Nhiều người Việt có thói quen dùng nước sắc các loại thảo dược quanh vườn như cây chòi mòi để giải độc gan, thanh nhiệt hoặc hỗ trợ điều trị đái tháo đường. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu dạng nước sắc đậm đặc kéo dài tiềm ẩn không ít nguy cơ cho nội tạng, đặc biệt là gan và thận.

Người có tiền sử suy giảm chức năng gan thận hoặc người già yếu cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng cây chòi mòi. Dù một số thử nghiệm trên động vật ghi nhận ngưỡng dung nạp khả quan ở một vài loài, các phân tích hóa thực vật gần đây đã phát hiện các dẫn xuất nguy hại có khả năng gây tổn thương thận nghiêm trọng tích lũy trong chi thực vật này.

Cơ chế tác động và rủi ro độc tính tiềm ẩn

Chi Chòi mòi (danh pháp khoa học: Antidesma) gồm nhiều loài thực vật thân gỗ hoặc bụi phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới. Trong y học dân gian, lá, vỏ cây và rễ của các cây này thường được phơi khô nấu nước uống hàng ngày. Các nghiên cứu chỉ ra rằng các chiết xuất từ chi Antidesma có khả năng ức chế men alpha-glucosidase, từ đó làm giảm sự hấp thu carbohydrate và hạ đường huyết sau bữa ăn [1].

Tuy vậy, chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ thảo dược đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của gan và bài tiết qua thận. Khi sắc nước uống với liều cao không kiểm soát, các hoạt chất chuyển hóa tự nhiên cùng những chất có độc tính nội sinh trong cây sẽ đi qua hệ thống vi mạch cầu thận và nhu mô gan. Nếu người dùng vốn đã có nền tảng lọc thải suy yếu, các chất này dễ bị ứ đọng lại, gây áp lực trực tiếp lên tế bào gan và các ống thận, tạo ra nguy cơ suy giảm chức năng cấp hoặc mạn tính [2].

Độc tính cấp và bán trường diễn qua các nghiên cứu

Độc tính của chi Chòi mòi đã được khảo sát trên một số loài động vật thí nghiệm nhằm tìm kiếm ngưỡng an toàn sinh học.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá độc tính cấp tính đường uống của chiết xuất ethanol từ quả chòi mòi bignay (Antidesma bunius) trên chuột nhắt trắng ICR theo hướng dẫn OECD 423 [3]. Các nhà nghiên cứu dùng liều duy nhất từ 500 mg/kg đến 2.000 mg/kg thể trọng và theo dõi sát sao trong vòng 14 ngày [3]. Kết quả ghi nhận không có động vật nào tử vong ở mức liều tối đa 2.000 mg/kg, qua đó xác định LD50 đường uống của chiết xuất này lớn hơn 2.000 mg/kg [3]. Chuột không có biểu hiện thay đổi bất thường về hành vi, thần kinh hay hô hấp; chỉ số men gan alanine transaminase (ALT) cùng chỉ số thận gồm urê huyết (BUN) và creatinine hoàn toàn nằm trong giới hạn bình thường [3]. Mô bệnh học của gan, thận, dạ dày và ruột qua nhuộm H&E cho thấy cấu trúc tế bào vẫn nguyên vẹn [3].

Trước đó, một nghiên cứu thực hiện năm 2012 đã kiểm tra độc tính cấp và bán trường diễn của chiết xuất ethanol 95% từ rễ loài Antidesma acidum trên chuột cống [4]. Ở thử nghiệm cấp tính với liều uống duy nhất lên đến 5.000 mg/kg, các nhà khoa học không ghi nhận trường hợp chuột tử vong, không có biến đổi hành vi bất thường hay tổn thương đại thể ở nội tạng [4]. Trong thử nghiệm bán trường diễn dùng liều 1.000 mg/kg/ngày kéo dài, kết quả xét nghiệm sinh hóa máu, huyết học, trọng lượng tạng và cấu trúc vi thể của gan thận chuột đều duy trì trạng thái bình thường [4].

Năm 2022, nghiên cứu trên chuột cống Sprague-Dawley bị đái tháo đường (gây bởi streptozotocin 35 mg/kg và chế độ ăn 24% chất béo) cho thấy chiết xuất ethanol từ lá chòi mòi Antidesma celebicum ở liều 200 và 400 mg/kg/ngày trong 28 ngày giúp hạ đường huyết lúc đói và cải thiện lipid máu [1]. Nghiên cứu độc tính cố định liều sau giai đoạn này cũng cho thấy toàn bộ chuột sống sót, không phát hiện dấu hiệu độc tính phá hủy trên hình ảnh mô học của gan, thận và tim [1].

Mối lo ngại từ dẫn xuất aristolochic acid hại thận

Mặc dù các dữ liệu độc tính ngắn ngày trên loài A. bunius hay A. acidum cho thấy độ an toàn bước đầu, các loài chòi mòi khác lại ẩn chứa rủi ro rất lớn.

