Nhiều người truyền tai nhau dùng lá chòi mòi nấu nước uống hàng ngày nhằm ổn định đường huyết và kiểm soát bệnh đái tháo đường. Cây chòi mòi là loài thực vật mọc hoang dã khá phổ biến, thường được dùng trong các bài thuốc dân gian tại một số nước Đông Nam Á [1]. Sự quan tâm này xuất phát từ mong muốn tìm kiếm các giải pháp thảo dược tự nhiên để kiểm soát đường huyết mà không phải phụ thuộc quá nhiều vào tân dược.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ lá chòi mòi mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật thí nghiệm [1, 2]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác thực tính hiệu quả và độ an toàn của loài cây này. Người bệnh tuyệt đối không được dùng lá chòi mòi thay thế thuốc chữa bệnh hay phác đồ điều trị do bác sĩ chỉ định.
Cơ chế tác động: Ức chế enzyme tiêu hóa carbohydrate
Enzyme alpha-glucosidase xúc tác quá trình thủy phân liên kết alpha-1,4-glucopyranoside trong oligosaccharide và disaccharide để giải phóng đường [2]. Quá trình này giữ vai trò thiết yếu trong việc điều hòa hàm lượng đường và mức tăng glucose máu sau bữa ăn [2]. Việc ức chế các enzyme alpha-glucosidase được xem là một chiến lược khả thi để phát triển các loại thuốc điều trị đái tháo đường mới và hiệu quả [2].
Ở góc độ dược lý học hiện đại, các chất ức chế enzyme này hoạt động bằng cách làm chậm quá trình phân giải carbohydrate [3]. Bằng cách ức chế thuận nghịch quá trình thủy phân disaccharide và các bước cuối cùng của việc tiêu hóa polysaccharide trong thức ăn, nhóm ức chế alpha-glucosidase giúp làm giảm mức tăng glucose máu sau ăn ở bệnh nhân đái tháo đường [3]. Trong y học, các hoạt chất tổng hợp như acarbose hay miglitol đã được ứng dụng theo cơ chế này [3]. Các nghiên cứu về chòi mòi cũng tập trung kiểm tra xem liệu chiết xuất thực vật này có mang khả năng ức chế enzyme tiêu hóa tương tự hay không [1, 2].
Nghiên cứu nói gì: Bằng chứng trong phòng thí nghiệm
Năm 2012, một nghiên cứu sàng lọc được tiến hành nhằm đánh giá hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase của 6 loài thực vật tại Philippines thường dùng để kiểm soát đái tháo đường, trong đó có cây chòi mòi Antidesma bunius Spreng. thuộc họ Phyllanthaceae [1]. Thử nghiệm sử dụng dịch chiết cồn-nước 80% từ thực vật và tác động lên enzyme alpha-glucosidase phân lập từ nấm men [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất Antidesma bunius biểu hiện hoạt tính ức chế enzyme đáng kể, góp phần giải thích một phần cơ chế dân gian về việc kiểm soát đường huyết của loài thảo mộc này [1]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ thực hiện hoàn toàn trong ống nghiệm với enzyme của nấm men, chưa đại diện cho hệ thống tiêu hóa phức tạp của con người.
Bên cạnh lá, bộ phận quả của loài Antidesma bunius cũng được đưa vào đánh giá hoạt tính sinh học [4]. Năm 2021, một thử nghiệm in vitro phân tích dịch chiết phân đoạn giàu anthocyanin từ quả chòi mòi (ABE) [4]. Phân tích sắc ký lỏng ghép khối phổ chuỗi (LC-MS/MS) cho thấy dịch chiết chứa cyanidin-3-glucoside, delphinidin-3-glucoside, axit ellagic và myricetin-3-galactoside [4]. Kết quả ghi nhận ABE ức chế hoạt tính enzyme maltase và sucrase ở ruột với giá trị IC50 lần lượt là 0,76 ± 0,02 mg/mL và 1,33 ± 0,03 mg/mL [4].
Thử nghiệm này còn ghi nhận ABE ở nồng độ 0,25 mg/mL làm giảm sự hình thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) huỳnh quang và giảm mức Nepsilon-carboxymethyllysine (Nepsilon-CML) trong quá trình glycat hóa protein do fructose và glucose gây ra qua 4 tuần ủ mẫu [4]. Quá trình này cũng ghi nhận protein carbonyl và cấu trúc bắt chéo beta-amyloid bị giảm bớt [4]. Dịch chiết quả cũng biểu hiện hoạt tính chống oxy hóa qua xét nghiệm khử gốc tự do DPPH với IC50 là 15,84 ± 0,06 microg/mL và TEAC với IC50 là 166,1 ± 2,40 microg/mL, cùng năng lực khử sắt (FRAP) với EC50 là 182,22 ± 0,64 microg/mL [4].
Dữ liệu thực nghiệm trên mô hình chuột
Để kiểm chứng tác dụng sinh học ở cấp độ sinh vật sống, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên loài chòi mòi Antidesma celebicum Miq (tên địa phương là Kayu Tuah) [5]. Loài này được chứng minh là có khả năng ức chế alpha-glucosidase tốt nhất trong các loài thuộc chi Antidesma qua thử nghiệm in vitro [5]. Nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá đặc tính chống đái tháo đường và độc tính của chiết xuất cồn lá cây A. celebicum (EEAC) trên chuột cống trắng Sprague-Dawley [5]. Chuột đực có khối lượng 170-280 g được gây đái tháo đường bằng streptozotocin liều 35 mg/kg thể trọng kết hợp chế độ ăn giàu chất béo chứa 24% mỡ, so với nhóm đối chứng dùng thức ăn tiêu chuẩn [5].
