của Jasminum humile cùng một số loài thuộc họ Oleaceae trên các dòng tế bào ung thư người (HepG-2, MCF-7, THP-1) ^[4]. Kết quả phân lập các chất cho thấy hợp chất jasmoside thể hiện giá trị nồng độ ức chế tối đa một nửa (IC50) là 66,47 microg/mL trên dòng tế bào gan HepG-2, 41,32 microg/mL trên MCF-7 và 27,59 microg/mL trên THP-1 ^[4]. Hoạt chất isojasminin cũng cho các giá trị IC50 lần lượt là 33,49 microg/mL (HepG-2), 43,12 microg/mL (MCF-7) và 51,07 microg/mL (THP-1) ^[4]. Dù nghiên cứu này hướng đến tiềm năng phát triển thuốc kháng ung thư, nó cũng phản ánh rằng các hoạt chất trong chi nhài có khả năng can thiệp trực tiếp vào sự sống còn của tế bào ở các nồng độ nhất định ^[4].

Các nghiên cứu kể trên mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật gặm nhấm hoặc trên các đĩa nuôi cấy tế bào biệt lập [1, 3]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào theo dõi độc tính bán trường diễn (cho dùng liên tục trong thời gian dài nhiều tháng) trên người khỏe mạnh hay bệnh nhân. Do đó, việc kết luận uống loại nước này hằng ngày vô hại cho gan và thận là chưa đủ căn cứ khoa học vững chắc.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược uống thay nước lọc

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng nhiều và càng đậm đặc thì càng mát gan, bổ thận. Thực tế, bất kỳ thảo mộc nào chứa các hoạt chất sinh học (như polyphenol, tannin, secoiridoid) khi đưa vào cơ thể đều đòi hỏi gan chuyển hóa và thận bài tiết.

Uống nước sắc đặc thảo dược liên tục nhiều tháng vô tình tạo gánh nặng thường trực cho các cơ quan này. Ngoài ra, việc dùng các bộ phận rễ, thân, lá phơi khô từ nguồn trôi nổi còn tiềm ẩn rủi ro nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư tạp chất trong quá trình thu hái và chế biến, có thể trực tiếp gây hại cho tế bào gan và thận hơn cả hoạt chất của cây.

Những ai nên thận trọng?

Vì thiếu dữ liệu an toàn lâm sàng, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng nước nhài thon hằng ngày:

• Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan, xơ gan hoặc suy thận: Việc tiếp nhận thêm các hợp chất thực vật phức tạp có thể làm nhiễu loạn chỉ số men gan hoặc suy giảm độ lọc cầu thận.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu đánh giá sự an toàn của nhài thon đối với thai nhi hay khả năng tiết qua sữa mẹ.
• Trẻ nhỏ: Hệ thống enzym chuyển hóa của gan và chức năng lọc của thận ở trẻ chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với các hoạt chất sinh học.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất trong cây có thể tương tác với men gan, làm thay đổi nồng độ hoặc hiệu quả của thuốc tây đang sử dụng.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị của các loại trà từ họ nhài, cách tốt nhất là duy trì lối dùng điều độ và không lạm dụng:

• Liều lượng vừa phải: Chỉ nên dùng như một thức uống thưởng thức thỉnh thoảng, không dùng để thay thế hoàn toàn nước lọc uống hằng ngày.
• Cách chế biến: Pha loãng với nước ấm, tránh hãm quá đặc hoặc đun sắc liên tục nhiều giờ làm tăng nồng độ chiết xuất quá cao.
• Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan thận.
• Hỏi ý kiến bác sĩ: Luôn trao đổi với nhân viên y tế nếu bạn đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc trước khi thêm bất kỳ loại thảo dược nào vào thực đơn thường nhật.

Nhài thon và các loài cùng chi mang lại tiềm năng sinh học tự nhiên đáng ghi nhận trong các thử nghiệm ban đầu [1, 7, 8]. Tuy nhiên, giữa tiềm năng phòng thí nghiệm và độ an toàn khi dùng thực tế mỗi ngày là một khoảng cách lớn. Người tiêu dùng nên giữ thái độ tỉnh táo, dùng thảo dược điều độ và ưu tiên chế độ ăn uống cân bằng để bảo vệ sức khỏe gan thận một cách bền vững.