Một nghiên cứu hóa học vào năm 2017 tiến hành phân lập dịch chiết từ vỏ cây chòi mòi Antidesma ghaesembilla đã tìm thấy 10 hợp chất khác nhau [2]. Trong số đó, các nhà khoa học phân lập được hai dẫn xuất mới của axit aristolic gồm: axit 10-amino-5,7-dimethoxy-aristolic II và axit 5,7-dimethoxy-aristolochic II, cùng với chất aristolic acid II-8-O-beta-D-glucoside [2]. Nghiên cứu này cảnh báo rằng việc tiếp xúc với các hợp chất nhóm này liên quan chặt chẽ đến bệnh thận do axit aristolochic (Aristolochic Acid Nephropathy - AAN), một dạng suy thận xơ hóa kẽ tiến triển rất nặng, đòi hỏi thói quen dùng thảo dược này trong dân gian phải được cân nhắc và xem xét cẩn trọng [2].

Nghiên cứu tính toán và phân tích in silico công bố năm 2021 tiếp tục xác nhận lá của loài Antidesma ghaesembilla (thường được dùng pha trà) nằm trong danh mục thực vật có chứa các hợp chất liên quan đến axit aristolochic (AAAs) [5]. Độc tính của thảo dược có thể phức tạp do sự tích tụ chất độc theo thời gian; các nghiên cứu ống nghiệm chỉ ra nhiều hợp chất nhóm này mang độc tính tế bào và độc tính di truyền đáng kể [5]. Dù hàm lượng có thể thay đổi tùy cây, việc sử dụng thường xuyên nước sắc chòi mòi tiềm ẩn nguy cơ tích lũy hoạt chất gây hại cho thận [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc chòi mòi

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng thảo dược tự nhiên mọc hoang luôn lành tính, có thể uống thay nước lọc suốt ngày mà không gây tác dụng phụ. Thực tế, nước sắc thảo dược là một hỗn hợp gồm hàng chục chất chuyển hóa thứ cấp khác nhau [3]. Gan và thận phải làm việc liên tục để thanh thải các chất này.

Một quan niệm sai lầm khác là đánh đồng mọi loài chòi mòi với nhau. Trong tự nhiên, chi Antidesma có hàng chục loài khác nhau; người dân đi hái lá hoặc mua dạng phơi khô ngoài chợ rất dễ nhầm lẫn giữa chòi mòi an toàn và chòi mòi có chứa độc chất gây teo thận như Antidesma ghaesembilla [4, 7]. Việc đun sắc quá đậm đặc hoặc dùng liên tục nhiều tháng liền mà không kiểm tra chức năng gan thận rất dễ biến một bài thuốc dân gian thành nguyên nhân gây suy thận âm thầm.

Ai cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Dựa trên các bằng chứng về cơ chế thanh thải độc chất và nguy cơ chứa dẫn xuất axit aristolochic hại thận, các nhóm đối tượng sau cần tránh tự ý uống nước sắc chòi mòi:

  • Người có tiền sử bệnh thận: Người bị viêm cầu thận, suy thận mạn các giai đoạn, hội chứng thận hư tuyệt đối không nên dùng, tránh nguy cơ xơ hóa kẽ thận nặng thêm [2].
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan: Xơ gan, viêm gan mạn tính khiến khả năng khử độc kém, dễ dẫn đến tình trạng nhiễm độc chuyển hóa khi uống nước thảo dược đậm đặc.
  • Người lớn tuổi và trẻ nhỏ: Hệ bài tiết ở trẻ chưa hoàn thiện và ở người cao tuổi đã có sự suy giảm sinh lý, việc đào thải các hợp chất từ cây chòi mòi sẽ khó khăn hơn.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu xác định độ an toàn của chiết xuất chòi mòi đối với thai nhi hoặc khả năng bài tiết qua sữa mẹ.
  • Người đang dùng thuốc hạ đường huyết: Chiết xuất chòi mòi có khả năng ức chế alpha-glucosidase và hạ đường huyết [1], nếu kết hợp cùng thuốc điều trị đái tháo đường có thể gây hạ đường huyết quá mức.

Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn

Nếu có nhu cầu sử dụng các sản phẩm hoặc bài thuốc dân gian từ cây chòi mòi, bạn cần ghi nhớ một số nguyên tắc an toàn:

  • Xác định rõ nguồn gốc và danh pháp loài: Tuyệt đối không tự ý hái lá, vỏ cây lạ để sắc uống khi chưa có định danh thực vật rõ ràng từ nhà chuyên môn, tránh nhầm lẫn với các loài có độc tính thận như Antidesma ghaesembilla [4, 7].
  • Không dùng liều quá cao và kéo dài: Mặc dù thử nghiệm trên chuột ghi nhận mức liều 1.000 mg/kg/ngày ở loài A. acidum hay 400 mg/kg/ngày ở A. celebicum chưa gây độc bán trường diễn trong 28 ngày [1, 8], người dùng không nên uống nước sắc thay thế nước uống hàng ngày từ tuần này sang tháng khác.
  • Theo dõi sức khỏe định kỳ: Nếu đang sử dụng nước sắc chòi mòi cho mục đích thanh nhiệt hay hỗ trợ sức khỏe, cần ngừng ngay khi có các triệu chứng phù nề, mệt mỏi, tiểu ít hoặc nước tiểu sẫm màu. Định kỳ xét nghiệm men gan, ure và creatinine máu để đánh giá chức năng tạng bài tiết.

Cây chòi mòi có tiềm năng dược lý nhưng cũng mang theo rủi ro độc chất thận khó lường ở một số phân loài. Việc sử dụng bất kỳ loại thảo dược tự nhiên nào cần có liều lượng hợp lý, kiểm soát nguồn gốc và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu bạn có bệnh nền.