Động vật thí nghiệm được điều trị bằng dịch chiết lá EEAC với các mức liều 200 và 400 mg/kg thể trọng trong 28 ngày, trong khi nhóm chứng điều trị dùng acarbose liều 60 mg/kg thể trọng [5]. Đánh giá độc tính được thực hiện theo phương pháp liều cố định, theo dõi thay đổi hành vi, ngoại hình, dấu hiệu ngộ độc, tỷ lệ tử vong và khối lượng cơ thể [5]. Kết thúc thời gian điều trị, nhóm nghiên cứu xét nghiệm huyết học, sinh hóa và kiểm tra mô bệnh học của các lát cắt gan, thận và tim [5].
Kết quả cho thấy dịch chiết cồn lá EEAC đã làm giảm mức glucose máu lúc đói và cải thiện bộ chỉ số lipid máu ở chuột bệnh [5]. Tất cả chuột thí nghiệm đều sống sót và không có tổn hại mô bệnh học rõ rệt nào trong suốt nghiên cứu [5]. Mặc dù kết quả trên chuột cho thấy tiềm năng hạ đường huyết và hạ lipid máu, nhưng phản ứng sinh lý học của loài gặm nhấm không hoàn toàn đồng nhất với cơ thể người.
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là tin rằng lá chòi mòi có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường hoặc có thể dùng thay thế thuốc Tây y. Dữ liệu khoa học hiện hành chỉ xác nhận chiết xuất lá và quả chòi mòi có khả năng ức chế enzyme phân giải tinh bột trong phòng thí nghiệm và hạ đường huyết lúc đói trên chuột thực nghiệm [1, 2, 3]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng nào chứng minh hiệu quả hay tính an toàn của lá chòi mòi trên bệnh nhân đái tháo đường.
Cần hiểu rõ rằng ức chế enzyme tiêu hóa chỉ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường từ ruột non vào máu chứ không giải quyết được căn nguyên gây bệnh hay chữa khỏi bệnh [6, 7]. Hơn nữa, việc tự ý hái lá chòi mòi tươi về đun sắc để uống tiềm ẩn nhiều rủi ro. Hàm lượng hoạt chất sinh học trong lá tự nhiên không ổn định, biến động theo mùa vụ, thổ nhưỡng và tuổi của cây. Người dùng cũng không thể định lượng được liều lượng cần thiết tương đương với các mức liều thử nghiệm chiết xuất chuẩn hóa.
Cảnh báo độc tính và các nhóm cần thận trọng
Một nghiên cứu hóa thực vật năm 2017 tiến hành phân tích loài chòi mòi Antidesma ghaesembilla đã phát hiện ra các hợp chất đáng lo ngại [6]. Từ dịch chiết dichloromethane và methanol của vỏ cây, các nhà nghiên cứu đã phân lập được mười hợp chất, bao gồm hai dẫn xuất mới của axit aristolic là 10-amino-5,7-dimethoxy-aristolic acid II và 5,7-dimethoxy-aristolochic acid II [6]. Việc con người phơi nhiễm với một số hợp chất thuộc nhóm này có liên quan trực tiếp đến bệnh lý suy thận nghiêm trọng có tên là bệnh thận do axit aristolochic (aristolochic acid nephropathy) [6]. Do đó, nghiên cứu đã đưa ra khuyến cáo việc sử dụng cây này theo kinh nghiệm truyền thống cần phải được xem xét lại một cách hết sức cẩn trọng [6].
Chính vì rủi ro độc tính thận tiềm ẩn ở các loài cùng chi Antidesma, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng và tránh tự ý sử dụng:
- Bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc: Không tự ý uống nước lá chòi mòi cùng các thuốc hạ đường huyết hoặc insulin, vì có thể dẫn tới tụt đường huyết quá mức hoặc gây tương tác thuốc không lường trước.
- Người có tiền sử bệnh gan, thận: Nguy cơ nhiễm độc từ các hợp chất axit aristolic hoặc dẫn xuất tương tự có thể làm suy giảm nghiêm trọng chức năng thận [6].
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Hoàn toàn không có dữ liệu an toàn về việc sử dụng lá chòi mòi trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.
Khuyến nghị áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa
Nếu xem lá chòi mòi như một loại rau rừng hay trà thảo mộc theo thói quen ẩm thực địa phương, người dân chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải, thỉnh thoảng đổi món và không coi đây là một phương thuốc điều trị bệnh. Không nên đun sắc nước lá chòi mòi đậm đặc để uống thay nước lọc hàng ngày khi chưa có kết luận khoa học chính thức về độ an toàn trên người.
Người bệnh đái tháo đường cần duy trì chế độ ăn uống khoa học, cân đối lượng tinh bột, tăng cường vận động thể lực và tuân thủ tuyệt đối phác đồ dùng thuốc do bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Mọi ý định sử dụng thêm các bài thuốc từ thảo mộc, bao gồm cả lá chòi mòi, đều cần phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn cho chức năng gan, thận và duy trì đường huyết ổn định.
